دژمنێ د ژوورا نڤستنێ دە: ژھۆلێراکرنا ھەڤژینان وەکی “سیخۆر” د تەڤگەرێن چەکدارێن رادیکال و دیکتاتۆرییان دە
پێشگۆتن
ھێزا سییاسی ھەتا وێ رادەیێ بەر ب موتلەقیێ ڤە دچە، ژ بۆ پاراستنا رەواتییا خوە پێدڤی ب تێگھیشتنەکە دۆمدار یا گەفێ ھەیە. ئەڤ تێگھیشتنا گەفێ پر جاران د رەژیمێن ئۆتۆریتەر و تەڤگەرێن چەکدارێن شۆرەشگەری دە ب رێیا فیگورێ “خایینێ ھوندر” تێ پێناسەکرن. لێبەلێ، خالێن وەرچەرخێ یێن ھەری پارادۆکسال و تراژیک د دیرۆکا سیاسی دە دەما کو ئەڤ موھرا “خایین” ل سەر مرۆڤێن ھەری نێزیکێن سەرۆکان، ئانگۆ ھەڤژینێن وان، تێ لێخستن، چێدبن. ئەڤ دیاردە، کو ژ جۆسێف ستالین بگرە ھەیا ماوو زەدۆنگ، ژ ئەڤدلا ئۆجالان بگرە ھەیا بورۆکراسیسا ڤیەتنامی د سەردەما “ھوو چ منهـ” دە درێژ دبە، بەرھەما پارانۆیا کلینیکی، شەرێن باسکان یێن د ناڤ رێخستنان دە، و لێگەرینا ئیتاعەتا موتلەقە. ئەڤ گۆتاره مەکانیزمایێن تاوانبارکرن و ژھۆلێراکرنا ھەڤژینان وەکی “سیخۆر” د ناڤ دیکتاتۆرییان، رێخستنێن ڤەشارتی، و تەڤگەرێن شۆرەشگەری یێن کو بوونە دەولەت، ب کارئانینا میناکێن دیرۆکی ڤەدکۆلە.
-
پارانۆیا کلینیکی و پێدڤییا بزنا گونەھان د دیکتاتۆریێن سازوومانی دە
تاوانبارکرنا سیخۆریێ ل دژی ھەڤژین ئان ھەڤکارێن نێزیک ژ ھێلا دیکتاتۆرێن کو ھێزێ دەستخوە دە دگرن ڤە ب گەلەمپەری ب ترسا وونداکرنا دەستھلاتداریێ کو دگھیژە ئاستەک پسیکۆپاتۆلۆژیک (پارانۆیا کلینیکی) تێ راڤەکرن.
یەکیتییا سۆڤیەتێ: جۆزێف ستالین و چەرخا سیخۆریێ
ھەر چەند جۆزێف ستالین راستەراست ژنا خوە نەدەرخست پێشبەری دادگەھێ، لێ د سەرانسەرێ دەستھلاتدارییا خوە دە وی ژنێن ھەری نێزیکی خوە و تێکلیێن مالباتا خوە وەکی بەشەک ژ چەرخەک سیخۆریێ یا سیستەماتیک ددیت. پشتی ئینتیھار کرنا ژنا وی یا دویەمین، “نادەژدا ئالویەڤا”، د سالا 1932 ئان دە، گومانێن ستالین گھیشتن ئاستەک پاتۆلۆژیک. د سالێن پشترە دە، ستالین ھەمی خزمێن ژنا خوە یا مری (مالباتا ئالویەڤا) ب ئەندامبوونا شەبەکەیێن سیخۆریێ یێن دژی-سۆڤیەتێ تاوانبار کر. خوشکا ژنا وی، “ئاننا”، و دشا وی، “ژەنیا”، ب تۆھمەتا “تێکلیا ب ئاژانێن بیانی رە” شاندن کامپێن گولاگێ. ئەڤ پارانۆیا نە تەنێ ب مالباتا وی ڤە سینۆردار بوو؛ ئەو توھمەت درێژی ژنێن ئالیکارێن وی یێن ھەری نێزیک بوو. ستالین راستەراست ژنا وەزیرێ نەڤخوە “پۆلنا زھەمچووزینا”، یا جھوو “ڤیاچەسلاڤ مۆلۆتۆڤ”، ب “سیخۆرێ سیۆنیست” تاوانبار کر و ئەو شاند سرگوونێ. مۆلۆتۆڤ، کو ب ئاتمۆسفەرا تەرۆرێ یا رەژیمێ رە روو ب روو ما، نەچار ما کو بێدەنگ رازیبوونا سرگوونکرنا ژنا خوە قەبوول بکە.
چین: ماوو زەدۆنگ و ژانگ قنگ
“ژانگ قنگ”، یەک ژ کەسایەتێن ھەری ب ھێز و کاریگەرێن شۆرەشا چاندی یا چینێ، قوربانێ گومانێن کوور بوو کو مێرێ وێ، “ماوو زەدۆنگ”، د سالێن خوە یێن داوی دە پێشخستبوو. تێکلیێن ژانگ قنگ ب دیپلۆماتێن رۆژئاڤایی و دیرۆکناسا ئامەریکی “رۆكسانە وتکە” رە ژ ھێلا رەژیمێ و ماوو بخوە ڤە وەکی “دەرخستنا سرێن دەولەتێ ژ سیخۆرێن بیانی رە” ھاتن شیرۆڤە کرن. ئەڤ پێڤاژۆ، کو ب تەجریدا سیاسییا ژنا وی ژ ھێلا ماوو ڤە دەست پێ کر، ب فەرمی جەزایێ حەپسا ھەتا ھەتایێ ل “ژانگ قنگ” ب تۆھمەتا خیانەت و سیخۆرییا دژ-شۆرەشگەر پشتی مرنا سەرۆک گھیشت لووتکەیێ.
ئارناڤووتلوک (ئالبانیا): ئەنڤەر خۆجە و فقرەتە شەھو
ئەنڤەر خۆجە، یەک ژ رێبەرێن ھەری پارانۆیاکێن دیرۆکێ، ب بەردەوامی ل دژی دژمنێن خەیالی یێن ل دۆرا وەلێت تاسفییە پێک ئانی. خۆجە، کو سەرۆکوەزیر مەھمەت شەھو، کو د سالا 1981 ئان ب گومانباری مر، ئەو وەکی “سیخۆرێ ئەمەریکی، سۆڤیەتی و یوگۆسلاڤی” ئیلان کر، ئەڤ گوومان درێژی ژنا شاھو، فقرەتە شاھو کر. فقرەتە شاھو ب تۆھمەتا ھەڤکارییا چالاکیێن سیخۆریێ یێن مێرێ خوە شاندن کامپەکە ئێخسیران و ل ور مر.
-
د تەڤگەرێن تووندی شۆرەشگەری دە دەستھلاتدارییا ناڤخوویی و نموونەیا کەسیرە یلدرم
د تەڤگەرێن رادیکال دە کو ھین نەبوونە دەولەت و د قادا ئیلیگال ئان ژی د شەرێ گەریلا دە دخەبتن، رەوش ل دۆرا “ئەولەھییا شانەیی” و “ئاڤاکرنا کۆلتا رێبەرتیێ” تێ شەکلکرن. نموونەیا ھەری بەربچاڤا ڤان پێکھاتەیان په‌كه‌كه و ڤاقایا کەسیرە یلدرمە.
کەسیرە یلدرم، کو ئەندامەک دامەزرینەرا په‌كه‌كێ بوو و ب ئەڤدلا ئۆجالان رە زەوجی بوو، د نیقاشێن ل سەر رێباز و ئیدەۆلۆژییا د ناڤ رێخستنێ دە بەر ب خەتا موخالف ڤە چوو. ئۆجالان، ب ئیدیعایا مالباتا یلدرم (ئیدیعایێن تێکلیا باڤێ وێ ب دەولەتێ رە)، وێ وەکی “ھەسپێ ترۆڤا کو ژ ھێلا دەولەتا کوور ڤە کەتییە ناڤ رێخستنێ” راگھاند. ڤێ سووجدارکرنێ رێ دا کو ئۆجالان دەستھلاتدارییا خوە یا موتلەق د ناڤ رێخستنێ دە خورت بکە. ب راستی، د تەڤگەرێن گەریلا دە، ژنا رێبەر وەکھەڤێ رێبەرە کو دکارە ب رێبەر رە ھەڤسەنگ بە. دەما کو ئەڤ رەوش زرھێ پیرۆزییا رێبەر د قەتینە، پێناسەیا ھەڤژینێ وەکی “سیخۆرەک” بێ گومان دبە مەکانیزمایەک کۆنترۆلا ناڤخوەیی د ناڤ رێخستنێ دە. کەسیرە یلدرم ھاتە گرتن، وەکە خایین ھاتە دارزاندن و د سالا 1988 ئان دە ب رەڤینا بەر ب ئەورۆپایێ ڤە کاری جانێ خوە خلاس بکە. ژییانەکی کەروولال ل سەر کەسیرێ ھات سەپاندن.
-
ئەمەریکایا لاتینی و نموونەیا کمەر: ژ خەتدەرکەتنا ئیدەۆلۆژیک و تەندورستییا ھشمەندی
پیرۆ: رێیا رۆنی و ئاوگوستا لا تۆڕە
ئاوگوستا لا تۆڕە (ھەڤال نۆراھ)، ژنا ئابمایل گوزمان، سەرۆکێ رێیا رۆنی کو تەرۆرا ماۆیست ل پەرویێ بەلاڤ کر، دویەمین کەسایەتیا ھەری گرینگا تەڤگەرێ بوو. پشتی مرنا وێ یا گومانبار د سالا 1988 ئان دە، گوزمان رامانێن ژنا خوە وەکی “رەڤیزیۆنیست و خیانەتکار” ب ناڤ کر.
لێکۆلینا رۆژنامەڤان ئومبەرتۆ ژارا نیشان ددە کو لا تۆڕە ژ ئالیێ سەرۆکاتیێ ڤە ھاتییە ژەھریکرن و ژ ھۆلێ راکرن ژ بەر کو وێ رێبازێن کۆمکوژییا سڤیلانا گوزمان رەخنە کرییە. گوزمان، کو ژنا خوە وەکی “خایین” ب ناڤ کر، ب تونەکرنا لاشێ وێ ناکۆکیێن ناڤخوەیی یێن د ناڤ رێخستنێ دە ب تەڤاھی ب داوی کر.
کامبۆچییا: پۆل پۆت و خییۆ پۆنناری
دۆزا خییۆ پۆنناری، ژنا رێبەرێ قزل کمەرا رۆوگە پۆل پۆت، خوەدی رێچەیەک کلینیکییا تراژیکە. پۆنناری، کو شیزۆفرەنی و پارانۆیاکی مەزن پێش دخست، دەست ب ئێریشکرنا کەسێن ل دۆرا خوە کر، ئیدیعا کر کو “ل ھەر دەرێ ئاژانێن ڤیەتنامی ھەنە.” ھەر چەند پۆل پۆت ب فەرمی ژنا خوە د دادگەھێ دە ب سیخۆریێ تاوانبار نەکر ژی، وی رەوشا وێ وەکی خەتەرەیەک ئەولەھیێ دیت، وێ د ئۆدەیێن گرتی دە ئیزۆلە کر و ئەو ڤەگوھەراند مرییەک زندی.
-
نموونەیا ڤیەتنامێ: بورۆکراسیا ئەولەھیێ یا سیستەماتیک و ژنێن نەدیتی
شۆرەشا ڤیەتنامێ مۆدێلەک جودا نیشان دا، نە مۆدێلەک کو سەرۆک ب خوە ژنا خوە تاوانبار دکر، لێ مۆدێلەک کو “بورۆکراسییا پارتیێ ژنێن سەرۆک وەکی ئاژان/خەتەرییا ئەولەھیێ ددیت” و وان ژ ھۆلێ رادکر.
“ھۆ چ منھ” د چاڤێ رایا گشتی دە وەکی “رێبەرەک یەکانە و پیرۆزێ کو ب نەتەوەیێ رە زەوجییە” (ئاپێ ھۆ) ھاتە نیشاندان. ژ بۆ پاراستنا ڤێ پیرۆزییێ، نامە و داخوازێن ھەڤدیتنان ژ زەنگ خوەمنگ، ژنا چینی یا ھۆ چ منھ کو وی د سالا 1926 ئان دە پێ رە زەوجی بوو، ژ ھێلا پۆلیتبورۆيیا ڤیەتنامێ ڤە (ب تایبەتی لێ دوان) ھاتن ئاستەنگ کرن. ھەبوونا ژنەک چینی ب ھنجەتا کو ئەوێ “گومانێن سیخۆریێ د ناڤ بنگەھا نەتەوەپەرەست دە چێبکە” ھاتە قەدەغەکرن و سانسۆر کرن.
رەوشا نۆنگ تھخوان ھین تراژیکترە، کو تێکلیەک ڤەشارتی ب ھۆ چ منھ رە ھەبوو و د سالا 1955 ئان دە پێ رە زارۆکەک چێبوو. ژنا جوان، کو دخوەست تێکلیێ فەرمی بکە، ژ ھێلا بورۆکراسیا ئەولەھیێ یا پارتیێ ڤە وەکی “گەفەکە ئەولەھیێ کو دکارە رازێن دەولەتێ بخە خەتەرێ” ھاتە دەستنیشانکرن و د سالا 1957 ئان دە د کوشتنەک گومانبار دە ھاتە تاسفیەکرن. ھۆ چ منھ، ب ناڤێ بەرژەوەندیێن شۆرەشگەری، ل سەر ڤێ تاسفییەیێ بێدەنگ ما.
ئەنجام
دەما کو ب دانەیێن دیرۆکی دە تێ لێکۆلینکرن، سووجدارکرنا سیخۆریێ ژ ھێلا رێبەرێن دیکتاتۆر ئان رێبەرێن تەڤگەرێن توندرەوێن رادیکال ڤە نە ژ ھێرسا شەخسی وەکە ژ پێدڤیەک سیستەمیک دەردکەڤە ھۆلێ. د پێکھاتەیێن شانەیی و ڤەشارتی دە، مەکانیزمایا “خایین” پر نەرمە؛ گومانبارکرنا دەستھلاتدارییا رێبەر، وەستاندن، ئان خوەستنا ئاشتیێ راستەراست ب سیخۆریێ رە وەکھەڤ تێ دەستگرتن.
سەرۆک ب ژ ھۆلێ راکرنا ھەڤژینێن خوە، یێن کو قەلسیێن وان یێن مرۆڤی و سرێن وان چێترین دزانن، رێبەر ھەم یەکدەستدارییا خوە یا ل سەر ئاگاھییان دپارێزن و ھەم ژی ڤێ پەیاما بێرەحم ژ ئەندامێن خوە رە دشینن: “من ژ بوو دۆزێ ھەڤژینا خوە یا ژوورا نڤستنێ ژ ھۆلێ راکر، ئەز قەد رەحمێ ب وە نابەم.” ژ بەر ڤێ یەکێ، د گۆرەپانا توندووتووژییا شۆرەشگەری و تۆتالیتەریزما موتلەق دە، ھەڤژین “دژمنێن ھوندرین”یێن پۆتانسیەلن، ئامادە نە کو د ھەر کێلیێ دە وەرن کوشتن.
چاڤکانی
- Alia, R. (1988). Our Enver. Tirana: 8 Nëntori Publishing House. (Enver Hoca dönemi Arnavutluk iç tasfiyelerine dair resmi anlatılar ve politik arka plan).
- Brocheux, P. (2007). Ho Chi Minh: A Biography. Cambridge University Press. (Ho Chi Minh’in Zeng Xueming ve siyasi sansür mekanizmalarıyla olan ilişkisini inceleyen biyografik çalışma).
- Chang, J. & Halliday, J. (2005). Mao: The Unknown Story. New York: Knopf. (Jiang Qing’in yabancı misyonlarla ilişkisi ve Mao’nun son yıllarındaki paranoyasının analizi).
- Jara, U. (2007). Morir lo Justo: Abimael Guzmán y el Sendero Luminoso. Lima: Planeta. (Augusta La Torre’nin şüpheli ölümü ve Aydınlık Yol içindeki tasfiyelerin adli raporlara dayanan analizi).
- Montefiore, S. S. (2003). Stalin: The Court of the Red Tsar. London: Weidenfeld & Nicolson. (Nadejda Alliluyeva’nın intiharı sonrası Alliluyeva ailesinin ve Polina Zhemchuzhina’nın casusluk iddiasıyla Gulag’a gönderilme süreçleri).
- Öcalan, A. (1994). PKK’ya Dayatılan Tasfiyecilik ve Tasfiyeciliğin Tasfiyesi. İstanbul: Memsis Yayınları. (Kesire Yıldırım ve örgüt içi muhalif kliklerin “devlet ajanı/sabotajcı” olarak kodlandığı ideolojik metin).
- Short, P. (2004). Pol Pot: Anatomy of a Nightmare. New York: Henry Holt and Company. (Khieu Ponnary’nin psikolojik çöküşü, Kızıl Kmer rejimi altındaki izolasyonu ve S-21 iç infaz mekanizmaları).
Quinn-Judge, S. (2002). Ho Chi Minh: The Missing Years 1919-1941. University of California Press. (Vietnam Devrimi’nin erken dönem liderlik kültü inşası ve özel hayatın devlet sırrına dönüştürülmesi süreçleri
