چ ئاگربەست د جوگرافیایێ دا نینن: ئەوا بۆ کوردان دهێتە کۆلان ژ شەڕی کوور ترە
سمكۆ عهبدولعهزیز
دەڤەرا مە نە د ئاشتیێ دا دژیت، بەلکو د ناڤ کێشمەکێشما دوبارە دابەشکرنا دەستهەلاتێ دا یە. ئەوا دبێژنێ هێمنکرن یان رێککەفتن، تشتەک نینە ژبلی بێهنڤەدانەکا کورت د ناڤبەرا دو جەولەیێن شەڕی دا. شەڕ نەراوهستیایە بەلکو ژ مەیدانێن چەکداری هاتیە ڤەگوهاستن بۆ ناڤ ژوورێن تاری یێن بڕیارێ، ژ دەنگێ تۆپ و تڤەنگان بوویە دەق و نڤیسار و ژ بەرهنگاربوونا روی ب روی بوویە سیاسەتا خشکرنا ژێر ب ژێر.
ل سووریێ، ئەوا رووددەت نەک تێگەهشتنەکا دیرۆکی یە، بەلکو پێنگاڤێن ههژمارکری نە بۆ ڤەگەراندنا دەڤەرێن کوردی بۆ بن دەستێ ناڤەندەکێ کو هێشتا ب هەمان ئەقلیەت هزر دکەت. دەولەت ب ناڤێ قانوونێ ڤەدگەڕیت، بێی کو ب فەرمی دانپێدانێ ب مافێن مە یێن نەتەوهیی بکەت. دامودەزگەهـ بەلاڤ دبن، رۆل دهێنە گوهۆڕین و نیشان دهێنە لادان. نە بومبەبارانە و نە ژی هێرش، بەلکو ڤالاکرنەکا هێدی هێدی یە. ئەڤە ژ تانكا مەترسیدارترە، چونکی ناسنامهیێ ل ناڤ جەرگێ وێ دحەلینیت بەری کو لێ بدەت.
ترکیا ژی چ جاران جەوهەرێ هەلویستێ خۆ نەگوهۆڕی یە. دبیت زمانێ خۆ نەرم بکەت یان باسێ ئاشتیێ بکەت، بەلێ دەست ژ ئارمانجا خۆ یا سەرەکی بەرنەدایە: ئەو ژی رێگرتنە ل هەر قەوارەیەکێ سیاسی یێ کورد کو خودان بڕیار و ئیرادە بیت. بۆ ئەنقەرە، بابەت نە بتنێ ئەمنی یە بەلکو بابەتی مان و نەمانێ یە. لەوما هەر پێنگاڤەکا سیاسی ئەگەر نەبیتە ئەگەرێ لاوازکرنا رەهەندێ نەتەوی یێ کوردی، دێ ب هەر رەنگەکێ هەبیت دژایەتیا وێ کەت.
ل ئێراقێ ژی، توندبوونا ناڤبەرا ئەنقەرە و بەغدا ل سەر پرسا پەکەکێ بتنێ کێشەیەکا دیپلۆماسی نینە. ئەڤە شەڕێ دیارکرنا کى خودانێ بڕیارێ یە ل سەر ئەرد و سەروەرییا باشوورێ كوردستانێ. هەرێما کوردستانێ جارەکا دی کەفتە د ناڤبەرا بەرداشێن فشارێن هەرێمی دا، د دەمەکێ دا هێزێن مەزن بتنێ تەماشه دکەن و بەرژەوەندیێن خۆ دپارێزن.
راستییا تال ئەوە کو پشتەڤانییا وەلاتێن دەرڤە بۆ کوردان چ جاران ژ بۆ مافێن وان نەبوویە، بەلکو ژبۆ وێ وەزیفێ بوو یا کوردان دکر. دەمێ ئەرکێ سەربازی ب دوماهی هات، پشتەڤانییا سیاسی ژی سست بوو. ئەڤە وانەیە و دڤێت گەلەک ب باشی تێبگەهین: کەس مافێ کوردان زامن ناکەت ئەگەر کورد ب خۆ د دەستوور و رێککەفتنێن نێڤدەولەتی یێن پابەندکەر دا جێگیر نەکەن.
قۆناغا نوکە، قۆناغا داگیرکرنا نەرمە. شەڕەکێ گەرم نینە، بەلێ دوبارە دارێشتنا دەستهەلاتێ هەیە. دڤێن هێزا مەیدانی یا کوردی بکەنە هێزەکا بێ رەهەندێ سیاسی. داخوازێ ژ کوردان دکەن تێکەلی دەولەتێ ببن، بەلێ بێی کو پێگەهێ وان یێ یاسایی یێ روون بیت.
ئەگەر کورد ڤێ مژاویێ قەبوول بکەن، دێ بنە نێچیرا حەلیانا هێدی هێدی. ژ نیشکەکێ ڤە ناهێنە سێدارەدان، بەلکو دێ بنە ژمارەکا کارگێڕی د ناڤ دەولەتەکا ناوەندی دا، کو ناسناما وان د ناڤ یاسایێن گشتی دا بێ رەنگ کەن.
مەزنترین خەلەتی ئەوە کو ل ڤى دەمى پارچەبوونا ناڤخۆیی بەردەوام بیت. دەمێ دەنگێ کوردی پارچە بیت، دێ ب ساناهی هێتە قوتدان. تەبایی نە ب وێ واتایێ یە کو هەمی ببینە ئێك رەنگ بەلکو ب واتا رێککەفتن ل سەر بنەمایێن پیرۆز: دانپێدانا دەستووری، ئیدارەیا خۆجهـ و پاراستنا زمان و کەلتووری و دابەشکرنا دادپەروەرانە یا سەروەت و سامانان.
ململانێیا بهێت نە یا چەک و تڤەنگانە بەلکو یا پێناسەکرنێ یە. ئەرێ کورد پێکهاتەیەکا خۆجهـه یان گەلەکێ خودان ماف و خاکه؟ جوداهییا ناڤبەرا ڤان هەردو پەیڤان، هەمی دیرۆکا مە د ناڤ دا یە.
ئەگەر ئەم نەشێین هەبوونا خۆ یا سەربازی بکەینە قەوارەیەکێ یاسایی یێ جێگیر، هەر دەستکەفتەکێ هەبیت ب بڕیارەکا سیاسی دێ هێتە رەشکرن. دیرۆک ژی تژی یە ژ وان مللەتێن ب مێرانی شەڕ کری بەلێ ل سەر مێزا دانوستاندنێ هەمی تشت دۆڕاندی.
ئەڤ هێمنییا هەی نە دوماهییا کێشەیێ یە، بەلکو دەمەکێ کورتە بۆ رێکخستنا ههتایى. دڤێت کورد بزانن کو جەولەیا بهێت دێ یا دەستووری، ئابووری و ئەمنی بیت ب هەڤرا.
یان دێ بینە یاریزانەکێ سەرەکی د نەخشهیێ نوو یێ دەڤەرێ دا یان ژی دێ ب رەنگەکێ مە تێکەلی پڕۆژەیێن خۆ کەن کو چ گوزارشتێ ژ کێشا مە یا راستەقینە نەکەت.
ئەڤە نە دەمێ راوهستانێ یە، دەمێ بڕیارا سیاسی یا ئازایە.
ئەوێ جهێ خۆ ب دەستێ خۆ د دەستووری دا نەنڤیسیت، دێ ل پەراوێزێن دیرۆکێ هێتە نڤیسین.
