د ناڤبەرا مەنتقێ شەری و گوهۆرینا بەرێ بنیاتێ دەڤەرێ دا
سمكۆ عهبدولعهزیز
ئەو شەرێ نوکە د ناڤبەرا ئەمریکا و ئیرانێ دا دهێتە کرن، ب تنێ نەبوویە لێکدانەکا سەربازی یا بچووک یان ژی هندەک لێدانێن سەرپێی بۆ ترساندنا هەڤدو.
ئەوا ئەڤرۆ ل رۆژهەلاتا ناڤەراست رووددەت، ژ ململانێیا دولایهنیا سادە دەرباز بوویە و بەرەبەرە نێزیکی دەمەکێ مێژوویی دبیت کو دبیتە ئەگەرێ گوهۆرینا هەمی هەڤسەنگیێن سیاسی و ئەمنی یێن ناوچێ. گوهۆرینێن ب لەز ئاماژێن وێ چەندێ ددەن کو دەڤەر ل سەر دوریانهكا راستەقینە راوەستایە، یان دێ ئالۆزی هێنە کپکرن، یان ژی دێ هەمی ناوچە بەرەڤ شەرەکێ گشتگیر و مەزن چیت.
تهنگئاڤا هورمز: جەرگێ ململانێ
د جەرگێ ئەڤێ هەڤرکیێ دا، تهنگئاڤا هورمز دهێت، کو ئێکە ژ هەستیارترین رێرەوێن ستراتیژی ل جیهانێ. بهشێ مهزنێ بازرگانیا پەترۆلا جیهانێ د ئەڤێ تهنگئاڤا تەنگ دا دەرباز دبیت، لەوما هەر گەفەک ل سەر وێ، وەک عەردههژهكا ئابووری یا جیهانی دهێتە هەژمارتن. ژبەر هندێ، شەرێ ل سەر تهنگئاڤا هورمز ب تنێ یێ واشنتۆن و تههرانێ نینە، بەلکو کارتێکرنا وێ دگەهیتە هەمی بازارێن جیهانێ و ناڤەندێن بریارێ ل پایتەختێن مەزن یێن دنیایێ.
نیگەرانیێن سەنتەرێن ڤەکۆلینێ یێن جیهانی
مرۆڤ نەشێت وێنێ سیاسی ب دروستی ببێژیت، ئەگەر ل سەر وان شرۆڤەیێن سەنتەرێن ستراتیژی یێن جیهانی رانەوستیت. ئەڤ سەنتەرە ژ گۆشەیێن جودا تەماشەی ڤی شەری دکەن، لێ هەمی ل سەر هندێ کۆکن کو رۆژهەلاتا ناڤەراست پێ دناڤ قۆناغەکا نوو یا گوهۆرینێن جیۆپۆلیتیکی دا دهێلیت:
دیتنا ئەمریکی: ناڤەندێن وەک (CSIS) و (CFR) وەسا دبینن کو ئەڤ هەڤرکییە ب تنێ بەرسڤەکا سەربازی نینە بۆ گەفێن ئیرانێ، بەلکو بزاڤەکە بۆ دووبارە دارشتنا یاسایێن ترساندنێ ل رۆژهەلاتا ناڤەراست. ئەڤ شرۆڤە دبێژن کو واشنتۆن دڤێت رێگریێ ل ئیرانێ بکەت دا کو نەشێت هەژموونا خۆ یا هەرێمی بکەتە هێزەکا سەربازی یا وەسا کو گەفێ ل هەڤسەنگییا گشتی بکەت.
دەزگەهێ راند (RAND): ئەڤ دەزگەهێ کو بریارێن سەربازی ل ئەمریکا شرۆڤە دکەت، دبێژیت ئەڤ شەرە دبیت بزڤریت بۆ هندێ کو پێ دبێژن شەرێ سیبەرا درێژ، واتە شەرەکێ ناراستەوخۆ ل سەر دەستێ گروپ و تۆرێن هەژموونێ، ل شوینا وێ کو دەولەت ب خۆ ب شێوەیەکێ تەقلیدی رووبەرووی هەڤدو ببن. د ئەڤی حالەتی دا، عێراق و سووریا و لوبنان دبنە گۆرەپانێن سەرەکی یێن شەری.
ل ئەورۆپا: سەنتەرێن وەک (ECFR) هۆشداریێ ددەن کو ئەگەر ئەڤ ئالۆزییە بەردەوام بن، دێ هەڤسەنگییا لەرزۆک ل رۆژهەلاتا ناڤەراست ژ ناڤ چیت، کو ئەڤە ژی دەرگەهی ل بەردەم پێلەکا نوو یا تێکچوونا سیاسی و کۆچبەرییا ب کۆم ڤەدکەت، کو گەفەکا راستەوخۆیە بۆ سەر ئاسایشا ئەورۆپا.
دیتنا ئاسیا و رووسیا: چین ب گۆشەیەکا ئابووری تەماشەی بابەتێ دکەت، چونکی ب شێوەیەکێ زۆر پشت ب پەترۆلا کەنداڤی دبەستیت و هەر تێکچوونەک دێ زیانێ گەهینیتە ئابوورێ وێ. رووسیا ژی وەسا دبینیت کو هەرچەند شەرێ ئەمریکا و ئیرانێ درێژ ببیت، دەرفەت بۆ هێزێن دی یێن نێودەولەتی پەیدا دبیت دا کو جهێ پێ خۆ ل دەڤەرێ قایمتر بکەن.
پێگەهێ عێراق و هەرێما کوردستانێ
د ئەڤێ ئالۆزییا گران دا، عێراق کەفتیە ناڤ گێژەلووکەکا هەستیار. دەولەتا عێراقێ ب فەرمی بزاڤێ دکەت بێلایەن بمینیت، لێ د راستی دا د ناڤبەرا دەزگەهێن فەرمی یێن دەولەتێ و هەژموونا گروپێن چەکدار یێن گرێدای هەڤرکیێن هەرێمی دا د ململانێیەکا دژوار دایە. ئەڤ یەکە ژی عێراقێ لاواز دکەت و دبیتە مەترسی ئەگەر شەرێ بریکاران ل سەر ئاخا عێراقێ بەردەوام بیت.
د هەمان دەم دا، هەرێما کوردستانێ جارەکا دی خۆ د دلێ ئەڤێ هەوکێشەیا جیۆپۆلیتیکی دا دبینیتەڤە. هەرێما کو هەمی بزاڤا وێ پاراستنا سەقامگیرییا سیاسی و ئابووری یە، رووبەرووی تەحدیێن مەزن دبیت ژ ئەنجامێ هەڤرکیێن هەرێمی. ئەو هێرشێن جاران دهێنه سەر دەڤەرێن کوردستانێ، ب تنێ رووداوێن ئەمنی یێن سادە نینن، بەلکو پشکەکن ژ پەیامێن ستراتیژی یێن کو هێزێن ململانێکار ل دەڤەرێ ئالوگۆر دکەن.
پرسیارا هەرە مەزن ئەڤرۆ ئەڤەیە: ئەرێ ئەڤە شەرەکێ کورتخایەنە و دێ هێتە کپکرن، یان دەسپێکا قۆناغەکا نوو یا شەرێن هەرێمی یێن درێژخایەنە؟
مێژووا سیاسی یا رۆژهەلاتا ناڤەراست نیشا ددەت کو شەر ل ئەڤێ دەڤەرێ ب دەگمەن د ناڤ سنۆرێن خۆ یێن دەسپێکێ دا دمینن. زۆر ململانێ ب لێدانێن بچووک دەستپێکرین، لێ پاشان بووینە شەرێن وەسا مەزن کو روویێ ناوچێ بۆ دەهان سالان گوهۆرینە. ئەڤرۆ، رۆژهەلاتا ناڤەراست ل هەمبەر وەرزەکێ ئێکلاکەر راوەستایە، یان دێ هەولێن نێودەولەتی سەرکەفتنێ ئینن د خافكرنا ئالۆزیان دا، یان ژی دێ بازنەیا شەری بەرفرەهـ بیت و نەخشەیێن هەژموونێ ل دەڤەرێ ژ نوو ڤە هێنە کێشان.
