ھێز و دەردۆرێن کو ل دژی ریفراندوومێ د سەکنین، ب بەردەوامی ھەول دان کو ڤێ گاڤێ وەکی “کریارەکا تەنگا نەتەوەپەرەستی” ب ناڤ بکن. لێبەلێ، دینامیکا بنگەھین یا ل پشت ریفراندوومێ نە نەتەوەپەرەستییەک تەنگ بوو؛ ئەو بەلگەیەکا رەوایا سەروەریێ بوو کو دێ دەستێ کوردان ل سەر مێزا دیپلۆماسییا ناڤنەتەوەیی خورت بکە. ب راستی، سەرۆک بارزانی ب گۆتنا “ئەم رۆژا پشتی ریفراندوومێ دەولەتێ ناراگەھینین؛ ئەم دێ روونین و دیسا دیالۆگێ پێشخین، باخڤین، لێ بلا ئیرادە و رەنگێ گەلێ مە ئەشکەرە ببە” ستراتەژیا دیپلۆماتیک یا پێڤاژۆیێ ب ئاوایەکی زەلال ئەشکەرە کر.
وەرن ئەم ب ڤی رەنگی ل مژارێ بنێرن: گەلێ کوردستانێ ھەتا داویێ پشتگری دا ریفراندوومێ و ھەمبێز کر. نە تەنێ ل باشوور، لێ تەڤاھیا خوگرافییا کوردستانێ ژ 7 سالی ھەتا 80 سالی پشتگرییەک مەزن دا گشتپرسییێ. میناک، ھەکە رێڤەبەریا ل رۆژئاڤا دەرکەتبا و ب ئەشکەرەیی بگۆتا، “ئەم پشتگریێ ددن ریفراندوومێ، ئەم ژی ل ھەرێما خوە سندۆقێن دەنگدانێ داتینن،” و د ھەمان دەمێ دە %99 دەنگان ژ وان سندۆقان دەرکەتبا؛ رۆژئاڤا ئیرۆ مەحکوومی ئەنتەگرەبوونا ب کۆمارا عەرەبی یا سووریێ یا نوو رە نەدبوو، کو ب بەرماھیێن ھەتەشێ رە هات ئاڤاکرن. گەر مەزلووم عەبدی وێ دەمێ وێرەکیا پشتگریا ئیرادەیا سەرخوەبوونێ نیشان بدایا، ئیرۆ نەچار نەدما کو رۆلا شێورمەندیا ئەحمەد شەرع قەبوول بکە. راستیا کو رۆژئاڤا نھا د بن ناڤێ “ئەنتەگرەسیۆنێ” دە دگھیژە خالا تەسلیمبوونێ ژ رەژیما شامێ رە، ئەنجامەک راستەراست و نەچارا نەکارینا کوردان یا ژ بۆ یەکبوونا ئیرادەیا خوەیا سەرخوەبوونێ د سالا 2017ێ دەیە. 2017 نە خەیالپەرستی بوو؛ ئەو پرۆژەیەک ستراتەژیکا نەتەوەیی بوو کو سەرۆک بارزانی نەچار ما ب تەنا سەرێ خوە ھلگرە.
لیستکێن پەکەکێ ل دژی ریفراندوومێ
بریارا ھەڤبەشا سەرۆکاتیا یەنەکێ یا رادەستکرنا کەرکوکێ ژ ئارتێشا ئیراقێ و حەشدا شەعبی رە پشتی ریفراندوومێ، خەنجەرەکا ژەھراوی بوو ل پشتا گیانێ ریفراندوومێ و پێشەرۆژا کوردان ھاتی دایین. د ڤێ پێڤاژۆیێ دە، خاپینۆکییا یەنەکێ گەلەک جاران دەرکەت ھۆلێ. لێبەلێ، د راستیێ دە، ھێزا سەرەکی کو ژ دژبەریا ریفراندوومێ وێدەتر چوو و رۆلەکێ راستەراست یێ دژمناتیا ل دژی ریفراندووما سەرخوەبوونا کوردستانێ گێرا، پەکەکە بوو. پەکەکە د وارێ دژمناتیا ل دژی ریفراندوومێ دە، د مەیدانێ و د مەدیایێ دە، یاریکەرێ سەرەکی یێ لیستکێ بوو.
د ھەفتەیێن پێشین یێن پشتی بریارێ دە، ژ بەر کارڤەدانا نەتەوەیی یا مەزن یا گەل، پەکەکێ نەکاری ب ئەشکەرەیی ل دژی ریفراندوومێ دەرکەڤە. پێشی، وان ب گۆتنێن “وەخت خەلەتە، نھا نە وەختە” ئاڤ شۆلی کرن؛ لێبەلێ، د دو مەھێن داوی دە، وان ھێدی ھێدی ھەلوەستا خوە ھشک کر. سەرکردایەتیا پایەبلندا رێخستنێ، د سەری دە دوران کالکان و جەمیل باییک، دەست ب ئارمانجکرنا ریفراندوومێ کرن.
دوران کالکان ھەول دا کو ب سڤکی نێزیکێ دەرفەتا دیرۆکی یا کوردان یا ھلوەشاندنا دیوارێ پەیمانا لۆزانێ ببیت و گۆت، “ئەو ڤێ یەکێ وەکی پرۆپاگاندایا ل دژی مە دکن.” دەھ رۆژ بەری ریفراندوومێ، جەمیل بایک، د پەیامەکێ دە کو ژ بۆ کۆنگرەیا 17ێ یا ئاسایی یا کەنەکێ شاندبوو، گۆت: “ئەم نکارین ل کێلەکا چ حکوومەتێن باشوورێ کوردستانێ یان ئیراقێ بن کو ل سەر بنگەھا نەتەوەپەرەستی یان مەزھەبی تەڤدگەرن.” پەکەکێ ل دژی ریفراندوومێ شەرەکی ئایدۆلۆژیک دا دەستپێکرن. وان ھەمی دەزگەھێن خوەیێن مەدیایێ سەفەربەر کرن دا کو ریفراندوومێ ژ ھێلا ئایدۆلۆژیک ڤە بێقیمەت بکن، وێ وەکی “حەسابکرنا ھێزەک نەتەوەپەرەست یا کەڤنەشۆپ” نیشان دان و رێ ل بەر گەلێ کورد گرتن کو ل دۆرا ڤێ ئیرادەیێ تەڤبگەرن. وی دژمناتییا خوە ھێژ پێشدا بر، پێکھاتەیا پەکەکێ ل باشوورێ کوردستانێ، و رێخستنا ژنێن ئازاد یێن کوردستانێ (رژاک) داخویانیێن فەرمی دان و ژ رایا گشتی خوەستن کو ل سندۆقان دەنگێ “نا” بدن. ب بکارئانینا ھەمان ستراتەژیێ، پێکھاتەیێن پەکەکێ ل شنگالێ ژی داخویانیێن ب ھەمان رەنگی وەشاندن.
نیشەیەک بوو دیرۆکێ ھاتە تۆمارکرن:
رژاک و تەڤگەرا ئازادی، کو بانگا بایکۆت و “رەدکرنا” ریفراندوومێ کرن، د سالا 2024ێ دە ژ ئالیێ دەولەتا ئیراقێ ڤە ھاتن قەدەغەکرن و ھەموو مال و ملکێن وان ھاتن دەستەسەرکرن. پەکەکێ ل شنگالێ ل دژی ریفراندوومێ داخویانی دابوون، نھا ل بەندا پەژراندنێ نە کو ب بەغدا و شامێ ڤە ئەنتەگرە ببن.
یانی، ھەر کەسێ کو د سالا 2017ێ دە پشتگری نەدای ئیرادەیا کوردان ژ بۆ سەرخوەبوون و سەروەریێ ل وەلاتێ خوە، د داویێ دە مەحکوومی ئینساف و وەسایەتا دەولەتێن کۆلۆنیالیست بوو…
ھەلوەستا پەکەکێ ب ئەرکا وێ یا بەلێندەریێ ڤە گرێدایی بوون
دژبەریا پەکەکێ یا ل ھەمبەر ریفراندوومەکا ستراتەژیک کو دکاری چارەنووسا کوردان بگوھەریت، ب تێگەھێن وەکی ھەلوەستەکا ئایدۆلۆژیک، بەرنامەیەکا چارەسەریێ یا جودا، یان ژی پێشبازیا لگەل پەدەکێ نایێ راڤەکرن. سەدەما سەرەکی ئەوە کو پەکەکە ڤەگوھەریە ھێزەکێ کو ژ بۆ خوە د تێکلیا ب ئەنیا دژی-کوردان ل رۆژھلاتا ناڤین دە جیھەکێ دئافرینە.
پشتی بھارا عەرەبی (ژ سالا 2012ێ و پێ ڤە)، پەکەکە ل دەڤەرێن گرنگ یێن کو کوردان دەرفەتا بھێزبوونێ لێ ھەبوون، د بن چاڤدێرییا ئیران و ترکیێ دە ھاتە بجیھ کرن. مە بەرێ ب دەلیلان بەلگە کر کو ئیرانێ د سالا 2014ێ دە پەکەکە ل سەر خەتا کەرکووک-گەرمیانێ ب جھ کر. ب ھەمان ئاوایی، پەکەکە د بن سپۆنسەریا ئیرانێ دە و ب رێکەفتنا رەژیما ئەسەد کەت رۆژئاڤا. ھەر وھا ب رێیا تێکلیا ئیراق-پەکەکێ، کو دیسا ژ ھێلا ئیرانێ ڤە تێ برێڤەبرن، ل شنگالێ ژی بجیھ بوو. دەولەتا ترکیێ ژ ڤان تێکلیێن تەڤلیھەڤ ھایدار بوو؛ لێبەلێ، ل شوونا کو دەستوورێ بدە ئاکتۆرێن کورد کو ب سەربخوە تەڤبگەرن و مافێ خوەیێ خوەرێڤەبەریێ بپارێزن، وێ ژ بۆ کۆنترۆلکرنا ھەرێمێ ھێزەکا کرێگرتی وەکی پەکەکێ تەرجیح کر. ژ خوە ئۆجالان د دەستێ وان دە بوو؛ وان دزانی کو ئاکتۆرێ سەرەکی د بن کۆنترۆلا وان دە یە، ئەو دکارن پەکەکێ ھەر دەم رێڤە ببن. ب راستی، پەکەکە ژ ئەنیا دژی-کوردستانێ وەکی بۆمبەیەکا د دەست کۆلۆنیالیستان دە تەڤگەرییا و ھات بجھ کرن. ئەو دەرفەتێن بھارا عەرەبی ل ھەرێمێ ئاڤا کری ب ھاریکارییا پەکەکێ ژ دەست کوردان ھات دزین. ئەو دەڤەرێن ب ئەمانەتی تەسلیمی پەکەکێ کری پشتی ھەرێم کێمەک ئارام بوو دیسا پەکەکێ ئەو دەڤەر رادەستی خوەدییێن خوە ئانگۆ کۆلۆنیالیستان کرن. یا ھاتیە ئافراندن و یا ھاتیە ئاڤێتن، ھەمی دەڤەرێن کو داگیر کربوون نە رادەستی کوردان، لێ رادەستی دەولەتێن داگیرکەر کرن. پەکەکێ چاوا دەور گرت بوو وسا ژی رادەست کر.
د دەما ریفراندوومێ دە، جەمیل بایک گۆت، “بریارا ریفراندوومێ بێ کۆنگرەیەک نەتەوەیی نایێ دایین.” نھا، ھەمان پەکەکە، د بن پرۆژەیا ب ناڤێ “ئەنتەگراسیۆنێ” دە، مافێ خوەرێڤەبەریا کوردان، جوانێن وان، باژارێن وان و چاڤکانیێن وان یێن بن ئەردێ یەک ب یەک رادەستی رەژیمێن کۆلۆنیال دکە. پەکەکە، کو ھاتنا گەریلایان یا ل کەرکوکێ ڤەگوھەراند پێشاندانەکا مەزن یا پرۆپاگاندایێ، د شەڤا 16ێ جۆتمەھێ دە، دەما کو میلیشیایێن شیعە یێن بن سەرۆکاتیا قاسم سلێمانی کەتن کەرکوکێ، ل ئۆتۆبوسان سوار بوون و بێدەنگ ڤەکشیان سلێمانیێ و کامپا مەخموورێ. ئیرانێ پەکەکە ئانی کەرکوکێ، و ئیرانێ دیسا ئەو دەرخست. ھەڤسەنگیا ھێزێ ل رۆژئاڤا گوھەریە؛ ھەرێم پێشی ژ ئەنیا شیعە ھاتن گرتن، دوو رە د بن سەرکردایەتیا ترکیێ دە گھیشتن وێ ئاستێ کو رادەستی پێکھاتەیا سوننی بهێن کرن. نھا ئەو ئامادەکاریێ دکن کو شنگالێ رادەستی حکوومەتا ناڤەندی یا ئیراقێ بکن. د ئەنجامێ دە؛ ریفراندووما سەرخوەبوونا کوردستانێ روحەک، ستراتەژیەک، بریارداریەک بێ داوی بوو. و ئەو روح بەردەوام دکە. لێبەلێ، ئەو کەسێن کو ل دژی ریفراندوومێ دەرکەتن، د بن گرانیا پرۆژەیێن “ئەنتەگراسیۆنێ”یێن کو ژ ھێلا ھێزێن کۆلۆنیالیست ڤە ل ھەر چار پەرچەیێن کوردستانێ رەوا ھاتنە کرن دە دنالینە.
ئەو لایەنێن کو ل دژی ریفراندووما سەرخوەبوونێ یا 2017ێ دەرکەت بوون، بوونە بەشەک ژ پرۆژەیا ئەنتەگراسیۆنا داگیرکەران.
