“قانوونا چارەسەریێ: نە قانوونەکا چارەسەریێیە، لێ سەردەمەکێ نوویە د سیاسەتا دەولەتێ یا ل ھەمبەر پەکەکێ دە”
گۆتووبێژ ل سەر رەشنڤیسا قانوونا د 5ێ تەباخێ دە ل ترکیەیێ ھاتبوو پەسەندکرن، کو وەکی ‘قانوونا چارچۆڤەیێ’، ‘قانوونا بنگەھین’ و ناڤێن ب ڤی رەنگی ھاتنە بناڤکرن، تێن کرن. رەشنڤیسا قانوونێ نە ل سەر پرسگرێکا کوردانە، لێ بەلێ ل سەر وان ئەندامێن پەکەکێ یە کو دێ ژ چیایان داکەڤن. د بنگەھ دە، قانوون پەکەکێ وەکی رێخستنەکا تەرۆریست دیار دکە و ئارمانجا وێ ئەوە کو داویێ ل پرسگرێکا تەرۆریزمێ بینە. رێبەرێ پەکەکێ ئۆجالان د رەشنڤیسا قانوونێ دە کەسایەتیێ سەرەکی یە. ئەڤ رەشنڤیسا قانوونێ نە ئەنجاما لھەڤکرنەکێ د ناڤبەرا گەلێ کورد و دەولەتێ دە، و نە ژی د ناڤبەرا پەکەکێ و دەولەتێ دەیە. رەشنڤیسا قانوونێ ئەنجاما لھەڤکرنەکا د ناڤبەرا ئۆجالان و دەولەتێ دەیە. ب گۆتنەکا دن، ئۆجالان دەستنیشانکرنا پەکەکێ وەکی رێخستنەکا تەرۆریست قەبوول کریە. ب ئیمزەکرنا رەشنڤیسا قانوونێ، پارتیا دەمێ قەبوول کریە کو پەکەکە رێخستنەکا تەرۆریستە. دەربارێ سەرکردایەتیا قەندیلێ یا پەکەکێ دە، پشتی کو ئۆجالان رەشنڤیسا قانوونێ ئیمزە کر، وێ چ ھێز نینە کو باخڤیت؛ وێ ژی قەبوول کریە کو ئەو رێخستنەکا تەرۆریستە.
دەما مرۆڤ ل دیرۆکا پەکەکێ دنێریت، ئەڤ رێککەفتن قانوونەکە کو دکەڤیتە بەرامبەری دانپیدانا تێکچوونێ. ئیدیعایێن کو ژ ئالیێ نورەدین دەمیرتاش، سەباحەت تونجەل و کەسێن دن یێن ژ ناڤ پەکەکێ یان ژی نێزیکی وێ ڤە تێن کرن، کو ‘ب سایا مەیە پرسگرێکا کورد گھیشتیە ڤێ ئاستێ’، د دیرۆک، سیاسەت، ئابۆری، یان ژی زانست و تەئۆریا تیۆری-کۆمەلایەتی دە چ بنگەھا وان نینە. بەرەڤاژی ڤێ یەکێ، کورد ژ 50 سالان بەرێ نە پتر کوردن. کورد ژ 50 سالان بەرێ زێدەتر بێ پاراستنن و ژ وێ دەمێ زێدەتر ھاتنە بشافتن، خالا کو پەکەکە پشتی 50.000 قوربانیان، وێرانکرنا باژاران، کۆچبەرکرنا ب ھەزاران کەسان، ڤالاکرنا گوندان، وێرانکرنا مالباتان و گەلەک ئێشێن دن گھیشتیێ، “قانوونا تۆبەکرنێ”یا نەرما دەولەتێیە.
وەکی دن، بەشەکێ پر بەرفرەھ ژ دەردۆرێن کورد ڤێ قانوونێ وەکی “قانوونا تەسلیمبوونا پەکەکێ” دبینن و ل گۆری وێ رەخنەیان دکن.
ئەندامێن پەکەکێ و کەسێن نێزیکی پەکەکێ ژی وێ وەکی “قانوونەک تۆبەکرنێ یا کو ژ ھێلا دەولەتا ترکیەیێ ڤە ھاتیە دەرخستن” دبینن، و ژ بەر ڤێ یەکێ، بەشەک مەزن ژ وان ھەول ددن کو مژارێ پاشگوھ بکن و خوە ژ گۆتنا راستیێ دوور بگرن. ھندەک کەس، ب ئاوایێ “ئەز نزانم، سەرۆکێ من دزانیت”، و ب ھەلوەستەکا ھەری کەڤنار و بندەست، هێژ ژی ب ترس قانوونێ دپارێزن و دبێژن، “مادەم سەرۆک ئاپۆ قانوونێ دپەژرینیت، پا ئەو تشتەکی دزانیت.”
پشترا یێن ناڤین ھەنە. ئەو ئەو کەسن کو دبێژن، ‘ئەڤە نە بەسە، لێ گاڤەکا یەکەمە؛ بنێرە، زارۆک نامرن، سەلاحەدین دەمیرتاش و یێن د گرتیگەھێ دە تێن بەردان. بلا دەست پێ بکە، و یێن مایی ژی دێ ل پەی وێ هێن.’ ئەم دکارین ببێژین کو ئەڤ شیرۆڤەیا ھەری مەترسیدار یا ڤێ قانوونێیە. ژ بەر کو ئەڤە ھەولدانەکە ژ بۆ خاپاندنا کوردان ب رێیا ڤێ سەختەکارییا ل سەر سۆز و هەستێن گەلێ کورد.
ژ دەستپێکێ ڤە، ئەم دبێژین، “ئەرێ، دڤێت پەکەکە خوە بەلاڤ بکە و ژ چیایان داکەڤە،” ژ بەر کو ئەم ناخوازین جوانێن کورد ژ بەر سەدەمەک بێواتە بمرن، نە ل گرتیگەھێ و نە ژی ل چیایان. لێبەلێ، ژ بەر ڤێ ھەلوەستێ، ئەم قانوونێ رەوا ناکین یان ژی ھێڤیان ل سەر وێ چێناکین.
د بنگەھ دە، ژ بۆ کو ئەم قانوونێ ب ئاوایەکی راست بنرخینن، دڤێت ئەم ل سەر دو خالێن سەرەکی راوەستین:
1- ئەڤە نە جارا یەکەمە کو دەولەتا ترک قانوونان ل دژی سەرھلدێرێن کورد دەردخە…
ژ سەردەما عۆسمانیان ڤە، د سیاسەتا ترکان دە بوویە کەڤنەشۆپیەک کو ژ بۆ سەرھلدێرێن کورد (وەرن ئەم ب گشتی ناڤێ وان بکن ‘سەرھلدێر’) پرۆژەیاسایان پێشکێش دکەت.
1923: قانوونا لێبۆرینا گشتی (کو بەشەک ژ سەرھلدێرێن کۆچگریێ ژی د ناڤ دە بوو)
1924: قانوونا دویەمین یا لێبۆرینا گشتی (وەکی بەشەک ژ ئامادەکاریێن پشتی لۆزانێ ھاتە دەرخستن)
1933: لێبۆرینا تایبەت ژ بۆ سەرھلدانا شێخ سەعید (لێبۆرینەکا سنۆردار بوو ژ بۆ دەستووردایینا ڤەگەرا ھندەک کەسان و راکرنا ھندەک سزایان)
1947–1948: لێبۆرینا تونجەل (ژ بۆ ھێسانکرنا ڤەگەرا نەفیکرییان پشتی سەرھلدانا دێرسمێ و ژ بۆ راکرنا ھندەک سزایان ھاتە ئەنجامدان؛ ئەو ل سەر ھەر کەسی نەھات سەپاندن)
ڤان قانوونان تشتەک ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسگرێکا کوردان نەکرن. کورد بەردەوام ھاتن پاشگوھکرن…
ژ سالا 1985ێ ڤر ڤە، دەولەتا ترک ھەر وھا قانوونێن تایبەت یێن دەربارێ پەکەکێ دە دەرخستنە.
د سالا 1985ێ دە، قانوونا تەوبەیێ د بن قانوونا ھەژمار 3216ێ دە ھاتە دەرخستن. ئەو پشترە د سالا 1988ێ دە دیسا ھاتە دەرخستن. ل دووڤ ڤێ یەکێ، قانوونێن کو ئەندامێن پەکەکێ ل خوە دگرن د سالێن 1992، 1993، 1995، 1999، 2003 و 2005ێ دە ھاتن دەرخستن.
رەشنڤیسا قانوونێ، یا کو د 5ێ تەباخا 2026ێ دە دەرکەت پێش و وەکی ‘قانوونا بنگەھین’ دهێت زانین، ژ بۆ ئافراندنا تەڤلھەڤیێ و ژ بۆ چێکرنا ھێڤیان، ب ئاوایەکی نەپێویست ھاتیە تەڤلیھەڤکرن و مەزن کرن. رۆژەڤا کوردان ب پرسێن دویەمین ھاتیە داگرتن، وەکی گەلۆ ئەڤ پرۆژە یاسا کاراییلان ڤەدگریت، گەلۆ موستافا کاراسوو ڤەدگریت، یان ژی گەلۆ ئەو کەسێن کو ژ پەکەکێ ڤەقەتیانە ڤەدگریت. سەرەرای ڤێ شانۆیا سەیر، ئەو بەردەوامی و گوھەرتۆیەکا سەرەراستکری یا قانوونێن لێبۆرینێ و تۆبەیێیە کو د درێژاھیا دیرۆکا کۆمارێ دە ھاتنە دەرخستن.
لێبەلێ، تشتا کو دڤێت ئەم ناس بکین ئەڤەیە کو ھەموو قانوونێن کو ھەتا ئیرۆ ھاتنە دەرخستن، نە ژ بۆ چارەسەرکرنا پرسگرێکێن بنگەھین یێن کوردان، لێ بەلێ ژ بۆ ھێسانکرنا جیبجیکرنا سیاسەتا دەولەتێ ھاتنە دەرخستن. یا کو ژێ رە ‘قانوونا چارچۆڤەیێ’ تێ گۆتن ژی دکەڤیتە ھەمان چارچۆڤەیێ. پرسگرێک دەرخستنا وان قانوونانە کو دێ سیاسەتا دەولەتا ترک ھێسان بکن.
2- قانوون ژ بۆ خزمەتا پۆلیتیکایێن دەولەتێ تێن دەرخستن
جەوھەرێ تشتێ کو ئەم دکارین ژێ رە ببێژین ‘قانوونا تۆبەیا نەرمکری’ یان ‘قانوونا ڤەگەرا مالێ’ یا کو ژ ئالیێ دەولەتێ ڤە ژ بۆ ئەندامێن پەکەکێ ھاتیە ئامادەکرن ئەوە کو ئەو پەرچەیەکا دەستووری یا نەرمە کو ھاتیە چێکرن دا کو دەولەتا ترک بکاریت ل گۆری گەشەدانێن ل رۆژھلاتا ناڤین تەڤبگەریت. قانوون دکاریت ل گۆری داخوازێن دەولەتێ بهێت بەرفرەھکرن یان سینۆردارکرن. ئەگەر مەرج نەیێن جێبەجێکرن، دبیت کو بهێت سەکناندن. ب گۆتنەکا دن، قانوون دێ ل گۆری بەرژەوەندیێن دەولەتێ هێت بکارئانین.
ب راستی، ھەکە پێویست بت، دبت کو دەولەت بەشەک ژ پەکەکێ ژی بھێلە دا کو د کریزا رۆژھلاتا ناڤین دە (ب تایبەتی ل دژی ئیرانێ) ب کار بینە.
یا کو د بەرژەوەندیا ھەری باش یا کوردان دەیە، جێبەجێکرنا قانوونێ و داکەڤتنا پەکەکێ یا ژ چیایان و دانینا چەکێن وێ یە. لێبەلێ، تشتا کو دڤێت ئەم ناس بکین ئەڤەیە: دەولەت پەکەکێ ژ ھۆلێ راناکەت. چاوا کو پەکەکێ، ب ئاڤاھیا خوەیا چەکداری، 580 سالان کورد د ناڤ بێارامیێ دە ھشتنە و بوونە سەدەم کو ئەو زرارێ ببینن، ئەو دێ نھا ژی ب ئاڤاھیا خوەیا بێچەک ھەول بدە کو ھەمان تشتی بکە.
ب کورتاسی، ئەم دکارین ل سەر قانوونێ تشتێن ژێرین ببێژین: قۆناغەک د پیلانا د ناڤبەرا پەکەکێ و دەولەتێ دە ل دژی کوردان بەر ب داویبوونێ ڤە دچیت، و قۆناغەکا نوو ل بەر دەستپێکرنێیە.
