گەلۆ پەکەکە ھێزێن خوە یێن لەشکەری ل گۆری بەرژەوەندیێن دەولەتا ترک ب جھ دکە؟

ل ترکیەیێ پشتی پێڤاژۆیا ل ھەمبەری پەکەکێ دەست پێ کری و پشتی کو عەبدوللاھ ئۆجالان د 25ی سباتێ دە پەکەکە هلوەشاندی، نیقاشێن ل سەر ڤێ یەکێ دەست پێ کرن کو کا دێ رەوشا ھێزێن لەشکەری یێن پەکەکێ چ لێ هێت. ل سەر ڤێ یەکی گەلەک شیرۆڤە ھاتن کرن. یەک ژ ڤان شیرۆڤەیان ژی ژ ئالیێ مالپەرا The National Context ڤە ھات کرن. ل گۆری راپۆرا کو مالپەرێ ئامادە کریە، پەکەکەیا کو ھاتیە هلوەشاندن و نها ناڤێ تەڤگەرا ئاپۆیی ل خوە کریە، خوە ل گۆری بەرژەوەندیێن ترکیەیێ ژ نوو ڤە ب جھ دکە.

مالپەرا The National Context دەربارێ ھەبوونا پەکەکێ ل سەر سینۆرێ ئیرانێ دە وھا دبێژە: “ھەر چەند ژ پەکەکێ دھات ھێڤیکرن کو چەکێن خوە دەینە و ژ بارەگەھێن خوەیێن ل سەر سینۆرێ ئیراق-ترکیەیێ وەکی بەشەک ژ پێڤاژۆیا ئاشتیا لگەل ترکیەیێ ڤەکشە ژی، رێخستن و ئاڤاھیێن گرێدایی وێ ب بێدەنگی لێ ب ئاوایەکی بەربچاڤ هێزا خوە ل پارێزگەھا سلێمانیێ یا ھەرێما کوردستانێ، ب تایبەتی ل سەر سینۆرێ ئیرانێ، خورت دکن. وسا دیارە کو ل شوونا ڤەکشینێ، پەکەکە بنەسازیا خوەیا لەشکەری بەر ب باشوور ڤە ڤەدگوهێزە و دبیتە ئاکتۆرێ چەکداری یێ ھەری بباندۆر ل بەشەکا گرینگ یا سینۆرێ ھەرێما کوردستانێ یێ لگەل ئیرانێ.

نیشانەیا داوی یا ڤێ یەکێ، نووچەیێن ل سەر کۆلاندنا تونەلێن نوویێن ل دەردۆرا حەلەبجەیێ ژ ئالیێ پەکەکێ ڤە بوون. ئەڤ ھەرێما کو جیرانا باژێرێ کوردی یێ ئیرانێ پاوەیێ یە، د ڤان دەمێن داوی دە ب چالاکیێن چەکداری یێن ل دژی پاسداران ھات رۆژەڤێ. ئەگەر ئەڤ ئاگاھی بێنە پشتراستکرن، ئەڤ یەک بالێ دکشینە سەر قۆناغەکا نوویا ستراتەژی یا بەرفرەھبوونا بەر ب باشوور ڤە کو زێدەتری دەھ سالانە بەردەوام دکە.

ب راستی ژی ئەڤ بەرفرەھبوون ل سەر رەگەزەک دیار مەشیا. پەکەکێ، ژ چیایێن قەندیلێ کو ب سالانە ناڤەندا وێ یا سەرەکی یە دەست پێ کر، دەستپێکێ بەر ب قەلادزێ، پشترا بەر ب چیایێن ئاسۆسێ و ھەرێما ماوەتێ کو ئیرۆ بوویە یەک ژ ناڤەندێن ھەری گرینگ یێن پژاکێ، بەلاڤ بوو. ژ ور بەر ب پێنجوینێ ڤە چوو. ل باشوور زێدەتر، ل دەردۆرا سەیید سادق ژی نووچە ل سەر ھەبوونا رێخستنێ دەرکەتن. د داویێ دە ھات راگھاندن کو ل دەردۆرا حەلەبجەیێ تۆرێن تونەلان ئاڤا دکە.

ھەر چەند د ناڤبەرا ڤان خالان دە ڤالاھی ھەبن ژی، ئەو ھەمی ب رێزەچیایەک بێناڤبەر ڤە گرێدایی نە کو ژ قەندیلێ بەر ب باشوور ڤە ل سەر سینۆرێ ئیرانێ درێژ دبە. ئەڤە ژ بۆ پەکەکێ رێرەوەکا سرووشتی پەیدا دکە کو ئەو دکارە ب ئازادی ل سەر ئاخا چیایی بگەرە بێیی کو پێدڤی بکە کو ل ھەر خالێ بارەگەھێن دایمی ئاڤا بکە.

پەکەکە د دەما کو نیزیکی رێکەفتنا لگەل ترکیەیێ دبە، ل سەر سینۆرێ ئیرانێ ب بێدەنگی خوە بهێز دکە

ئەڤ گوھەرین بالا مرۆڤی دکشینە، ژ بەر کو بجھبوونا پەکەکێ یا ل سەر خەتا سلێمانیێ گەشەدانەکا نسبەتەن نوویە. دەما کو رێخستنێ د سالێن 1980یێ دە ل دژی ترکیەیێ دەست ب تێکۆشینا چەکداری کری، کامپێن وێ یێن ل ھەرێما کوردستانێ ھەما ھەما ب تەمامی ل ھەرێمێن نێزی سینۆرێ ترکیەیێ بوون. دەستپێکێ ل حەفتەنینێ، پاشێ ل ئامێدیێ و ھەرێما خاکورکێ یا ھەولێرێ ب جھ بوو؛ د سالێن 1990ێ دە ژی ل چیایێن گارێ و قەندیلێ بارەگەھێن دایمی ئاڤا کرن. بەشەک مەزن ژ ڤان قادان وێ دەمێ د بن کۆنترۆلا پەدەکێ دە بوون.

ستراتەژیا لەشکەری یا ترکیەیێ کو لگەل دەرباسبوونا دەمی گوھەری، ئەڤ تابلۆ گاڤ ب گاڤ گوھەراند. ئەنقەرەیێ، ل شوونا ئۆپەراسیۆنێن دەرڤەیی سینۆر، ل ھەرێما کوردستانێ دەست ب ئاڤا کرنا بارەگەھێن لەشکەری یێن دایمی کر و پەکەکە گاڤ ب گاڤ بەر ب باشوور ڤە پال دا. لێبەلێ خالا سەرەکی یا گوھەرینێ ب پرانی پشتی ئاگربەستا د سالا 2011ێ دە یا د ناڤبەرا ئیران و پژاکێ دە پێک ھاتی چێبوو. بەرفرەھبوونا ھەری لەز یا رێخستنێ یا بەر ب باشوور ڤە ژ سالا 2012ێ پێ ڤە روو دا.

ئەڤ سەردەمە د ھەمان دەمێ دە د ناڤ یەنەکێ دە لگەل گوھەرینەکا گرینگ یا دەستھلاتداریێ ھات ھەمبەری ھەڤ. پشتی نەخوەشیا جەلال تالابانی، باندۆرا لاھوور شێخ جەنگی یا ل سەر سازیێن ئەولەھیێ زێدە بوو. تام د ڤێ پێڤاژۆیێ دە پەیوەندیێن د ناڤبەرا یەنەکێ و پەکەکێ دە ھێدی ھێدی ڤەگوھەرین ھەڤکاریەکا ستراتەژیک و ڤێ رەوشێ رێ دا کو پەکەکە ل ھەرێمێن د بن کۆنترۆلا یەنەکێ دە ب هێسانی بەلاڤ ببە.

دبە کو ھەرێمێن کو ل ڤر ھاتنە ھەژمارتن، ھەبوونا راستەقینە یا رێخستنێ ب تەمامی نیشان نەدن. هندەک جاران نووچەیێن ل سەر ھەبوونا پەکەکێ ل دەردۆرا کەلارێ و ھەتا چەمچەمالێ ژی ھاتن بەلاڤکرن. لێبەلێ، ب تایبەتی چێکرنا سیستەماتیک یا تونەل و خەتێن پاراستنێ ل سەر درێژاھیا سینۆرێ ئیرانێ، ژ گەشەدانێن دن پر پتر بالێ دکشینە.

گاڤا رێخستن بەر ب ئاشتیا لگەل ترکیەیێ دچیت، پێشەنگیێن وێ یێن ستراتەژیک ژی تێن گوهەرتن. پەکەکە ئێدی ل شوونا تەڤگەرەکا سەرھلدێر کو بالێ دکشینە سەر ترکیەیێ، زێدەتر دشبھە سازییەکێ کو بەر ب ئیرانێ ڤە دچیت. د چارچۆڤەیا پێڤاژۆیا ئاشتیێ دە تێ ھێڤیکرن کو رێخستن ھەموو چەپەرێن خوەیێن ل سەر سینۆرێ ترکیەیێ ڤالا بکە. بەشەکا مەزن یا حەفتەنین، ئامێدی و خاکورکێ ژخوە دیفاکتۆ د بن کۆنترۆلا ھێزێن چەکدارێن ترکیەیێ دەنە. تەنێ ھندەک بەشێن گارێ و خاکورکێ مانە؛ تێ ھێڤیکرن کو دەما پێڤاژۆ پێش ڤە بچە ئەڤ ژی بهێن ڤالاکرن.

ئەگەر ئەڤ یەک جێبەجێ ببە، سوگرافییا لەشکەری یا پەکەکێ دێ ژ بنگەھێ ڤە هێت گوھەرین. ھەبوونا وێ یا ل سەر سینۆرێ ترکیەیێ دێ ب رەنگەکی مەزن ب داوی ببە؛ بنەسازیا لەشکەری یا مایی یا رێخستنێ ژی دێ ھەما ھەما ب تەمامی ل سەر سینۆرێ ئیرانێ کۆم ببە.

خالەکا دن یا کو بالا مرۆڤی دکشینە ئەڤەیە کو ترکیە ل سەر ڤێ بەرفرەھبوونا بەر ب باشوور ڤە بێدەنگ دمینە. د مەدیایا ترک دە نووچەیێن ل سەر پێڤاژۆیا ئاشتیێ تام بالێ دکشینن سەر ڤالاکرنا کامپێن ل سەر سینۆرێ ترکیەیێ، د ھەمان دەمێ دە چ نیشان نینە کو ئەنقەرە داخوازا ڤالاکرنا ھەرێمێن وەکی ئاسۆس، ماوەت، پێنجوین یان حەلەبجەیێ دکە. ئەڤ یەک نیشان ددە کو دبە کو ئەولەوییەتا ترکیەیێ ئەو بت کو ئەولەھیا سینۆرێ خوە مسۆگەر بکە و خەتا سینۆری ب ھەبوونەکا لەشکەری یا دایمی کۆنترۆل بکە، نە کو ب تەڤاھی پەکەکێ ژ ھەرێما کوردستانێ دەرخینە.

د ھەمان دەمێ دە باشبوونا ب لەز یا پەیوەندیێن د ناڤبەرا ترکیێ و یەنەکێ دە ژی بالێ دکشینە. ھەڤدیتنا سەرۆکێ میتێ یا بەریا دەمەکێ کورت ل سلێمانیێ لگەل بافل تالەبانی و قوباد تالابانی، و پاشێ ھەڤدیتنا قوباد تالەبانی ل ئەنقەرەیێ لگەل وەزیرێ کارێن دەرڤە ھاکان فیدان میناکێن ھەری دیار یێن ڤێ یەکێ نە. تێ ئاخافتن کو ھەر کو پێڤاژۆ پێش ڤە بچە، دبە کو بافل تالابانی لگەل سەرۆککۆمار رەجەب تەییب ئەردۆگان ژی جڤینەکێ ئەنجام بدە.

زێدە موحتەمەل نینە کو ئەڤ تێکلیە دەرڤەیی ئاگاھیا پەکەکێ ھاتبن مەشاندن. ھەر چەند یەنەکە و پەکەکە رێخستنێن جودا بن ژی، ب سالانە قادێن بەرژەوەندیێن وان ب پرانی ل سەر ھەڤن. گەشەدانێن دیپلۆماتیک یێن داوی ژی ددە فێمکرن کو ل شوونا قوتبوونا د ناڤبەرا ھەر دو ئاڤاھیان دە، ھەری کێم تێگھشتن و سەرکردایەتییا دوئالی ھەیە.

ل ئەنیا ئیرانێ ژی گەشەدانێن بالکێش روو ددن. ب ئاوایەکی کەڤنەشۆپی دھات فکرین کو ھەم یەنەکە ھەم ژی پەکەکە نێزی تەھرانێ نە. لێبەلێ د ڤان دەمێن داوی دە ھەر دو ئاکتۆران ل دژی ئیرانێ خەتەکا توندتر پەژراندن. د دەما کو پژاک دیسا لگەل پاسداران دکەڤە پەڤچوونان دە، بافل تالەبانی ژی پشتی ئێریشێن ئیرانێ یێن ل سەر ھەرێما کوردستانێ، تەھران ئەشکەرە ب ئێریشکاری و دەستدرێژیێ تاوانبار کر.

ھێژ نەدیارە کو ئەڤە گوھەرینەکا تاکتکی یا دەمکییە یان دەستپێکا ڤەگوھەرینەکا ستراتەژیک یا بەرفرەھترە. لێ بەلێ وسا دیارە کو یەنەکە و پەکەکە د مژارا ئیرانێ دە ب رەنگەکی مەزن ھەڤپار تەڤگەریانێ بەردەوام دکن. تەڤلی کو رێخستنێن جودا بن ژی د دەھ سالێن داوی دە سیاسەتا خوە پتر نێزیکی هەڤ کر. ژ بەر ڤێ یەکێ دڤێت نێزیکاتیا ڤان ھەر دو ئاڤاھیان یا ل ھەمبەری ئیرانێ، ژ پەدەکێ کو خوەدی پێشەنگیێن جودایە، جودا بێتە نرخاندن.

دگەل ڤێ یەکێ، چ نیشانەیێن بھێز نینە کو نە یەنەکە نە ژی پەکەکە پارچەیەک ژ پلانەکا ناڤنەتەوەیی یا بەرفرەھترن کو ئارمانجا وێ رووخاندنا رەژیما ئیرانێ یە. ھەلوەستێن وان بێتر دشبهێن هەلوەستا ترکیەیێ: ئیرانەکا لاوازتر دبە کو ب کێری وان بهێت؛ لێ بەلێ ئەو ناخوازن ئەڤ یەک ب رێیا پێڤاژۆیەکا گوھەرینا رەژیمێ یا کو ژ ئالیێ ئیسرایلێ ڤە تێ پشتگریکرن یان ژی ب دەستوەردانا دەرڤە بهێتە جێبەجێکرن. ئەڤ یەک ژی وان ژ ئیدیعایێن گەمژانە کو دەم ب دەم تێنە رۆژەڤێ جودا دکە.

تشتا بالکێش ئەڤەیە کو پەدەکە ژی، کو دیرۆکی وەکی خوەدیا پەیوەندیێن نێزیکتر لگەل ئیسرایلێ تێ دیتن، ژ کەتنا پەڤچوونەکا راستەراست یا لگەل ئیرانێ دوور دسەکنە. پەدەکە د شوونا کو ل گۆری ئارمانجێن ئیسرایلێ خوە تەڤگەر بکە دە، ھەول ددە بالانسێن ھەرێمی بپارێزە. ژ بەر ڤێ یەکێ جوداھیا بنگەھین یا د ناڤبەرا پارتیێن کوردی دە نە خوەستن یان نەخوەستنا پەڤچوونا لگەل ئیرانێ یە؛ بەلکو ئەوە کو ئەو پەیوەندیێن خوەیێن لگەل ھێزێن ھەرێمی چاوا ب رێڤە دبن.

پێڤاژۆیا ئاشتیێ دکارە نە تەنێ ژ بۆ ترکیەیێ، لێ ھەر وەھا ژ بۆ پاشەرۆژا پەکەکێ ژی خوەدی ئەنجامێن دیرۆکی بە. ھەتا ئەگەر رێخستن تێکۆشینا خوە یا چەکداری ل ترکیەیێ ب داوی بکە و تەڤلی سیاسەتا قانوونی ببە ژی، دبە کو دەست ژ رۆلا خوە یا وەکی ئاکتۆرەکی ھەرێمی بەرنەدە. ب ڤەگوھەستنا بنەسازیا خوەیا لەشکەری بۆ سینۆرێ ئیرانێ ژ بۆ پاراستنا کووراھیا خوەیا ستراتەژیک، ئەو دکارە د ھەمان دەمێ دە د سیاسەتا ترکیەیێ دە ڤەگوھەرە ئاکتۆرەکی رەوا.

ب ڤی ئاوایی، پەکەکە دێ نە تەنێ رێخستنەکا چەکدار یا بەرێ بە، نە ژی پارتیەکا سیاسی یا سادە بە. ل شوونا وێ، ئەو دکارە ڤەگوھەرە ئاڤاھیەکا تێکەل کو ھەم بەشەک ژ سیستەما سیاسی یا ترکیەیێ بە و ھەم ژی باندۆرا خوە ل دەرڤەیی سینۆرێن وێ بەردەوام بکە. ب ڤی ئاوایی، ئەو دکارە لگەل ئەنقەرێ تێکلیەکە نوو دەینە بێیی کو ھەموو ھێزا خوەیا ستراتەژیک وندا بکە.

ئەڤ رەوش دکارە ھندەک ئاڤانتاژێن ژ بۆ ترکیەیێ ژی پێشکێش بکە. ل شوونا کو پەکەکەیێ ب تەمامی ژ ھۆلێ راکە، ئەنقەرە دکارە وێ د ناڤ سیستەما نوویا ھەرێمی دە بحەوینە. د ئەنجامێ دە، ئاکتۆرەک کو وێ دەمەکێ درێژ وەک گەفەکا ئەولەھیێ دحەسباند، دکارە ڤەگوھەرە ئاڤاھیەکا سیاسی یا نوو کو بەرژەوەندیێن وێ ب ئارامیا ھەرێمی ڤە گرێدایی نە. د ھەمان دەمێ دە، ترکیە دکارە ب رێیا ئاکتۆرێن کورد یێن کو بەرژەوەندیێن وان ھەر کو دچە زێدەتر لگەل بەرژەوەندیێن وێ ل ھەڤ تێن، قادەکا ب باندۆر یا نەراستەراست ب دەست بخە.

ھەکە ئەڤ نرخاندن راست بە، پێڤاژۆیا ئاشتیێ یا نھا دێ نە تەنێ داویا پەڤچوونەکێ کو زێدەتری چل سالانە بەردەوام دکە، بە. د ھەمان دەمێ دە دێ بالێ بکشینە سەر ڤەگوھەرینەکا دیرۆکی کو ئاڤابوونا نوو یا سیاسەتا کوردی یا ھەرێمی دابین دکە. پەکەکە دێ ژ تەڤگەرەکا گەریلا یا کو سینۆرێ ترکیەیێ وەکی خالا خوە یا سەرەکی ددیت، ڤەگوھەریت ئاکتۆرێ ترانسنەتەوەیی یێ کو ناڤەندا گرانیا خوە گوھەرتیە سینۆرێ ئیراق-ئیرانێ، و د ھەمان دەمێ دە د ناڤ سیستەما سیاسی یا ترکیەیێ دە ژی جھەکی دگرە.