سنۆرێن پرۆژەیێ ئیداری ل رۆژئاڤا و باشوورێ كوردستانێ
سمكۆ عهبدولعهزیز
بهشێ چارێ
بها و سەنگا هزران نە ب جوانییا پەیڤ و رێزمانا وانه، بەلكو ب وێ چەندێ دهێتە پیڤان كا چەند دشێن ل سەر ئەردی ببنە واقعەكێ سیاسی یێ جێگیر.
هەر هزرەكا نەبیتە خودان كیانەكێ سەروەر بۆ پارستنا وێ، دێ هەر د بۆشاییێ دا مینیت و دێ كەڤیتە بەر بایێ شرۆڤهكرن و ژ ناڤ برنێ.
ژ بەر ڤێ چەندێ، ئەم نەشێین گۆتارا نەتەوهیا دیمۆكرات هەلسەنگینین، هەكە ئەم بەرێ خۆ نه دەینە ئەنجامێن وێ یێن كردارى ل گۆرەپانا كوردی، ب تایبەت ل رۆژئاڤا و باشوورێ كوردستانێ.
پشتی سالا 2012ێ، رۆژئاڤا كەتە د قۆناغەكا مێژوویی یا دەگمەن دا، هەل و مەرجێن سیاسی و ئیرادهیا جەماوەری گەهشتنە ئێك.
دەمێ دەولەتا سووریێ ژ هەڤ كەفتی و سنۆر ڤەبووین، كوردان خۆ ل هەمبەری دەرگەهەكێ ڤەكری دیت بۆ ئاڤاكرنا كیانەكێ سیاسی یێ سەربخۆ. لێ مخابن، ئەڤ دەلیڤە هاتە بەروەختكرن بۆ مۆدێلا رێڤەبەرییا خۆسەر، ل شوینا كو بەرێ خۆ بدەنە دانانا بەرێ بناغەی بۆ كیانەكێ سهرهور یێ دیار و ئاشكرا.
ئەڤ بژاردەیە نیشانا وەرچەرخانەكێ یە ژ لۆژیكێ مافێ دەولەتبوونێ بۆ ترسا ژ ههبوونا دەولەتێ، د ڤێ تێگههێ نوو دا : دەولەت نە ئاسۆیەكە بۆ ئازادیێ، بەلكو وەكو مەترسیەكێ دهێتە دیتن كو دڤێت مرۆڤ خۆ ژێ بدەتە پاش.
ب ڤی رەنگی هشیارییا سیاسی بوویە بیروباوەرەكا رەق و تاكتیكێن دهمكی بووینە ستراتیژییهكا ههردەم.
لێ ئەو رێڤەبەرییا پشتا خۆ ب سەروەریێ بهێز نهكهت، ب سروشتێ خۆ دێ بیته كیانەكێ هەش و لاوازە.
ل دویڤ بۆچوونا ماكس ڤیبەر، هەكە دەستهەلاتەك نەشێت شەرعیەتێ و هێزا لەشكری ب تنێ د دەستێ خۆ دا بگریت، دێ هەلاویستی مینیت د ناڤبەرا هێزێن مەزنتر دا. هەر ئەڤەیە كو ئەزموونا رۆژئاڤا ببیتە ئێخسیرێ تەرازیێن نێڤدەولەتی و د چارچۆڤەكێ بەرتەنگ دا لڤینێ بكەت، نە وەك پرۆژەكێ مێژوویی یێ سەربخۆ.
راستە، هندەك پێنگاڤێن باش د وارێ رێكخستنا خوەجهی و مافێن ئافرەتێ و دامەزراوەیێن مەدەنی دا هاتنە هاڤێتن، لێ ئەڤ ئەزموونە نەشیا نوینەرایەتیەكا نەتەوەیی یا وەسا دروست بكەت كو ل جیهانێ ب ناڤێ مللەتێ كورد باخڤیت، نە ب ناڤێ ئیدارەیا دەڤەرێ.
لێ ل باشوورێ كوردستانێ (هەرێما كوردستانێ)، بارودۆخ جودا بوو، تۆڤێ دەولەتا مودێرن تا رادەیەكێ هەبوو: پەرلەمان، حكوومەت، دەستوور و پەیوەندیێن دەرڤە، ئانكو تۆڤێ سەروەریێ چاندبوو. لێ گۆتارا ئۆجالانی ب چاڤەكێ گومانێ بەرێ خۆ ددا ڤێ ئەزموونێ و وەك لادانەكا دەولەتگەری وەسف دكر، ل شوینا كو وەكی قۆناغەكا سروشتی یا رێكا رزگاریێ ببینیت.
ڤێ نێرینێ كەلێنەكا مەزن ئێخستە د ناڤا هزر و بیرا كوردی دا:
لایەك هەرێمێ وەكی تۆڤێ دەولەتێ دبینیت.
لایێ دی وەسا دبینیت كو ئەڤە دویركهتنه ژ ئاسۆیێ مللهتان.
ب ڤێ یەكێ، دۆزا كوردی ژ پرۆسەیەكا ئاڤاكرنێ ڤەگوهاست بۆ مەیدانا شەرێ گۆتاران.
د مێژوویێ دا، چ مللهت نینن شیابن مانەڤەیا خۆ بپارێزن ب رێكا ئیدارەیەكا بێی سەروەری. ئیدارە چەند یا ب هێز ژی بیت، هەر دێ مینیتە د پێكهاتەیەكا دەمكی دا، لێ دەولەت بیردانكا دامەزراوەیی یا دۆمدرێژە. دەولەت نە تەنێ ئامرازێ حوكمكرنێ یە بهلكو ئەو خەزینەیا ناسنامە و یاسا و مێژوویێ یە.
هەكە ئەم پرۆژهیێ دەولەتا كوردی یا مەزن بگوهۆرین ب تۆرەكا ئیدارەیێن بەلاڤە و پارچە پارچە، رامانا وێ ئەوە ئەم ئاخا نەتەوەیی دكەینە پارچەیێن وەزیفی یێن وەسا كو دژمن ب ساناهی بشێت كونترۆل بكەت. ئەڤە ژی دۆزا مللەتەكی ژ پرۆژەیێ رزگاریێ دگوهۆریت بۆ دۆسیەیەكا دانوستاندنێ یا بێی دوماهی.
ژ لایێ كولتووری ڤە، ڤێ چەندێ زیان گەهاندە وێ چیرۆكا نەتەوەیی یا خرڤهكرى. ل شوینا كو دەولەت خەونا مە هەموویان بیت، پەیڤا دەولەت بوویە توهمەت و هیڤیێن سەروەریێ بووینە توندرەوی. مەترسییا هەرە مەزن یا گۆتارا نوو ل ڤێرە یە: خەونا مە كریە جهێ گومانێ.
ژ لایێ سیاسی ڤە، نەبوونا ئاسۆیێ سەروەریێ وهسا لێ هاتییه كو ئەم تووشی نەخۆشییا چاڤەرێبوونێ ببین: چاڤەرێبوونا رازیبوونا زلهێزان، چاڤەرێبوونا تەرازیێن دەڤەرێ و چاڤەرێبوونا قەدەرەكێ ل دەرڤەی ئیرادهیا كوردی.
ئەڤ چاڤەرێبوونا دویر و درێژ و ب بۆرینا دەمی، كولتوورێ بێهێزیێ د ناڤ مە دا دروست دكەت ل شوینا كولتوورێ بهێزبوونێ.
ئەڤ ئاخفتنە رامانا وێ نە ئەوە كو ئەم كێماسیێ د خەبات و قوربانیێن تێكۆشەران دا دبینین نەخێر، بەلكو مەبەست ئەوە ئەم ڤان قوربانییان ل جهێ وان یێ مێژوویی یێ دروست دانین.
چونكی دەولەتا كوردی یا مەزن، وەكی پرۆژەیهكێ خرڤهكهره بۆ سەروەری و مێژوویێ، ب چ ئیدارەیێن دەمكی ناهێتە قەرەبووكرن، چەند ئهو رێڤهبرن درێكوپێك بن.
ئەزموونا رۆژئاڤا و هەرێما كوردستانێ، ئێك راستی بۆ مە دیار دكەن:
بێی هەبوونا ئاسۆیەكێ سەروەری یێ رۆهن، حوكمێ خۆسهریێ دێ مینیت وهك دیرۆكهكا هەلاویستی.
هەلاویستی د ناڤبەرا شەر و ئاشتیێ دا
د ناڤبەرا دانپێدان و ئینكارێ دا
د ناڤبەرا خەون و وەزیفەیێ دا.
