بێ گومان، مەسەلەیا راستین نە ئەوە کو کا ئەو چاوا و ل کو مریە، یا گرینگ ئەوە کو وی چ کریە. ژیان و مرنا رزا ئالتوون کورتەیەک ژ چیرۆکا گشتی یا کادرۆ و رێبەرێن پایەبلندێن پەکەکێ یە. چیرۆکا کا چاوا کەسەکی کو ژ ئەنقەرێ ژ بۆ دۆزا کوردستانێ دەرکەتیە و د دیپلۆماسیا تاری یا رۆژھلاتا ناڤین دە چاوا ڤەگوھەریە کەسەکی دژمنێ کوردان د ژیانا رزا ئالتوون دە ب زەلالی خویا دکە.
ئەڤ نڤیس ژ بۆ ڤەگۆتنا ژیانناما رزا ئالتوون نەھاتیە نڤیساندن. ئەڤ گۆتارە ژ بۆ زەلالکرنا ھەلوەستا رزا ئالتوون د ناڤ پەکەکێ دە، کو پەکەکە وی وەکی “شۆرەشگەرێ توزلوچایرێ” نیشان ددە و وەکی کەسایەتەکی بێگونەھ پێشکێش دکە و ب تۆمارکرنا ھندەک راستیان ژ بۆ دیرۆکێ ھاتیە نڤیساندن.
رزا ئالتوون کییە؟
ئالتوون د سالا 1956ێ دە ل ھەرێمەکێ کو کورد لێ دژین ل قەیسەریێ ژ دایک بوو، د تەمەنێ خوەیێ زارۆکیێ دە کۆچیبەری ئەنقەرێ بوون. وەکی ئەنجامەک خوەزایی یا دوورخستن و هەژاریێ کو ژ بەر کوردبوون و عەلەویبوونێ چێبوو، لۆما ژی وی دەست ب لێگەرینا رێیەک سیاسی کر و تەڤلی پەکەکێ بوو.
د سالا 1978ێ دە ھاتە گرتن و 14 سالان د گرتیگەھێ دە ما. د سالا 1991ێ دە، ئەو ھات شامێ دا کو تەڤلی ئۆجالان ببە. و ل ور رۆلا ئالتوون وەکی “سندۆقا رەش” یا سەردەمێن تاری یێن پەکەکێ دەست پێ کر.
د سالا 1991ێ دە، گرتیێن ل باکورێ کوردستان و ترکیێ ل گۆری قانوونا بەردانا بشەرت ھاتن ئازادکرن. پرانیا وان گرتیێن پەکەکێ بوون. ئەو راستی ئیشکەنجەیێ ھاتبوون و وان ل بەر خوە دابوون. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەو ب خوە باوەر بوون و خوە وەکی خوەدیێن راستین یێن پەکەکێ ددیتن. وەلێ دفکرین کو ئۆجالان دێ وان وەکی قەھرەمان پێشوازی بکە. لێ ئەڤ یەک چێنەبوو.
ئۆجالان ھەر کەسێ کو رەخنە ل وی دکر، ئالتەرناتیف پێشکێش دکر، یان ژی دکاریبوو دەستھلاتداریێ ئاڤا بکە، د ناڤ رێخستنێ دە ژ ھۆلێ رادکر. ئۆجالان پێشبینی دکر کو ئەڤ کادرۆیێن کو ژ زیندانێ ھاتنە بەردان دکارن سیستەما وی ھلوەشینن، لۆما ژی ئۆجالان دەملدەست پێڤاژۆیا پاقژکرنا وان دا دەستپێکرن.
ھەر کەسێ کو ژ زیندانێ ھاتیە بەردان ل دۆلا بیقاعێ ھاتە کۆمکرن. دەستھلاتا تاکەکەسی و سیستەما پەروەردەھیێ یا ئۆجالان بوو سەدەما پرسیارێن د ناڤ گەلەک ژ ڤان کادرۆیێن کو ھاتنە بەردان دە.
ب رێیا کۆنفەرانسێن کو ل بیقاعی د بن ناڤێ “کۆنفەرانسا زیندانێ” دە ھاتن لدارخستن، ئۆجالان بەرخوەدانا ل زیندانێ ھاتیە کرن کێم کر. ھەولدانێن وان نەھاتن پاشگوھکرن، و ژ ھەر کەسی ھاتە خوەستن کو سۆزا دلسۆزیا ب رێبەرتیا وی رە بدن. لێ ھەر کەسی گوهدارییا وی نەکر.
میناک، مەحمەد شەنەر دخوەست ئالتەرناتیفێن سیاسی یێن جوودا پێش بخە، گوهدارییا ئاپۆ نەکر، لێ ئەو ھات کوشتن. سەلیم چووروککایا رەد کر کو گوهدارییا ئاپۆ بکە و بەری کو ئەو وەرە کوشتن کاریبوو خوە ژ پەکەکێ ڤەقەتینە. ھندەک ژ وان، سەرەرایی کو ھێزا وان یا ژییانا چیایان تونە بوو تەنێ کو ئەو بهێن بێباندۆر کرن ئەو رێکرن قادێن شەری. یێن دن گوهدارییا ئۆجالان کرن و بوون بەشەک ژ لیستکا تاری یا ئۆجالان.
ئەرکا وی یا یێکەم پشتی شامێ ئیران بوو. د سالا 1994ێ دە، ئەو ل ئوورمیێ، رۆژھلاتێ کوردستانێ، بوو بەرپرسیارێ پێوەندیێن د ناڤبەرا ئیران و پەکەکێ دە. دەما کو دەولەتا ئیرانێ د سالا 1994ێ دە 30 ئەندامێن پەکەکێ ژ ئەیالەتا سەرحەدێ رادەستی ترکیێ کرن، ئالتوون د بن ناڤێ دیپلۆماسیێ دە بێدەنگ ما و ل ڤیڵایا خوە یا ل ئوورمیێ ژییانا خوە بەردەوام کر.
د سالا 1995ێ دە، د دەما تەڤگەرێن پەکەکێ یێن کو ب بەهانەیا “شەرێ ل دژی پەدەکێ” دەستکەفتیێن ل باشوورێ کوردستانێ ئارمانج دگرتن، رزا ئالتوون کەسایەتیێ سەرەکی بوو کو دانوستاندن دکر و چالاکی لگەل ئیرانێ ھەڤرێز دکر.
ئالتون ب راستی ژی ل گۆری سەرناڤێ خوە “شەریکە” بوو. ئەو خوەدیێ ژێھاتیبوونەکا بەربچاڤ ژ بۆ کۆمپلو و حیلەکارییێ د سیاسەتێ دە بوو. وەرن ئەم میناکەکێ بدن:
د سالا 1995ێ دە، ئەو گھیشت ھەرێما کو ب هەرێما شەھیدان تێ زانین و ل ھەرێما ب ناڤێ ئەحمەد بەندی بریارگەھا خوە ئاڤا کر. وێ دەمێ، ھێزێن پێشمەرگەیێن پەدەکە-ی ژی ل ور ھەبوون. تێکلیێن د ناڤبەرا پەکەکێ و ئیرانێ دە پر باش بوون. تەڤی ڤێ یەکێ، ئالتوون گەریلا دشاندن دەڤەرێن کو خالێن کۆنترۆلێ یێن ئیرانێ لێ بوون و مایین دچاندن. دەما کو مین ب لەشکەرێن ئیرانی ڤە دتەقیان، وی ژ ئیرانێ رە خەبەر دشاند و دگۆت، “پێشمەرگێن پەدەکە-ی ئەو چاندنە”، و بنکەیێن پێشمەرگێن پەدەکە-ی ژ ئیتلاعاتا ئیرانێ رە دگۆت.
ئەڤ کارە ئەشکەرە دکن کو رزا چقاس بێرەحم بوو د رێکخستنا خرابیێ دە ل دژی کوردان.
رزا ئالتوون د سالێن 1996، 1997 و 1998ێ دە پرانیا دەما خوە ل سەر خەتا زاپ-گارە لگەل جەمیل بایک دەرباس کر. د سالا 1998ێ دە، ئەو بوو بەرپرسیارێ پەنابەرێن ل جھێ کو وێ دەمێ وەکی کامپا ئەتریشێ دهات ناسکرن و نھا وەکی کامپا مەخموورێ تێ زانین بوو. ل ڤر، وی تێکلیێن د ناڤبەرا رەژیما سەدام و پەەککێ دە ژی پێش خستن.
ھەر چەند ئالتون د ڤێ پێڤاژۆیێ دە رۆلەکێ گرینگ لیست ژی، ئەو ھین ژی نە سەرۆکێ پایەبلند بوو. چارەنووسا ئالتوون ب کۆنگرەیا 6ێ یا پەکەکێ گوھەری. ئۆجالان، کو دیوانا کۆنگرا 6ێ یا ب سەرۆکاتیا جەمیل بایک ھلوەشاند، دیوانا کۆنگرەیێ یا نوو د بن سەرۆکاتیا رزا ئالتوون دە دامەزراند. ئالتوون ئێدی ژ یێن دن جودا خویا دکر. پشتی کۆنگرێ ئەو شاندن ئەورۆپا.
رزا ئالتوون ھەول دا کو ل ئەورۆپایێ پەکەکەیا خوە بافرینە
رزا گاڤ ئاڤێت دا کو سیستەما خوە ل ئەورۆپایێ ئاڤا بکە و پەکەکەیا خوە بافرینە. ھێدی ھێدی ھەموو سیستەما ئابۆری کۆنترۆل کر. چالاکیێن یاسایی ل باکورێ کوردستانێ، ب تایبەتی سازییێن دارایی و ئیداری یێن شارەداریێن کو ژ ھێلا پەکەکێ ڤە ھاتنە بدەستخستن، کۆنترۆل کرن. کادرۆیێن خوە ل ئەورۆپایێ دامەزراندن. ب تایبەتی ژی، دەست ب کۆنترۆلکرنا چاپەمەنییا پەکەکێ ل ئەورۆپایێ کر.
ھێزا دارایی یا گرینگ یا ئالتوون، ب تایبەتی ب رێیا چالاکیێن وەکی شانتاژکرنا “نەچارکرنا کەسەکی ب گەف و تەهدیدان کو کارەکی بێی حەزا خوە بکە” پەرەیان ژ بازرگانێن ماددەیێن هشبەر و سپیکرنا پەرەیان، د راپۆرێن پەکەکێ دە تێ تێن دیتن.
دەما کو د سالا 2003یێ دە د ناڤ پەکەکێ دە دوبەندی دەرکەتن ھۆلێ، ئالتوون، ھەر چەند ھەول ددا کو ژ ھەمی ئالیان دوور خویا بکە ژی، د راستیێ دە تێکلیێن گرینگ لگەل کۆما کو ژ ھێلا عۆسمان ئۆجالان و نیزامەدین تاش ڤە دھات رێڤەبرن ھەبوون. و ئەوی ھێدی ھێدی خوە ژ قەندیل و ئیمرالیێ دوور دخست.
رزا ئالتوون د ھلبژارتنێن ھەرێمی یێن 28ێ ئادارا 2004ێ دە ب تەڤاھی پێوەندیێن خوە لگەل قەندیلێ قوت کرن. ھەر چەند کۆما ژ ناڤ پەکەکێ ڤەقەتیایی پشتگری دا فەردون چەلیک، ئالتوون ب لدارخستنا جڤینان ل ئەورۆپایێ و وەرگرتنا کۆژمەکێ گرینگ یێ پەرەیان ژ وی ژی، پشتگری دا چەلیک.
ئەڤ رەوش ژ ئالیێ باسکێ جەمیل بایک و موراد قارایلان یێ ل قەندیلێ ڤە ب نەرازیبوونێ ھات پێشوازیکرن. جەمیل بایک ب رێیا تەلەفۆنێ گەف ل ئالتوون کرن و گۆت، “رێخستن ڤێ یەکێ قەبوول ناکە.”
لێبەلێ، د نیسانا 2004ێ دە، ئۆجالان دیار کر کو ئەو راستی “تەجریدا د ناڤ تەجریدێ دە” هاتیە و داخوازا لێپرسینێ ل سەر رێڤەبەریا پەکەکێ کر. تام د ڤێ ھەیامێ دە بوو کو کۆما عۆسمان ئۆجالان ژ پەکەکێ ڤەقەتیا.
موراد قارایلان، ھەڤسەرۆکێ کۆنگرەیێ کو ئۆجالان ئەو ژ بۆ کۆمیتەیا ژ نووڤە ئاڤاکرنا پەکەکێ ئەرکدار کربوو و کۆمیسیۆنا لێپرسینێ داخوازا ڤەگەرا ئالتوون بۆ قەندیلێ کرن. ئالتوون ئەڤ بریار رەد کر و ژ پۆستا خوە ھاتە دوورخستن. لێبەلێ، باندۆرا وی ل سەر رێخستنا پەکەکێ ل ئەورۆپایێ بەردەوام دکر.
ژ ڤیلایا خوەیا ل مارسیلیایێ، وی بەردەوام کر کو چالاکیێن جوانان، مەدیایێ و یێن دن یێن پەکەکێ ب رێڤە ببە.
ل قەندیلێ، موراد قارایلان و کۆمیتا وی دەست ب تاوانبارکرنا نهێنی یا رزا ئالتوون ب سیخوریێ کرن، ئیدیعا کرن کو ئەو ژ ھێلا ئاژانسێن ئیستیخباراتا ئەورۆپی ڤە دهێت پاراستن و مەشاندن.
د سالا 2007ێ ئان دە، ئەو ژ ھێلا رایەدارێن فرانسی ڤە ھاتە گرتن. دۆزا وی بەردەوام دکر، و دەرکەتنا ژ وەلاتی لێ ھاتە قەدەغەکرن. لێبەلێ، پەکەکە ژ مایینا ئالتوون ل ور نەرەحەت بوو و ب رێکەفتنا ئیستیخباراتا فرانسی، ئەو ب پاساپۆرتا سەختە شاندن ئیراقێ، و ژ ور ژی چوو قەندیلێ.
رزا ئالتوون و جەمیل بایک دیسا ل کێلەکا ھەڤ…
د ھاڤینا 2008ێ دە، ئالتوون ل قەندیلێ ھاتە لێپرسینکرن و ل کامپا کو جەمیل بایک لێ بوو د ما. د شەرێ دەستھلاتداریێ یێ د ناڤ پەکەکێ دە د ناڤبەرا بایک و موراد قارایلان دە، وی ل کێلەکا جەمیل بایک جھ گرت.
ھەر چەند موراد قارایلان دخوەست کو ئالتوون ژ بەر چالاکیێن وی یێن ئەورۆپا ب توندی بهێت سزادان ژی، ئالیێ بایک-قاراسو رەد کر. لێبەلێ، د ناڤبەرا قارایلان و ئالتوون دە شەرەکی دژمناتیێ یێ ڤەشارتی دەست پێ کر.
گھیشت ئاستەکێ کو ئالتوون، د گۆتارەکێ دە ل ئاکادەمیا مەعسووم کۆرکماز، بەحسا قارایلان کر و گۆت، “پرانیا کەسێن ژ عورفایێ ھۆمۆسەکسوەلن.”
رزا ئالتوون ھەتا دەما کو موراد قارایلان بوو سەرۆکێ کەجەکێ، بەشداری پەروەردە و چالاکیێن دن بوو. و لگەل جەمیل بایک ھەڤسەرۆکێ کەجەکێ بوو، رێیا وی دیسا ڤەبوو و گھیشت ئەرکێن گرینگ و کاریگەر.
دەما کو جەمیل بایک بوو ھەڤسەرۆکێ کەجەکێ و د دیپلۆماسیا ھەرێمی دە رۆلێن سەرەکی گرتن سەر خوە، ئالتوون ڤەگەریا سەر ئەرکێن گرینگ. وی ب تایبەتی د تێکلیێن لگەل بەغدا، شام و ئاکتۆرێن شیعەیێن ل ھەرێمێ دە رۆلەک پر کاریگەر گێرا.
تێکلیا د ناڤبەرا پەکەکێ و ئەنیا دژی کوردا ل رۆژھلاتا ناڤین دە، کو ل دۆرا ناڤێ رزا ئالتوون دسەکنە، دکارە پر درێژتر وەرە نیقاش کرن. لێبەلێ، ئەڤ نە ناڤەرۆکا ڤێ نڤیسێ بوو.
وەکی کو مە د دەستپێکێ دە ژی دیار کر، ئەڤ خەبات نە ژییاننامەیەکە؛ ئەو ھەولدانەکە کو دیرۆکێ ب داتا و شاھدیان بەلگە بکە. ئەو ھاتیە نڤیساندن دا کو نیشان بدە کا مرۆڤێن کو ژ بۆ دامەزراندنا کوردستانێ کەتینە رێ چاوا ژ وەلاتپارێزییێ دوور کەتن بوون ستوونا دەولەتێن کۆلۆنیالیست.
ئەڤ گۆتارە ھاتیە نڤیساندن دا کو راڤە بکە کا رزا ئالتوون، کو ژ بۆ دامەزراندنا کوردستانێ ل توزلوچایرێ دا رێ، لێ پاشێ دەست ب دامەزراندنا دژمناتییا کوردستانێ کر. بوو لیستکڤانێ پێوەندییێن تاری و قرێژ. ئەڤ خەبات ژ بۆ دیرۆکێ نیشانەکە.
