ژ ئاگربەستێ بۆ دەستووری: كورد ل بەرامبەر ئەندازیاریا نوو یا دەسهەلاتێ؟
سمکۆ عەبدولعەزیز
ناڤچە بەرەڤ ئاشتیێ ناچیت، بەلكو بەرەڤ دابەشكرنا نوو یا دەسهەلاتێ ب ئامرازێن نەرم پێنگاڤان دهاڤێژیت. ئەوا ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ و باكوور و رۆژهەلاتێ سووریێ روو ددەت و هەڤدەم دگەل فشارێن توركیا ل عێراقێ، نە زنجیرەكا روودانێن ژێكجودانە، بەلكو ئێك رێكارە ب مەرەما دووبارە كونترۆلكرنا كێشەیا كوردی د ناڤ سنوورێن دەولەتان دا، بێی كو وەك كێشەیا گەلەكی و مافەكێ رەوا دانپێدان پێ بهێتە كرن.
شەڕ ژ مەیدانێ هاتیە ڤەگوهاستن بۆ ناڤ دەقێن نڤیسی. ئێدی دەبابە نە ئامرازێ سەرەكینە، بەلكو رێككەفتنێن مژاوی و تێكهەلكرنا هێدێ-هێدیه و رادەستكرنا دۆسەیێن سیادی نە. ئەڤە دهما مەترسیا راستەقینەیە چونكی حەواندنا نەرم ، شوناسێ ب هێدی هێدی دحەوینیت بێی كو چ پەرچەكردارێن توند هەبن.
ل سووریێ، هەلوەشاندنا هێزا كوردی ب رێیێن سیاسی و ل ژێر ناڤێ شەراكەتێ دهێتە كرن. هێز دهێنە تێكهەلكرن، دەروازە دهێنە ڤەگوهاستن و شێوازێ ئیدارێ دهێتە گوهرین. بەلێ پسیارا سەرەكی یا بەرزە ئەوە: ئەو دەقێ دەستووری لكیڤهیه یێ كو لامەركەزیەت و ناسنامە و زمان و ژێدەران دچەسپینیت؟
بێی دەق، هەمی رێككەفتن د كاتی نە و دكارن ب لایەكێ دی دا بگوهرینن.
گۆتنا وێ چەندێ كو دەم دێ دەستكەفتان پارێزیت وەهمەكا سیاسییە. دەم ل پشت وی كەسەیە یێ شەرعیەتا یاسایی هەبیت، نە تنێ یێ كو ل سەر ئەردی یێ ب هێز بیت. هەمی ئەزموونێن ناوچێ سەلماندینە كو ئەو هێزا نەبیتە ماددەیەكێ دەستووری، ل پاشەرۆژێ دێ بیتە دۆسەیەكێ ئەمنی.
ل عێراقێ، فشارێن توركیا ل سەر دۆسەیا پەكەكێ زێدە دبن، نە تنێ وەك كێشەیەكا ئەمنی، بەلكو وەك دەرگەهەك بۆ دووبارە دارشتنا رێساێن سیادەتێ ل باكوور. ئارمانج نە ئۆپەراسیۆنەكا سەربازی یا بەرفرەهە، بەلكو رێككەفتنەكا ئەمنیا یێ درێژخایەنە دا كو مەجالێ كوردی كۆنترۆل بكەن و رێكێ ل هەر مۆدێلەكێ حوكمڕانیێ یێ سەربەخۆ ل شنگالێ یان هەر جهەكێ دی بگرن.
پشتبەستن ب دەرڤە ئێدی بەس نینە. پشتەڤانیا نێڤدەولەتی وەزیفی بوو و ب بڕیانا وێ وەزیفێ، وەبەرهێنان ژی تێدا كێم دبیت.
كەس مافێن كوردان ل شوونا وان نانڤیسیت. تنێ گەرەنتی ئەوە كو كێشە ببیته دەقێن پابەندكەر ب گەرەنتیێن روون، نە تنێ لێكگەهشتنێن دەڤكی.
ئێكگرتنا كوردی ئێدی نە درووشمەكێ ئەخلاقی یە، بەلكو مەرجەكێ دانوستاندنێ یە. پارچەبوون واتا وێ یە كو هەر لایەنەكێ هەرێمی دشێت پشكەكێ دژی پشكەكا دی بكاربینیت. ئەوا پێدڤی، كێمترین خالێن نەتەوەیی یێن هەڤپشكن كو بەری ئایدۆلۆژیان بكەڤن: شاندەكێ ئێكگرتی، گۆتارەكا دەستووری یا ئێكگرتی و بنەماێن نەهێنە پارچەكرن.
ئەو گۆتارا كو چارەسەریێ د ئایدۆلۆژیا سهردهمێ نهتهواتیێ دا نهمایه، د سروشتێ دەولەتێ نەگەهشتیە. مەدەنیەت نەتەواتیێ ژناڤ نابەت، بەلكو ب یاسایی رێك دێخیت. بێی دانپێدانەكا راشكاوانە ب ناسنامەیا كوردی، دیموكراسی دێ بیتە ئیدارەكرنا خزمەتگوزاریان بێی چ ناڤەرۆكەكا سیاسی.
هەروەسا، گرێدانا چارەنڤیسێ كێشەیێ ب كەسایەتی یان سیمبۆلان ڤە، كورتكرنەكا مەترسیدارە. ماف ب دامەزراوە و دەقان دهێنە ئاڤاكرن، نە ب كەسان. هەر كەسێ چارەنڤیسێ خۆ ب كەسان ڤە گرێدەت، دەلیڤێ ددەتە نەیارێن خۆ كو یاریێ ب دۆسەیێ بكەن.
هەروەسا باوەریا وێ چەندێ كو تنێ دانان و هەلوەشاندنا چەكی دێ كێشەیێ چارەسەر كەت، سادەكرنەكا شاشە. جەوهەرێ نەرازیبوونا دەولەتێن ناوچێ تنێ چەك نینە، بەلكو مۆدێلا حوكمڕانیێ یە. ژبەر هندێ، شەڕێ راستەقینە شەڕێ پێناسێ یە: ئەرێ كورد پێكهاتەكێ ئیداری نە یان گەلەكێ خودان مافێ یاسایی؟
قۆناغا نوكە پێدڤی ب ڤەگوهاستنێ هەیە ژ عەقلیەتا بزاڤێ بۆ عەقلیەتا دەولەتێ: حوكمڕانیەكا شەفاف، ئیدارەیەكا یاسایی، هەڤپەیمانیێن ناڤخۆیی دگەل پێكهاتێن دی و گوهۆرینا هەر داخازیەكێ بۆ ماددەیەكێ دەستووری. ئەڤە نە خۆشی و دەولەمەندییە، بەلكو مەرجێ مان و نەمانا سیاسییە.
ئەڤ ئاگربەستا هەى نە دوماهیا شەڕی یە، بەلكو بێهنڤەدانەكە بۆ دووبارە رێكخستنا هەڤسەنگیان. هەر كەسێ ب دیتنەكا دەستووری یا ئێكگرتی نەچیتە د ڤێ قۆناغێ دا، دێ خۆ بینیت كو بوویە پشكەك ژ رێككەفتنێن وەسا كو گوزارشتێ ژ کێشا وی یا راستەقینە ناكەن.
شەڕ ئێدی نە ل سەر ئەردی یە، بەلكو د ناڤ دەقان دایە.
و یێ جهێ خۆ د دەستووری دا نەنڤیسیت، دێ ل پەراوێزان هێتە نڤیسین.
ئەڤە دەمێ بڕیارێ یە:
یان ڤەگوهاستنا هەبوونا كوردی بۆ شەرعیەتەكێ یاسایی.
یان ژی قبوولكرنا حەواندنا هێدى-هێدى.
و دیرۆك چ جاران دەلیڤێ دوو جاران نادتە كەسێ.
