دەولەتا ترکیێ 102 سالان بەرێ ھاتە دامەزراندن. و د ڤان 102 سالان دە، هیچ مۆدێلەک کو پێکھاتەیێن دن یێن ئۆلی و ئەتنیکی و نەتەوەیی ب ھەڤ رە بژین، نەھاتیە پێشخستن. بەرەڤاژی ڤێ، ب تشتێ کو ژێ رە “مۆدێلا ترکیێ” تێ گۆتن، ئەرمەنیێن کو ژ کۆمکوژیا 1915 ساخ مان ژ ھۆلێ راکرن. رووم ھاتن قرکرن. ئاشووری راستی زلمەکا مەزن ھاتن، نەچار مان کو ژ ئاخێن خوە دەرکەڤن و ل ئەورۆپایێ ب جھ ببن. لاز ھاتن بشافتن. عەلەوی ھەم ھاتن قرکرن و ھەم ژی بشافتن. کورد راستی کۆمکوژیێن مەزن یێن مینا یێن ل دێرسم و گەلییێ زیلانێ ھاتن و ئاسیمیلاسیۆن “بشافتن” ل سەر وان ھاتە فەرزکرن. ژ بەر زلما کو ل وان ھات کرن، کوردێن ئێزیدی پشتی سالێن 1960ێ نەچار مان کو برەڤن ئەورۆپایێ. نھا، ل باکورێ کوردستانێ ھەما ھەما چ ئێزیدی ناژین.
ب کورتاسی، ترکیا ھەما ھەما مینا گۆرستانەکا پێکھاتەیانە. مۆدێلا دەولەتا نەتەوەیی یا دیرۆکی یا ترکیێ نە ل سەر ناسکرنا ناسنامەیێن جودایێن پێکھاتەیانە، لێ ل سەر ژناڤبرنا جوداھییان د ناڤ نەتەوە دەولەتا ترک دە ھاتیە ئاڤاکرن. لگەل ڤێ رەوشێ، گۆتنا کو دڤێت ئێزیدی ل گۆری مۆدێلا ترکیێ دناڤ ئیراقێ دە بهێن ئەنتەگرەکرن، د ئاستا سیاسی دە چ بنگەھەک تەئۆریک یان پراکتیکی نینە. ب راستی، تشتێ کو ئۆجالان ھەول ددە کو پێناسە بکە و ببێژە ئەڤەیە: “ئێزیدیان ب ئاوایەکی کو ل گۆری بەرژەوەندی و داخوازێن ترکیێ بن رادەستی ئیراقێ بکە.”
چما پەکەکە شنگالێ ل شوونا کوردستانێ رادەستی ئیراقێ دکە؟
ژ بۆ کو پەکەکە شنگالێ و گەلێ وێ یێ ئێزیدی ل شوونا کوردستانێ رادەستی ئیراقێ دکەت، چ راڤەکرنەک مەعقوول، نە وارێ نەتەوی، نە ئابۆری و نە ژی دیرۆکی نینە.
د بەرسڤا رەخنەیێن رادەستکرنا رۆژئاڤا ژ بۆ شامێ، ئەندامێن پەکەکێ خوە ب گۆتنا “شەرتێن دن تونەبوون؛ گەل دا هێتە قرکرن؛ ئەو نکاریبوون ب تەنا سەرێ خوە ل بەر خوە بدن؛ ھێزێن دەولەتێن رۆژئاڤایی وسا دخوەستن” دپارێزن. چ ھنجەتێن کو پەکەکە ددە ژ بۆ پاراستنا پۆلیتیکایێن خوەیێن ل رۆژئاڤا ژ بۆ شنگالێ دەرباس نابن. پەکەکە دکاریبوو ب ھێسانی شنگالێ رادەستی ھەرێما کوردستانێ بکە. ئەو دکاریبوون نیقاش بکن کا یەبەشە و سازیێن دن ل ھەرێما کوردستانێ ڤە بێن گرێدان. لێ وان نەکر.
وەکی دن، دەولەتا ئیراقێ خوەدی زیھنیەتەک ھەڤپار نینە کو ئێزیدیان ھەمبێز بکە. ئەو د سەری دە بەرپرسیارێ کۆمکوژیا کوردێن ئێزیدی یا 2014ێ نە. پاشێ، ئیراقێ د سالا 2021ێ دە، پشتی ھەرێما کوردستانێ و ھەتا وەلاتێن دن یێن جیھانێ، کۆمکوژیا ئێزیدیان تەنێ قسمی ناس کر. ئیراقێ د دەربارێ کۆمکوژیا 2014ێ و ئێزیدیێن ل شنگالێ دە گاڤێن گرینگ نەهاڤێتن. ب سەدان پێشمەرگەیێن کوردستانێ ژ بۆ رزگارکرنا شنگالێ جانێ خوە فەدا کرن، لێ ئیراقێ یەک دلۆپ خوین ژی نەرژت. ئیراقێ چ بوودجە ژ بۆ شنگالێ خەرج نەکر. ھەر وھا ئیراقێ د چ پرۆژەیان دە گۆتوبێژا مژارا ئێزیدیان د ناڤا جڤاکا ناڤنەتەوەیی دە نەکر. شنگال و ئێزیدی ب سایا پشتگریا ھەرێما کوردستانێ ل سەر پییان دمینن.
سەدەما کو پەکەکێ شنگال رادەستی ئیراقێ کر نە سیاسییە و نە ژی ل سەر بەرژەوەندیێن ئێزیدیانە؛ تەنێ یەک سەدەم ھەیە: فەرمانێن کو ژ ھێلا دەولەتا ترک ڤە ژ بۆ عەڤدللا ئۆجالان ھاتنە دایین و ئەرکا خیانەتا وی و پەکەکێ یە…
چما شنگال؟
کێشەیا شنگال نە تەنێ کێشەیا وێ یەکێیە کو کوردێن ئێزیدی دێ ب کیژان ھێزێ ڤە گرێدایی بن. تشتێ کو ل شنگال قەومی، بەشەک ژ پلانێن رێ و خەتێن وزەیێ یێن نوو ل رۆژھلاتا ناڤینە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ھێزێن کو دەستوەردانێ ل شنگال دکن، نە ژ بەر کو ئەو خەما چارەنووسا ئێزیدیان یان ئەولەھی و ئازادیا وانن، ژ بەر جھێ وێ یێ ستراتەژیک، ب وێ رە ئەلەقەدار دبن.
ژ بۆ کوردان، شنگال سێگۆشەیەک گرینگە د کۆریدۆرا د ناڤبەرا کوردان دە، کو د چارەنووسا ھەمی کوردێن ل رۆژھلاتا ناڤین دە رۆلەکێ دگێرە. ئەو د ھەمان دەمێ دە ھەرێمەکە کو ھێزێن کو ب یەکپارچەییا جوگرافییا کوردان رە ئەلەقەدارن، د سەری دە ئیراق و ترکیە، ھەول ددن کو ڤێ کۆریدۆرا کوردی بشکینن.
ئەرکا پەکەکێ یا 12 سالان ل شنگال
ئۆجالان دیار کر کو رۆژا رادەستکرنا شنگال ب ئیراقێ 30ی ئیلۆنا 2026ێ یە. لێبەلێ، بریارا پەکەکێ یا ڤەقەتاندنا شنگال ژ کوردستانێ ژ 3یێ تەباخا 2014ێ ڤر ڤە ھەیە. ھەبوونا پەکەکێ ل شنگال نە ژ بەر ئەرکەک وەلاتپارێزی بوو. پەکەکە ل سەر ئەرکەکێ کو ژ ھێلا دەولەتێن ئیران و ئیراقێ ڤە ب وان ھاتبوو دایین ل شنگالێ ب جھ بوو. چاوا وان ب شاندنا چەند ژن و زارۆکان بۆ سەرێ کۆلانا رێگری ل ھێزێن پێشمەرگە کر کو بگھیژن شنگالێ، د بیرا مە دایە. پەکەکە نە ژ بۆ ئازادکرنا ئێزیدیان، ژ بۆ ڤەقەتاندنا شنگالێ ژ کوردان ل سەر ناڤێ دەولەتا ئیراقێ چوو شنگالێ.
پەکەکێ، د 9ێ جۆتمەھا 2020ێ دە، پەیمانا شنگالێ یا د ناڤبەرا ھەولێرێ و بەغدایێ دە وەکی پرۆژەیەک خیانەتکار ب ناڤ کر. و نھا، د شەرت و مەرجێن ژ وێ پەیمانێ ژی خەرابتر دە، ئەو شنگالێ رادەستی ئیراقێ دکن. ئەڤ نیشان ددە کو فکارا پەکەکێ نە دەولەتا ئیراقێ بوو، تەنێ کورد بوون.
داخویانیێن کو ژ ئالیێ رێبەرێن کەجەکێ-پەکەکێ ڤە ژ سالا 2015ێ ڤر ڤە ھاتنە دایین، ژ بۆ فێمکرنا ھەلوەستا پەکەکێ یا ل سەر ڤێ مژارێ بەسن. د تیرمەھا 2019ێ دە، بەسێ ھۆزات گۆت، “شەنگال بەشەک ژ ئیراقێیە،” کو میر حازم تەحسین بەگ بەرسڤا وێ دا و گۆت؛ “شەنگال بەشەک ژ ھەرێما کوردستانێیە.” و ژ وێ گاڤێ و پێ ڤە، پەکەکە ژی ل ھەمبەر میر تەحسین بەگ دژمناتیێ دکەت.
ژ وێ دەمێ ڤە، پەکەکێ ئەرکا خوە کو شنگالێ ژ کوردستانێ ڤەقەتینە و سوودێ بگهینە ئیراقێ؛ نھا، وان بریار دایە کو شنگالێ رادەستی ئیراقێ بکن و سوودێ بگهینن ترکیێ.
ھێشتنا کوردستانێ بێ ئێزیدی و ئێزیدی بێ کوردستان، خیانەتەک ھەری مەزنە ل کوردان تێ کرن. ئەڤە نە داخویانیەکا عاتفییە؛ بەرەڤاژی ڤێ، ل گۆری تەئۆریا سیاسی و قانوونا نەتەوەیی، ژ ھەر پەرسپەکتیفەکێ ڤە، تشتێ کو ل شنگالێ قەومی نیشان ددە کو پرۆژەیەکا خیانەتێیە یا ب دەستێ عەڤدللا ئۆجالان ھاتیە مەشاندن. د بنگەھ دە، پەکەکە ل شنگالێ رۆلا پارێزڤانێ پرۆژەیا پەیمانا لۆزانێ یا کوورکری و پارێزڤانێ ھێزێن داگیرکەر گێرا.
وسا خویا دکە کو عەڤدللا ئۆجالانێ دلسۆزێ دەولەتا ترکیێ سۆندخوارییە کو دێ کوردستانێ بوو کوردان نەھێلە. ژ سالا 2019ێ ڤر ڤە ئەو ھەرێما کوردستانێ پەرچە پەرچە رادەستی دەولەتا ترک دکن. وان باکور د ھەموو واران دە رادەست کرن. وان رۆژئاڤا دا شامێ و ئەو شنگالێ ددن ئیراقێ. تەنێ رۆژھلات و باشور ماینە، ژ بۆ رادەستکرنا وان ژی ئۆجالان دناڤا ھەولدانەکا مەزن دایە.
تەنێ تشتێ کو مرۆڤ دکارە ببێژە ئەڤە: خوەدێ کوردان و کوردستانێ ژ خییانەتا ئاپۆ و ئاپۆچییان بپارێزە.
