ئه‌رێ كۆمارا توركیا ل به‌ر ده‌رگه‌هێ پسیارا دانپێدانێ یه‌ یان پسیارا برێڤه‌برنێ؟

ئه‌رێ كۆمارا توركیا ل به‌ر ده‌رگه‌هێ پسیارا دانپێدانێ یه‌ یان پسیارا برێڤه‌برنێ؟

سمکۆ عەبدولعەزیز

هه‌مى دۆزێن مێژوویى ب بێده‌نگبوونا تفه‌نگان ب دوماهى ناهێن. تفه‌نگ د دوماهییا رێكێ دا، تنێ ئامرازه‌كا مادى یه‌ بۆ هه‌ڤڕكییه‌كا گه‌له‌ك ژ وێ كویرتر. هه‌ڤڕكییا راسته‌قینه‌ ئه‌وه‌ ئه‌وا ل دۆر “واتایێ” دزڤریت: ئه‌م كینه‌؟ دێ چاوان خۆ ده‌ینه‌ نیاسین؟ مافێ كێ یه‌ مه‌ پێناسه‌ بكه‌ت؟

ژ ڤێ ده‌رگه‌هى، خواندنا دۆزا كوردى ل توركیا تنێ ژ گۆشه‌یا ئه‌منى یان سیاسى خواندنه‌كا كێم و نه‌ته‌مامه‌.

 ئه‌وا ئه‌ڤڕۆ رویده‌ده‌ت نه‌ تنێ دانوستاندنه‌ د ناڤبه‌را ده‌وله‌تێ و بزاڤه‌كا سیاسى یان چه‌كدار دا، به‌لكو رووبڕووبوونه‌كا هێمنه‌ د ناڤبه‌را دو بۆچوونێن جودا یێن هه‌بوونا سیاسى بخۆ دا.

مێژوو مه‌ فێر دكه‌ت كو ده‌وله‌ت دشێن سوپایان بشكێنن، به‌لێ ب ساناهى نه‌شێن وان هزرا ببه‌زینن ئه‌وێن ئه‌و سوپایه‌ چێكرین.

ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ، فیلۆسۆفێ ئه‌لمانى ” هیگل” وه‌سا نه‌دبۆرى كو جه‌وهه‌رێ مێژووى هه‌ڤڕكى یه‌ لسه‌ر هێزێ، به‌لكو هه‌ڤڕكى یه‌ لسه‌ر دانپێدانێ.

مرۆڤ، ل گۆر هزرێن وى، تنێ ل دویڤ نان و ئاسایشێ ناگه‌ریت، به‌لكو ل دویڤ دانپێدانا یێ دى ب ناسنامه‌ و كه‌رامه‌تا خۆ دگه‌ریت. ده‌مێ گه‌له‌ك ژ ڤێ دانپێدانێ دهێته‌ بێباركرن، دۆز به‌رزه‌ نابیت، هه‌ر چه‌ند‌ دیاردێن وێ یێن چه‌كدارى ژى نه‌مینن.

ژ ڤێ گۆشه‌یێ، ئه‌م دشێین ده‌ردێ كوردى یێ هه‌ڤچه‌رخ تێبگهه‌ین.

ئه‌گه‌ر چه‌كى، د درێژاهییا چه‌ندین سه‌د‌سالان دا، توندترین شێوازێ دیاركرنا قه‌یرانێ پێكئینابیت، ئه‌و بخۆ قه‌یران نه‌بوو. به‌لكو قه‌یرانا نه‌بوونا په‌یمانه‌كا هه‌ڤپشك بوو ل دۆر پێناسه‌كرنا په‌یوه‌ندییا د ناڤبه‌را ناسنامه‌یا كوردى و ده‌وله‌تا توركیا دا.

ژ به‌ر هندێ، پسیارا راسته‌قینه‌ یا ئه‌ڤڕۆ گه‌له‌ك جودایه‌ ژ وێ ئه‌وا ڕاگه‌هاندن نیشان دده‌ت:

پسیار ئه‌و نینه‌: ئه‌رێ هه‌ڤڕكى ب دوماهى هات؟

به‌لكو پرسیار ئه‌وه‌: شێوازێ وێ دانپێدانێ دێ چاوان بیت یا كو پشتى شه‌ڕى دهێت؟

ل ڤێ ده‌رێ ب دروستى، هه‌ستیارترین ده‌ڤه‌ر د دیمه‌نى دا ده‌ستپێدكه‌ت.

ده‌وله‌تا مۆدێرن، وه‌ك چاوان جڤاكناس و زانایێ سیاسى “بێندێكت ئه‌نده‌رسۆن” شرۆڤه‌ دكه‌ت، تنێ لسه‌ر سنوور و سوپایان ئاڤا نابیت، به‌لكو لسه‌ر وێ چه‌ندێ ئاڤا دبیت ئه‌وا وى ناڤ كرى “كومه‌لگه‌هێن خه‌یالكۆلكى” (Imagined Communities). واته‌، نه‌ته‌وه‌ نه‌ ڕاستییه‌كا بایۆلۆژى یه‌، به‌لكو چیرۆكه‌كا هه‌ڤپشكه‌ كو مرۆڤ رێك دكه‌ڤن وباوه‌ر ژێ بكه‌ن.

به‌لێ پا دێ چ قه‌ومیت ده‌مێ د ناڤ ئێك ده‌وله‌ت دا، دو چیرۆكێن جودا ل دۆر مێژوو، ناسنامه‌ و بیره‌وه‌ریێ هه‌بن؟

ل ڤێ ده‌رێ، سیاسه‌ت دزڤریت و دبیته‌ هه‌ڤڕكى لسه‌ر ڕیوایه‌ت و چیرۆكێ.

ل سه‌ر ڤێ خالێ ب دروستى، دیاره‌ كو دانوستاندنێن نوكه‌ دناڤ به‌نداڤا خۆ یا راسته‌قینه‌ دانه‌.

پشكه‌ك ژ دامه‌زراوه‌یا توركیا هه‌وڵ دده‌ت قۆناغا هه‌ڤڕكییێ ب دوماهى بینیت ب ڕێكا حه‌لاندن و تێكه‌لكرنا كوردان د ناڤ چارچۆڤێ هه‌ى یێ كۆمارێ دا. به‌لێ پشكه‌كا به‌رفره‌هـ ژ هوشیاریا نه‌ته‌وه‌یا كوردى وه‌سا دبینیت كو دۆز نه‌ تنێ یا گرێدایى تێكه‌لبوونێ یه‌، به‌لكو یا گرێدایى دانپێدانا هه‌ڤدو یه‌ د ناڤبه‌را دو ناسنامه‌یان دا، ئه‌وێن سه‌ده‌كێ ته‌مام د ناڤ گرژى، خراب تێگهه‌شتن و هه‌ڤڕكییێ دا ژیاین.

ئه‌ڤ چه‌نده‌یه‌ یا كو دانوستاندنان خاڤ و سست دكه‌ت.

چونكى ناكۆكى ئێدى نه‌ لسه‌ر ڕاگرتنا شه‌ڕى یه‌، به‌لكو لسه‌ر واتایا وێ چه‌ندێ یه‌ یا پشتى شه‌ڕى دهێت.

فیلۆسۆفێ فڕه‌نسى “میشێل فوكۆ” دگۆت: ده‌سهه‌لات تنێ ب ڕێكا هێزا ئێكسه‌ر كار ناكه‌ت، به‌لكو ب ڕێكا شیانا وێ لسه‌ر پێناسه‌كرنا تشتان و چێكرنا واتایان كار دكه‌ت.

ژ ڤێ دیتنێ، هه‌ڤڕكییا هه‌ره كویر نه‌ لسه‌ر وێ چه‌ندێ یه‌ كا كێ چه‌ك د ده‌ستى دانه‌، به‌لكو لسه‌ر وێ یه‌ كا مافێ كێ یه‌ ناڤى ل ڕاستیێ بكه‌ت.

ئه‌رێ كورد د خه‌یالا سیاسى یا نوى دا “نه‌ته‌وه‌نه‌” یان “پێكهاته‌نه‌”؟

ئه‌رێ دۆز “پرسا گه‌له‌كێ یه‌” یان “موماره‌سه‌كا هه‌وڵاتیانه‌”؟

ئه‌رێ ئه‌وا تێته‌ خواستن چاره‌سه‌ریه‌كا سیاسى یه‌ بۆ دۆزه‌كا مێژووى، یان برێڤه‌برنه‌كا ته‌كنیكى یه‌ بۆ كێشه‌یه‌كا جڤاكى؟

ئه‌ڤ پسیاره‌ هه‌ر چه‌نده‌ تیۆرى دیار دبن، به‌لێ د ڕاستیێ دا ئه‌ڤه‌ جه‌وهه‌رێ وى شه‌ڕێ نه‌ یێ ئه‌ڤڕۆ دهێته‌ كرن.

به‌لێ پا “فریدریش نیتشه‌” هۆشیارى ددا ژ ده‌مه‌كێ گه‌له‌ك مه‌ترسیدارتر، ده‌مێ كومه‌لگه‌هـ بیره‌وه‌ریا خۆ یا مێژوویی وندا دكه‌ن و چێكه‌رێن مێژوویێ دگۆڕن بۆ بابه‌ته‌كێ سادە د ناڤ مێژوویا نەته‌وه‌كێ دى دا ئه‌وا هندكێن دى چێدكه‌ن.

دۆز تنێ ده‌مێ ژ لایێ سه‌ربازى ڤه‌ دهێته‌ شكاندن نامریت، به‌لكو دشێت ب مریت ده‌مێ شیانا خۆ یا شرۆڤه‌كرنا خۆ بخۆ وندا دكه‌ت.

ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ، مه‌زنترین ئاڵنگارى ل به‌رامبه‌ر كوردان نه‌ چه‌كه‌ و نه‌ ئاشتی یه‌، به‌لكو پاراستنا وێ واتایێ یه‌ یا كو ئاشتى ژ به‌ر وێ بخۆ بوویه‌ پێدڤى.

ئه‌وا ئه‌ڤڕۆ رویده‌ده‌ت، به‌لكو ئێك بیت ژ گرنگترین وه‌رچه‌رخانێن فكرى د مێژوویا كۆمارا توركیا یا مۆدێرن دا.

چونكى ئه‌و كۆمارا به‌رى سه‌ده‌كێ پتر لسه‌ر چیرۆكه‌كا نه‌ته‌وه‌یى یا ناڤه‌ندى ئاڤا بووى، نوكه‌ خۆ ل به‌رامبه‌ر پسیاره‌كێ دبینیت كو نه‌وه‌یێن بورى نه‌شیاینه‌ به‌رسڤه‌كا دوماهییێ و بنبڕ بۆ بدن:

ئه‌رێ ده‌وله‌ت دشێت دانپێدانێ ب فره‌ناسنامه‌یێ بكه‌ت ب بێى كو هه‌ست بكه‌ت ئه‌و زات و جه‌وهه‌رێ خۆ وندا دكه‌ت؟

و ل به‌رامبه‌ر دا، ئه‌رێ ناسنامه‌یا كوردى دشێت پێنگاڤێ بهاڤێته‌ د ناڤ قۆناغه‌كا نوى یا پێكڤه‌ژیانێ دا ب بێى كو هه‌ست بكه‌ت بیره‌وه‌ریا خۆ هه‌رس كرCorrection و وندا كریه‌؟

ل ڤێ ده‌رێ ب دروستى، گرێیا فه‌لسه‌فى یا دیمه‌نى دیار دبیت.

ئه‌و هه‌ڤڕكییا رۆژه‌كێ ب چه‌كى ده‌ستپێكرى، به‌لكو ب چه‌كى ب دوماهى نه‌هێت.

و ئه‌و ئاشتییا هه‌مى ل هێڤیێ، به‌لكو نه‌ دۆماهییا چیرۆكێ بیت، به‌لكو ده‌ستپێكا پشكه‌كا ئاڵۆزتر بیت ژ وێ.

چونكى نه‌ته‌وه‌ تنێ د ده‌مێ شه‌ڕى دا ناهێنه‌ تاقیكرن، به‌لكو د وى ده‌مى ژى دا دهێنه‌ تاقیكرن ده‌مێ نه‌چار دبن په‌یوه‌ندى و پێناسه‌یا خۆ ل دۆر خۆ دووباره‌ بكه‌نه‌ڤه‌، به‌لكو ژ به‌ر ڤێ ئه‌گه‌رێ یه‌ كو كورد و توركیا ئه‌ڤڕۆ نه‌ تنێ ل به‌رامبه‌ر پسیاره‌كا ئه‌منى یان سیاسى راوه‌ستیاینه‌.

ئه‌و ل به‌رامبه‌ر پسیاره‌كا فه‌لسه‌فى یا كویر راوه‌ستیاینه‌:

ئه‌رێ ئه‌وا تێته‌ خواستن برێڤه‌برنا ناسنامه‌یێ یه‌، یان دانپێدانا وێ یه‌؟

و جوداهى د ناڤبه‌را هه‌ردوو پسیاران دا، وه‌ك جوداهییا د ناڤبه‌را چاره‌سه‌رییه‌كا ده‌مه‌كى و وه‌رچه‌رخانه‌كا مێژووى دایه‌ كو دشێت واتایا كۆمارێ و واتایا بوونا كوردى پێكڤه‌ گرێبده‌ت.