د ناڤبه‌را دیمه‌نێ كۆترێ و ئه‌ركێ گورگی دا

ezidi-singal-4

سمكۆ عه‌بدولعه‌زیز

به‌شێ چارێ: شنگال نه‌كوردستانه‌

موراد ئیسماعيل و ستراتیژییا په‌كه‌كێ ل شنگالێ

ئه‌رد نه‌ ب تنێ رووبه‌ره‌كێ هاتییه‌ پێڤان ب كيلۆمه‌تران، به‌لكو بیردانكه‌كه‌ مرۆڤ رامانێ دده‌تێ و ئه‌رد ژی ناڤ و ناسنامه‌یێ دده‌ته‌ مرۆڤی. ده‌مێ نیشتمان ژ ده‌ست دچیت، كێشه‌ ژ گۆڕینا سنۆران ده‌ست پێ ناكه‌ت به‌لكو ژ وی ده‌مى ده‌ست پێ دكه‌ت دەما خه‌لكێ وێ ژ وێ بیردانكا وان ب ئه‌ردی ڤه‌ گرێ دده‌ت بهێنه‌ جوداكرن، داكو نشتیمان ببیته‌ ئه‌رده‌كێ ڤه‌كری بۆ پرۆژه‌یێن خه‌لكێ دی.

شنگال نه‌ ب تنێ ململانێیا ئیداره‌كرنا جهی یان شه‌ڕێ سه‌ر پۆست و كورسیه‌كێ یه‌، به‌لكو كێشه‌یا په‌یوه‌ندییا كویر يا مرۆڤی یه‌ ب ئه‌ردێ وێ ڤه‌: ئه‌رێ دێ وه‌ك پارچه‌یه‌ك ژ بیردانكا نه‌ته‌وه‌یی یا كوردستانی مینیت، یان دێ كاره‌ساتا 2014ێ بیته‌ خالا ده‌ستپێكێ بۆ جۆگرافیایه‌كا سیاسی یا جودا ژ كوردستانێ؟

هه‌ر پرۆژه‌یه‌كێ ببیتە ئارمانج داكو ده‌ست ب سه‌ر ئه‌رده‌كی دا بگریت، پێدڤییه‌ ل پێشیا هه‌می تشتان پێناسه‌یه‌‌كا نوو بۆ خه‌لكێ وێ بكه‌ت. شنگال ناهێته‌ جوداكرن ژ كوردستانێ هه‌تا وى ده‌مێ ئێزدی خۆ ب كورد ببینیت و ناهێته‌ ڤه‌گوهاستن بۆ گزیڕته‌كا سیاسی یا سه‌ربه‌خۆ تا شنگال و لالش و شێخان د هۆش و بیردانكا وان دا وه‌كی پشكه‌ك ژ بیردانكه‌كا نه‌ته‌وه‌یی یا ئێکگرتی ئاماده‌ بن.

ژ به‌ر هندێ، ئه‌ڤ شه‌ڕه‌ ل سه‌ر ناسنامه‌یا ئێزدییان، نه‌ دانوستاندنه‌كا رۆشنبیری یا سادە یه‌، به‌لكو ده‌ستپێكه‌كه‌ بوو بۆ شه‌ڕێ سه‌ر جۆگرافیایێ.

پشتی كاره‌ساتا 2014ێ، پارتیا كاركه‌‌رێن كوردستانێ (په‌كه‌كێ) ب تنێ ب هێزا چه‌كدار ل وێرێ نه‌ڕاوه‌ستیا، به‌لكو سیسته‌مێ وان یێ ڕاگه‌هاندنێ هه‌وڵ دا زۆرداریێ ل سه‌ر شرۆڤەکرنا كاره‌ساتێ بكه‌ت. ئه‌ڤ بوێرا سه‌ربازی یا ئالۆز ب كورتی ب دو چه‌مكێن ئه‌خلاقی ده‌رئێخست: په‌كه‌كه‌ «قورتالكه‌ر»ه‌ و پارتیا دیموكراتا كوردستانێ (PDK) ئه‌و بوو يا جهـ هێلاى.

ئه‌ڤ ئاخفتنه‌ زێده‌تر گازییا ئێش و برینێ دكه‌ت نه‌ك عه‌قلی، چۆنكى مرۆڤێ بریندار هه‌ر ده‌م ل كه‌سه‌كی دگه‌ڕیت دا تاوانێ بێخێته‌ سه‌ر. ب ڤی ئاوایی ده‌مه‌كێ سه‌ربازی بوو بڕیاره‌كا ئه‌خلاقی یا بــــه‌رده‌وام، پاشان ئه‌ڤ بڕیارا سه‌ر پارتیه‌كێ بوو بڕیار ل سه‌ر په‌یوه‌ندییا ئێزدییان ب كوردستانێ ڤه‌.

به‌لێ پارتی نه‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌ و خه‌له‌تییا ڕێكخستنه‌كێ ناسنامه‌یا ملله‌ته‌كی ژ ناڤ ناكه‌ت. سه‌ركرده‌ دهێن و دچن و پارتی دهێنه‌ دادگه‌هكرن، به‌لێ مێژوو ل سه‌ر ئێک كاره‌ساتێ ناهێته‌ ئاڤاكرن، چه‌ند ژی يا دژوار و تاڵ بێت.

پرسیار هێدی هێدی ژ “بۆچی كاره‌ساتا شنگالێ چێبوو؟” هاته‌ ڤه‌گوهاستن بۆ: “ئه‌رێ دبنه‌ڕه‌ت دا ئێزدی كوردن؟”

ل ڤێره‌، ئاخفتنا موراد ئیسماعيل ده‌ركه‌فت وه‌ك ئه‌لقه‌یه‌ك د ناڤبه‌را برینا ده‌روونی و پرۆژه‌یێ سیاسی دا. وی جوداهییا ئۆلی یا ئێزدییان ژ ئۆله‌كا دێرین د ناڤ نه‌ته‌وه‌ییا كورد دا ڤه‌گوهاست بۆ بناغه‌یه‌كێ ناسنامه‌یه‌كا نه‌ته‌وه‌یی یا جودا، كو پێدڤی ب هه‌بوونا بڕیار و مه‌رجه‌عیه‌ته‌كا سیاسی یا سه‌ربه‌خۆ هه‌یه‌ كو بریارێ بده‌ت شنگالێ ژ كوردستانێ.

مه‌ترسییا ڤێ هزرێ نه‌ د فه‌خرا ئێزدییان دا یه‌ ب ئۆلا وان، چونكى ئه‌و‌ مافه‌كێ بنه‌ڕه‌تی یه‌. به‌لكو مه‌ترسی ل وێرێ یه‌ كو جوداهییا ئۆلی بهێته‌ ڤه‌گوهاستن بۆ جوداهییا نه‌ته‌وه‌یی و پشتى هنگێ ڤه‌قه‌تیانا نه‌ته‌وه‌یی ببیته‌ پرۆژه‌یه‌كێ جۆگرافی. ناسنامه‌ ب تنێ هزره‌كا هه‌لاویستی نامینیت، به‌لكو ئه‌و دێ ل ئه‌رده‌كی گه‌ڕیت دا نوێنه‌راتییا وێ بكه‌ت و سه‌لته‌نه‌كێ كو ب ناڤێ وێ باخڤیت و ده‌ما دهێته‌ گۆتن كو ئێزدی ملله‌ته‌كێ جودانه‌ ژ كوردان، پرسیارا ل دووڤ دا ئه‌ڤه‌ یه‌: پا بۆچییه‌ شنگال ب كوردستانێ ڤه‌ بهێته‌ گرێدان؟

ب ڤی ئاوایی ده‌ست ب جوداكرنا جۆگرافیایێ ژ ناڤخۆیا زمان و ئاخفتنێ دهێته‌ كرن.

دروشما «بڕیارا سه‌ربه‌خۆ یا ئێزدییان» لایه‌نه‌كێ ئه‌خلاقی یێ راكێشه‌ر هه‌یه، كى دژایه‌تیێ مافێ جڤاكه‌كی دكه‌ت كو ڕوو ب‌ ڕویی جینۆسایدێ بووی ل سه‌ر ڕێڤه‌برنا كاروبارێن خۆ؟

‌لێ سه‌ربه‌خۆیی د نوێنه‌راتیكرنێ دا دبیته‌ بێبه‌شكرن و داگیركرن ده‌ما لایه‌نه‌كێ سیاسی بانگه‌شێ دكه‌ت كو ئه‌و ب تنێ نوێنه‌رایه‌تییا هه‌می ئێزدییان دكه‌ت.

ئێزدی نه‌ ئێک ده‌نگن، د ناڤ وان دا كه‌سێن هه‌ین خۆ وه‌ك كوردێن ئێزدی پێناسه‌ دكه‌ن و كه‌سێن هه‌ین سه‌ر ب پارتیێن كوردستانی ڤه‌ نه‌ و داموده‌زگه‌هێن وان یێن ئۆلی و جڤاكی زۆر دێرینترن ژ ڕێكخستنێن ئه‌ڤرۆ. له‌ورا، سه‌ركه‌فتنا هه‌لبژارتنان مافی ناده‌ته‌ موراد یان هه‌ڤپه‌یمانییا وی كو پێناسه‌كا نوو بۆ ئێزیدییان هه‌موویان بكه‌ت.

ل ڤێره‌ ئالۆزی و دژایه‌تی ده‌ردكه‌ڤیت: زڤڕینا پارتی بۆ شنگالێ وه‌كی گه‌ف بۆ سه‌ر ئیراده‌یا ئێزدییان دهێته‌ پێشچا‌ڤكرن، د ده‌مه‌كی دا ئه‌و هێزێن ل ژینگه‌ها په‌كه‌كێ دروست بووین ناڤێن جهی دده‌نێ و داخوازی دهێته‌ كرن كو بهێنه‌ تێكه‌ڵكرن د داموده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ دا. كێشه‌ نه‌ ئازادكرنا شنگالێ یه‌ ژ پارتییان و چه‌كی، به‌لكو دیاركرنا هندێ یه‌ كی دێ ده‌رئێخن و كێ دێ هه‌ژمار كه‌ن ب هێزا شه‌رعی!

ل ڤێ خالێ، ئاخفتنا موراد دگه‌ڵ ستراتیژییا په‌كه‌كێ دگه‌هنه‌ ئێک، بێی كو پێدڤی ب گرێدانه‌كا ڕێكخستنی يا ڕاسته‌ڕاست بێت. په‌كه‌كێ چه‌ك ب كار ئینا بۆ گۆڕینا هاوسه‌نگییا هێزێ و ڕاگه‌هاندن ب كار ئینا بۆ ئاڤاكرنا بیردانكێ، د ده‌مه‌كی دا ئاخفتنا موراد ئه‌ڤی گۆڕانكاریێ دده‌ته‌ زاراڤه‌كێ جهی و نوێنه‌راتیه‌كا سیاسی.

واته‌ موراد دبیت به‌یده‌ق (یاریكه‌ر د شه‌تره‌نجێ دا) ب رامانا سیاسی، نه‌ وه‌ك سوكایه‌تیه‌كا كه‌سی. به‌یده‌ق ب خۆ ئیراده‌ هه‌یه‌، به‌لێ د ناڤ عه‌رده‌كی دا دلڤلڤیت كو وی ب خۆ هێڵێن وێ نه‌كێشاینه‌ و دبیت‌ ئه‌ركه‌كی جێبه‌جێ بكه‌ت كو دویر بیت ژ ئارمانج و مه‌به‌ستێن وی ب خۆ.

به‌لێ پاراستنا ئێزدییان پێدڤی ب هندێ ناكه‌ت وان ژ نه‌ته‌وه‌یا وان بێبه‌هر بكه‌ن. شنگال دشێت ب ئیداره‌كا به‌رفره‌هـ بژیت و ب ئاساییشه‌كێ كو ب ده‌ستێن كورێن وێ بهێته‌ پاراستن و ب بودجه‌یه‌كێ كو بهێته‌ ئاڤاكرن ڤه‌‌‌، بێی كو ئه‌ڤ مافه‌ ببنه ئامراز بۆ جوداكرنا وێ ژ كوردستانێ.

نه‌مه‌ركه‌زیه‌ت سه‌لته‌نێ دده‌ته‌ مرۆڤی ل سه‌ر ژیانا وی، به‌لێ هه‌لوه‌شاندنا ناسنامه‌یێ سه‌لته‌نێ دده‌ته‌ خه‌لكێ دی ل سه‌ر پاشه‌رۆژا وی.

كۆتر ئه‌و كارێ مرۆڤایه‌تی بوو و ڕویڤی ئه‌و ڕاگه‌هاندن بوو يا چیرۆكا قورتالبوونێ بۆ خۆ برى و به‌یده‌ق ژی ئه‌و گۆتار بوو يا كو برین ڤه‌گوهاستی بۆ سیاسیه‌تێ.

به‌لێ ئه‌ركێ گۆڕگی ئه‌ڤه‌ بوو: جوداكرنا ئه‌ردی ژ رامانا وی، پشتی كو مرۆڤ ژ ناسنامه‌یا وی جودا كری.

ئه‌و كه‌سێ بشێت ئێزدی دگه‌ل ئێزدییان باخڤیت و باوه‌ر پێ بینیت كو ئه‌و نه‌ كوردن، ئه‌وی نیڤا ڕێكێ بڕی یه‌ دا كو باوه‌ریێ پێ بینیت كو شنگال ژی نه‌ كوردستانه‌.