وێرانکرنا ئێزیدخانێ، پرۆژەیا رێیا گەشەپیدانێ و ئەرکا پەکەکێ ل شەنگالێ
ئێریشا ل سەر شەنگالێ د 3یێ تەباخا 2014ێ دە، وەکی بەشەک ژ پلانەکا ھەرێمی یا بەرفرەھتر، کوردێن ئێزدی کرن ئارمانج. نھا پر زەلالترە کو کۆمکوژیا ، کوردێن ئێزدی نە تەنێ کارێ داعشێ بوو، لێ ل پشت وێ پلانێن مەزنتر ھەبوون.
شنگال دکەڤیتە بن ماددەیا 140 یا دەستوورا ئیراقێ، کو ل گۆر ڤێ خالێ شەنگال ژی دکەڤیتە دەڤەرێن ناکۆکی ل سەر د ناڤبەر هەرێما کوردستانێ و ئیراقێ دە. پشتی کو ئارتێشا ئیراقێ د مەھا خزیرانێ دە بێیی چ شەر ژ مووسلێ ڤەکشیا، شەنگال کەت دۆرپێچێ. ل ھوندر کۆمەکا بچووک یا پێشمەرگەیان ھەبوو، کو پرانیا وان گرێدایی یەنەکێ بوون؛ لێبەلێ، ھەموو رێیێن دن د بن کۆنترۆلا داعشێ دە بوون. داعش ب گشتی بەر ب بەغدایێ ڤە دچوو پێش، لێ ژ نشکا ڤە رێیا خوە گوھەراند و ئێریشی شەنگالێ کر. ئەڤ یەک کو داعشێ دەست ژ پێشڤەچوونا خوە یا بەر ب بەغدایێ ڤە بەردا و ژ نشکا ڤە بەرێ خوە دا شەنگالێ، نیشان ددا کو ئەڤ ئێریش تەنێ ب سەدەمێن لەشکەری نایێ راڤەکرن. راستیا کو ل شوونا شیعەیان، کورد بوون ئارمانج، ل گۆری ھەڤسەنگیێن ھێزێ یێن ھەرێمی یێن وێ دەمێ، نکارە وەکی سوتفە بهێتە دیتن. بەرەڤاژی ڤێ یەکێ، ڤێ یەکێ نرخاندنێن کو دگۆتن ئەڤە بەشەک ژ ستراتەژیەکا بەرفرەھتر بوو ژ بۆ رێگریکرنا ل کوردان ژ سوودوەرگرتنا ژ وێ ڤالاھیا جیۆپۆلیتیک یا نوو دەرکەتی، خورتتر کر.
چما شەنگال 11 سالان پشتی ئازادبوونا خوە ڤەنەگەریایە رەوشا ئاسایی؟
ھەر چەند 12 سال ژ کۆمکوژیا شەنگالێ و 11 سال ژ ئازادکرنا وێ دەرباس بووبن ژی، شەنگال د ناڤ رەوشەکا ئاژاوە یا تام دە دمینە. سەدەما سەرەکی یا ڤێ یەکێ پەکەکەیە، کو ب ھەڤکاریا رەژیما شیعەیا ئیراقێ و ئیرانێ خوە ل ھەرێمێ ب جھ کریە.
ب رێیا سازیێن لەشکەری و سیاسی یێن کو ل شەنگالێ ئاڤا کرنە، پەکەکێ ب ئاوایەکی کاریگەر وەک ئاموورەکێ د پێڤاژۆیا ڤەقەتاندنا شەنگالێ ژ ھەرێما کوردستانێ دە کار کریە. پەکەکێ، کو ھەژمارەکا کێم ژ جوانێن ئێزدی د ناڤ سازیا خوە یا لەشکەری دە ب کار ئانین (ل گۆری چاڤکانیێن ھەرێمی، ئێزدیێن د ناڤ یەبەشێ دە چاریەکا ھێزا گشتی پێک تینن)، رێخستنەکا ب ناڤێ یەبەشێ ئاڤا کر. یەبەشە نھا ب ئاوایەکی فەرمی باسکەک ژ حەشدا شەعبییە. ب راستی، شەنگال بوویە پەرچەیەک ئاخێ کو د ناڤبەرا حەشدا شەعبی و پەکەکێ دە ھاتیە پارڤەکرن. ل شەنگالێ، ھەم باژارۆک و ھەم ژی دەڤەرێن گوندەواری د ناڤبەرا باسکێن چەکدار یێن ڤان ھەر دو ھێزان دە ھاتنە دابەشکرن، ئەڤ کۆم د گەلەک چالاکیێن نەقانوونی دە، د ناڤ دە بازرگانیا مادەیێن ھشبەر، قاچاخچتیا چەکان و کۆمکرنا باجێن نەفەرمی ل سەر سینۆران، بەشدار بوونە.
پەکەکێ ناسنامەیا ئێزدیان لاواز کر و ئێزدی ل دژی ھەڤ دەرخستن
ئەڤ رەوش بوو ئاستەنگیا ھەری مەزن ل پێشیا ڤەگەرا ئێزدیان یا بۆ شەنگالێ. لێبەلێ، مەسەلە ل ڤر ب داوی نەبوو؛ ھەر دو ئالیان گاڤ ئاڤێتن دا کو ناسنامەیا ئێزدیان ژ ناسنامەیا کوردی ڤەقەتینن. پەکەکێ ھەول دا کو ناسنامەیا ئێزیدی ژ بۆ بەرژەوەندیێن سیاسی و بازارکرنێ بکار بینە. ژ بۆ ڤێ یەکێ، پەکەکێ گەل ل دژی میرێ ئێزدیان و کۆنسەیا روحانی کو کەڤرێن بنگەھین یێن ناسنامەیا ئێزدیانن ھاندا، و ھەول دا کو ل شەنگالێ رێبەرتیەکا روحانی یا جودا فەرز بکە. ئێزدی د درێژاھیا دیرۆکا خوە دە قەت ب ڤی ئاوایی نەھاتبوون دابەشکرن. پەکەکێ گەلێ شەنگالێ ل دژی بەعشیقە و شێخانێ، کو ناڤەندێن سەرەکی یێن ئێزدیاتیێ نە، کر دژمن. وەکی دن، ب رێیا پرۆپاگاندایا دژی پێشمەرگە، پەکەکێ گەلێ شەنگالێ و ئێزدی ل دژی ھەرێما کوردستانێ ژی کرن دژمن.
ل گەل ڤێ یەکێ، عەرەبێن شیعە ھەولدانێن مەزن کرن کو ئێزدیان قانع بکن ل دژی کوردان تەڤ بگەرن، و ئیدیعا دکرن کو کورد سوونی نە و داعش ژی سوونییە. ئێزدی نھا د بن مانیپولاسیۆنا ئیدەۆلۆژیک یا پەکەکێ و عەرەبێن شیعە دە رووبروویێ تونەبوونا ناسنامەیا خوە نە. حەشدا شەعبی و پەکەکە ب تەنێ ژ بۆ کو ل ور بمینن، رێگریێ ل ئاساییبوونا رەوشا شەنگالێ دکن. ژ بەر ڤێ یەکێ ئێزدی ڤەناگەرن. بەریا کۆمکوژیێ، 550.000 ئێزدی ل شەنگالێ دژیان؛ ژ بلی وان یێن کو کۆچی ئەورۆپایێ کرنە، 325.197 ئێزدی نھا ژی ل کامپ و باژارێن ھەرێما کوردستانێ دژین و ڤەگەرینێ رەد دکن.
ئێزدی چ جاران رووبروویی خالەکا وسا یا مەترسیدار یا ڤەگوھەرینێ نەبوونە، ھەتا د دەما کۆمکوژیێن بەرێ دە ژی. پەکەکە ئێزدیان ل دژی ھەڤ و ل دژی کوردێن مسلمانێن ل شەنگالێ دەردخە.
پەکەکە ل شەنگالێ بوویە سەدەما سێ ئەنجامێن گرینگ کو د بەرژەوەندیا بەغدایێ دە نە و ل دژی کوردان دخەبتن.
دەما مرۆڤ ئیرۆ ل ھلوەشینا رەژیما ئەسەد و ھەولدانێن حکوومەتا فەدەرال یا ئیراقێ دنێرە کو ستاتویا کوردستانێ لاواز بکن، ھێژ باشتر دیار دبە کا چما پەکەکە ژ بۆ شەنگالێ ھات شاندن.
ھەبوونا پەکەکێ ل شەنگالێ نە ژ بۆ پاراستنا ئێزدیانە، لێ بەلێ ژ بۆ ڤەقەتاندنا شەنگالێ ژ کوردان ل گۆری پرۆژەیێن جیۆپۆلیتیکە. ھەبوونا پەکەکێ ل شەنگالێ بوویە سەدەما ڤان تشتان:
1- دەما کو دەولەتا ئیراقێ ھەول ددا ستاتویا یاسایی یا کوردستانێ لاواز بکە، شەنگال ب رێیا فەرزکرنا داخوازەکا نە-ریالیست یا خوەسەریێ ل سەر ھەرێمێ، ژ بۆ بەرژەوەندیا دەولەتا ئیراقێ ژ کوردستانێ ھات قوتکرن. ئەڤ د پراکتیکێ دە تێ واتەیا تەسلیمکرنا ئاخا کوردان ژ عەرەبان رە.
2- سینۆرێ د ناڤبەرا رۆژئاڤا و ھەرێما کوردستانێ دە د بن کۆنترۆلا دەولەتا ئیراقێ دە بوو. دیوارێن بەتۆنی ھاتن چێکرن دا کو ھەر دو پارچەیان ژ ھەڤ ڤەقەتینن. ب گۆتنەکا دن، دابەشکرنا ھەر دو بەشێن کوردستانێ، یا کو ل لۆزانێ ھاتبوو دانین، ھات خورتکرن.
3- پەکەکێ ل شەنگالێ زەرەرا ھەری مەزن گھاند ھەرێما کوردستانێ. ل شوونا ئێریشێن ل دژی چەتەیێن داعشێ، وان ھەولدان کو سڤکاتیێ ل پێشمەرگەیێن کوردستانێ بکن، کو ب دەھان ژ وان د دەما پاقژکرنا رێیا ئازادکرنا شنگالێ دە شەھید کەتبوون. ھەر وھا، ب تەڤگەرینا وەکی پارێزڤانەکا دەولەتا ئیراقێ ل شنگالێ، پشتگری دا دۆرپێچا ئابۆری یا ل سەر کوردستانێ. ب تایبەتی، بوو سەدەما دوورخستنا کوردان ژ پرۆژەیا رێیا گەشەپێدانێ یا کو نھا د ناڤبەرا ترکیێ و ئیراقێ دە تێ مەشاندن.
پرۆژەیا رێیا گەشەپێدانێ پرۆژەیەکە ژ بۆ دۆرپێچکرنا کوردستانێ.
پرۆژەیا رێیا گەشەپێدانێ نە پرۆژەیەک ئابۆرییە؛ ئەو پرۆژەیەکە کو ژ بۆ گارانتیکرنا دابەشکرن و دۆرپێچکرنا کوردستانێ ھاتیە چێکرن. ژ ھێلا دیرۆکی ڤە، ئەڤ پرۆژە ئارمانج دکە کو ئاخا کوردستانێ پارچە بکە و ب نەھشتنا دەریێ سینۆری یێ ئیبراھیم خەلیل کوردستانێ ژ ھێلا ئابۆری ڤە سەقەت بکە. پرۆژەیا رێیا گەشەپێدانێ پرۆژەیەکە ژ بۆ خورتکرنا سەردەستیا بەغدایێ یا ئابۆری، لەشکەری و سیاسی ل ھەمبەر کوردان.
12 سالان پشتی کۆمکوژیێ، ھەر چەند ئەو راستیەکا سیاسی یا ئەشکەرە بت کو پەکەکێ خوە ھلوەشاندیە و ئیراق دێ خوەسەریێ نەدە شەنگالێ، پەکەکە ھین ژی فکرا رێڤەبەریەکا خوەسەر ل شەنگالێ پێش دخە و بەردەوام دکە کو ھێزێن خوەیێن لەشکەری د ناڤ حەشدا شەعبی دە بپارێزە. نە تەنێ وێ ب خوە ڤەگەراندنا شەنگالێ بۆ ھەرێما کوردستانێ ئاستەنگ کریە، لێ ئەو ھەروھا ھەولدانێن ھەرێما کوردستانێ ژی ئاستەنگ دکە. دەما مرۆڤ ل 12 سالێن بۆری دنێرە، راستی ئەشکەرەیە: پەکەکە د ھەولدانێن دەولەتا ئیراقێ دە ژ بۆ تێکبرنا کوردستانێ ل شەنگالێ وەک ئاموورەکێ ھاتیە بکارئانین؛ د بەردێلا ڤێ دە ژی، ل ور جهەک ژێ رە ھاتیە دایین. ئیرۆ ژی، پەکەکە د دۆرپێچا دەولەتا ترک یا ل سەر ھەرێما کوردستانێ دە وەک ئاموورەکێ کار دکە. ب گۆتنەکا دن، پەکەکە ل شەنگالێ نە ئازادکەرە، بەلکو ئەو پارێزڤانا بەرژەوەندیێن دەولەتێن داگیرکەرە. و ھەتا کو ئەڤ پارێزڤان ل ور بمینە، ئێزدییاتی و گەلێ ئێزیدی شانسێ وان تونە کو دیسا ل سەر پیان بمینن.
