میکانیزمێن پاراستنا بەرژەوەندیێن کوردان ل ھەمبەر دەستھلاتداریا ئیراقێ!

لھەڤکرنا داوی یا د ناڤبەرا حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ و حکوومەتا ناڤەندی یا ئیراقێ دە، کو د 23ێ ئیلۆنا 2025ێ دە ھاتی ئیمزەکرن، گاڤەک گرینگە د تێکلیێن ناڤبەرا ھەر دو ئالیان دە. لێ بەلێ، ئەڤ لھەڤکرن، ب تایبەتی د وارێ رادەستکرنا چاڤکانیێن ناڤخوەیی و داھاتێن ھەرێما کوردستانێ دە، مەترسیێن مەزن ل سەر سەروەری و بەرژەوەندیێن ملەتێ کورد دئافرینە.

ژ بۆ پاراستنا ماف و بەرژەوەندیێن کوردان ل ھەمبەر دەستھلاتداریا ئیراقێ، کو دیرۆکەکا درێژا نیژادپەرەستی و پاشگوھکرنا مافێن نەتەوەیی یێن کوردان ھەیە، دڤێت ستراتەژیێن زەلال و ب ھێز وەرن شۆپاندن.

د ڤێ نڤیسێ دە، ئەزێ ل سەر چاوانیا پاراستنا بەرژەوەندیێن ملەتێ کورد، ب تایبەتی د چارچۆڤەیا ڤێ لھەڤکرنا نوو دە، راوەستم.

1.  پاراستنا سەروەریا ئابۆری

لھەڤکرنا نوو، کو ھەرێما کوردستانێ مەجبوور دکە رۆژانە 230 ھەزار بەرمیل نەفت رادەستی سۆمۆ (شرکەتا بازارکرنا نەفتا ئیراقێ) بکە و ھەموو داھاتێن ناڤخوەیی، وەکی گومرک، بالافرگەھ و ترافیکێ، %100 رادەستی حکوومەتا ئیراقێ بکە، ب ئاوایەکی ئەشکەرە سەروەریا ئابۆری یا ھەرێما کوردستانێ تێک ددە. ئەز ڤە مەکانیزمایێ وەکی گاڤەک بەر ب قەلسکرنا دەستھلاتداریا فەدەرالا کوردستانێ دبینم، ژ بۆنا پاراستنا بەرژەوەندیێن کوردان:

• سیستەما شۆپاندنا داھاتان:

• دڤێت ھەرێما کوردستانێ مەکانیزمایەک سەربخوە یا شۆپاندنا داھاتێن نەفتێ و داھاتێن دن ئاڤا بکە. ئەڤ مەکانیزما دێ پشتراست بکە کو پەرەیێن ژ فرۆتنا نەفتێ ب ئاوایەکی دادپەروەر ل گۆر دەستوورێ تێنە دابەشکرن، یان نا! ژ بەر کو حکومەتا ئیراقێ مافێ کۆنترۆلکرنا داھاتێن نەفتا کوردستانێ ژ خوە رە دبینە، لێ وی مافی نادە ھەرێما کوردستانێ کو داھاتێن ئیİراقێ کۆنترۆل بکە. بێیی کۆنترۆلا سەربخوە، مەترسی ھەیە کو ئیراق بودجەیا کوردستانێ دیسا قوت بکە ئان کێم بکە.

• دابەشکرنا عادل یا بودجەیێ:

• دڤێت د لھەڤکرنێ دە بەندەک زەلال ھەبە کو ئیراقێ مەجبوور بکە پارا بودجەیا ھەرێما کوردستانێ (کو ل گۆر دەستوورێ %17یە) د وەختێ خوە دە بشینە. د دیرۆکێ دە، ئیراقێ گەلەک جاران بودجە وەکی چەکەکێ ل دژی کوردستانێ بکار ئانیە و دڤێت ئەڤ یەک جارەکە دن دوبارە نەبە.

• پشتەڤانیا ناڤنەتەوەیی:

• ھەرێما کوردستانێ دکارە لگەل کۆمپانیێن ناڤنەتەوەیی یێن نەفتێ و وەلاتێن ھەڤپەیمان تێکلیێن خوە خورت بکە، دا کو زەختێ ل ئیراقێ بکە ژ بۆ پابەندبوونا ب لھەڤکرنان. ئەڤ کۆمپانیانە، کو 16 دۆلاران ژ ھەر بەرمیلەکێ وەردگرن، دکارن ببن ئالیکار کو ئیراق د چارچۆڤەیا لھەڤکرنێ دە بمینە.

1. پێشمەرگە و ھێزا لەشکەری

شەرێ ل دژی داعشێ نیشان دا کو ھێزێن پێشمەرگە بنگەھا پاراستنا ھەرێما کوردستانێ و ھەرێمێن ناکۆکبارن. لێ بەلێ، ئیراقێ د دەما شەر دە چەک و بودجەیا پێشمەرگان قوت کر، کو ئەڤ یەک وەکی ھەولدانەک ژ بۆ قەلسکرنا ھێزا لەشکەری یا کوردان ھاتە دیتن. ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن کوردان:

• بودجەیەکا تایبەت ژ بۆ پێشمەرگان:

• دڤێت د لھەڤکرنا لگەل ئیراقێ بەندەک زەلال ھەبە کو بودجەیا پێشمەرگان وەکی ھێزەکا فەرمی یا دەستووری وەرە مسۆگەرکرن. ئەڤ یەک دێ رێ ل بەر قوتکرنا مووچەیێن پێشمەرگان بگرە.

• خورتکرنا ھێزا لەشکەری:

• ھەرێما کوردستانێ دڤێت ب پشتگریا وەلاتێن ھەڤپەیمان (وەکی دەولەتێن یەکبوویی و وەلاتێن ئەورۆپی) چەکێن نووژەن ب دەست بخە و پەروەردەیا لەشکەری یا پێشمەرگان خورت بکە. ئەڤ یەک دێ ھێزا کوردستانێ ل ھەمبەر ھەر مەترسیەکا ناڤخوەیی یان دەرڤە زێدە بکە.

• پاراستنا ھەرێمێن ناکۆکبار:

• ھەرێمێن ل گۆر ماددەیا 140ێ، وەکی شنگال، دەشتا نەینەوا و کەرکووک، دڤێت د بن کۆنترۆلا ھەڤپارا پێشمەرگە و ھێزێن ئیراقێ دە بن، لێ دڤێت رۆلا پێشمەرگان د رێڤەبەری و ئەولەھیێ دە وەرە مسۆگەرکرن، دا کو ئیراق جارەکا دن ڤان ھەرێمان داگیر نەکە و دەمۆگرافییا ڤان ھەرێمان نەگوھەرە.

1.  بکارئانینا دیپلۆماسیا ناڤنەتەوەیی

دیرۆک نیشان ددە کو ئیراقێ گەلەک جاران سۆزێن خوەیێن ل ھەمبەر کوردان بنپێ کریە، وەکی نەچێکرنا رەفەراندووما ماددەیا 140ێ.

ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن کوردان:

• تێکلیێن ناڤنەتەوەیی: ھەرێما کوردستانێ دڤێت تێکلیێن خوە یێن دیپلۆماتیک لگەل وەلاتێن جیھانێ خورت بکە، ب تایبەتی لگەل وەلاتێن کو پشتگریا شەرێ ل دژی داعشێ کرنە. ئەڤ تێکلی دکارن ببن ئالیکار کو ئیراق د بن زەختا ناڤنەتەوەیی دە بمینە.

• دادگاھێن ناڤنەتەوەیی:

• ل ھەمبەر بنپێکرنێن ئیراقێ، وەکی قوتکرنا بودجەیێ، مووچەیێن پێشمەرگان و کارمەندێن کوردستانێ، یان پاشگوھکرنا ماددەیا 140ێ، ھەرێما کوردستانێ دکارە سەری ل دادگاھێن ناڤنەتەوەیی بدە. میناک، لھەڤکرنا نەفتێ یا کو ئیراقێ ل دادگاھا ناڤنەتەوەیی سەکناند، نیشان ددە کو دیپلۆماسیا قانوونی دکارە باندۆرەک مەزن بکە.

• رۆلا نەتەوەیێن یەکبوویی:

• ھەرێما کوردستانێ دکارە داخواز بکە کو نەتەوەیێن یەکبوویی وەکی چاڤدێر د ناڤبەرا ئیراق و کوردستانێ دە رۆلەک بلیزە، دا کو لھەڤکرنێن دەستووری وەرن جیبجیکرن.

1.  خورتکرنا یەکیتیا ناڤخوەیی

یەک ژ قەلسیێن ھەرێما کوردستانێ د تێکلیێن وێ لگەل ئیراقێ نەبوونا یەکیتیا ناڤخوەیییە. ژ بۆ پاراستنا بەرژەوەندیێن کوردان:

• یەکیتی د ناڤبەرا پارتیێن سیاسی دە:

• پارتیێن سیاسی یێن کوردستانێ دڤێت ل سەر بەرژەوەندیێن نەتەوەیی ل ھەڤ بکن و ب یەک دەنگی ل ھەمبەر ئیراقێ راوەستن. نەبوونا یەکیتیێ دھێلە کو ئیراق کوردستانێ لاواز بکە.

• ھشمەندیا جڤاکی:

• ملەتێ کورد دڤێت ل سەر مافێن خوەیێن دەستووری و مەترسیێن لھەڤکرنێن کو سەروەریا ئابۆری و سیاسی تێک دبن، وەرە ھشیارکرن. چاپەمەنی و سازیێن جڤاکی دکارن د ڤی واری دە رۆلەک مەزن بلیزن.

1. ستراتەژیا دەمدرێژ:

سەرخوەبوونا ئابۆری

لھەڤکرنا داوی نیشان ددە کو ئیراق ھەول ددە کۆنترۆلا ھەموو چاڤکانیێن ھەرێما کوردستانێ بگرە دەستێ خوە. ژ بۆ کو ئەڤ یەک د دەمەکێ درێژ دە نەبە سەدەما لاوازکرنا کوردستانێ:

• بەرفرەهکرنا داھاتان: ھەرێما کوردستانێ دڤێت ل سەر چاڤکانیێن داھاتێ یێن ئالتەرناتیف، وەکی توریزم، چاندنی و پیشەسازی، بخەبتە. ئەڤ یەک دێ گرێداییبوونا ب نەفتێ کێم بکە.

• وەبەرھێنانێن ناڤنەتەوەیی: ھەرێما کوردستانێ دکارە لگەل وەبەرھێنەرێن بیانی پەیوەندیێن خوە خورت بکە، دا کو ئابۆریا خوە ب ھێز بکە و ژ زەختێن ئیراقێ خەلاس ببە.

• پێشخستنا بنەسازیێ: دڤێت داھاتێن ناڤخوەیی ژ بۆ پێشخستنا بنەسازیا کوردستانێ (وەکی رێ، دبستان و نەخوەشخانە) وەرن بکارئانین، دا کو ملەتێ کورد د وارێ ژیانێ دە خورتر ببە.

لھەڤکرنا د ناڤبەرا ھەرێما کوردستانێ و ئیراقێ دە، ھەر چەند وەکی گاڤەک ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسگرێکێن مووچەیێن کوردستانێ تێ دیتن، لێ مەترسیێن مەزن ل سەر سەروەری و بەرژەوەندیێن کوردان دئافرینە. ژ بۆ پاراستنا مافێن کوردان، دڤێت ھەرێما کوردستانێ ب یەکیتیا ناڤخوەیی، دیپلۆماسیا ناڤنەتەوەیی، خورتکرنا ھێزا لەشکەری و سەروەریا ئابۆری تەڤبگەرن.

ئیراقێ د دیرۆکێ دە گەلەک جاران سۆزێن خوەیێن ل ھەمبەر کوردان بنپێ کرینە و ئەڤ لھەڤکرن ژی دبە کو ببە ئاموورەک ژ بۆ لاوازکرنا کوردستانێ، ئەگەر کورد ب ھشیاری تەڤنەگەرن.

ژ بەر ڤێ یەکێ، دڤێت ملەتێ کورد و رێڤەبەریا ھەرێما کوردستانێ ب ستراتەژیێن زەلال و ب ھێز ل ھەمبەر دەستھلاتداریا نیژادپەرەستا ئیراقێ بسەکنن، دا کو مافێن خوەیێن دەستووری و نەتەوەیی بپارێزن.

24.9.2025