پشتی ههلوەشاندنا رژێما سەددام، دەولەتا نوو یا ئیراقێ بریارا گشتپرسیێ دا. ل گۆری ڤێ بریارێ، ژ بۆ زەلالکرنا ستاتوویا ڤان هەرێمێن کوردستانی کو ژ خانەقینێ دەست پێ دکەن و هەیا گەرمیان، دووزخورماتوو، کەرکووک، مەخموور و شەنگالێ، دهستپێكێ دێ سەرژمێری هێته کرن و پشترە ژی گشتپرسی. د سهر هەموو داخوازی و بزاڤێن کوردان ژی را، دەولەتا ئیراقێ رێ ل بەر سەرژمێری و گشتپرسییێ گرت.
ژ سەرێ سالێن 1950ی ڤە هەول ددن کو دەمۆگرافییا کەرکووکێ و شەنگالێ بگوهۆرن، لهوما ژی عهرهب ئینان و ل ڤان هەرێمان ب جهـ کرن. پشتی سالا 2004ێ رێگری ل ڤەگەریانا کوردان هاته کرن. داوی جار د 16ێ ئۆكتۆبهرا 2017ێ دا ب هەزاران کورد ب نەچاری ژ کەرکووکێ دەرکەتن. دیسان عهرهب ئینان و ل سەر گوند-مال و ملکێن کوردان ب جهـ کرن.
کوردێن ل ڤان هەرێمان دژین، رەغمێ هەموو زۆردەستییان ل ناسنامەیا خوە یا کوردەواری خودان دەرکەتن. دەما دچوون سەر سندۆقێن دەنگدانێ ژی ئالا کوردستانێ بلند دکر. ئانكو کوردێن وان دەڤەران دەنگدان وەکی هەلوەستەکی ل هەمبەری سیاسەتا شۆفینی و دژه-کورد یا ئیراقێ پێناسە دکر. ئەم دزانین کو کوردان ل باژارێن وەکی کەرکووک، شەنگال، مەخموور و خانەقینێ دەنگێ خوە دانە تێگەها «ئەڤ دەر کوردستانە».
پشتی کو دەما دەنگدانێ ب داوی بوو، کوردێن کەرکووکێ بێیی کو جوداهیێ د ناڤبەرا پهدهكێ و یهنهكێ دا بکهن، ب ئالا کوردستانێ داکەتن سەر کۆچ و کۆلانێن بابە گورگور.
هەرێمەکا دی یا کو شۆفینیێن دەولەتا ئیراقێ دخواست ژ کوردستانێ ڤەقەتینن، ناڤچەیێن کوردان یێن ل دەشتا نینەوا و باژارێ قەدیم شەنگالێ بوو.
پهدهكێ د هەموو سندۆقێن ههلبژارتنێ یێن مەخموور، گوێر، فەیدیێ، شێخان، زوومار و شەنگالێ دا بوو پارتیا یەکەمین.
ب تایبەتی ل شەنگالێ ب ناڤێ کوردان پهدهكه بوو پارتییا یەکەم، ئەڤ یەک پەیامەکا گرنگ بوو، گەلێ شەنگالێ، واته ئێزدی دخوازن پەیمانا شەنگالێ یا کو د 9ێ جۆتمەها 2020ێ دا د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا هاتیە ئیمزاکرن بهێته جێبهجێکرن. ئێزدی دخوازن سهر ب کوردستانێ ڤه بمینن. ئەڤ سەرکەفتن بوو بەرسڤەک ژ بۆ سیاسهتێن پهكهكێ یا کو دخوازیت شەنگالێ ژ کوردستانێ ڤەقەتینیت. د سهر هەموو زەخت و گەفێن پێکهاتەیێن چەکدارێن حهشدا شەعبی، ئارتێشا ئیراقێ و پهكهكێ ژی، گەلێ شەنگالێ دلسۆزییا خوە یا ژ بۆی کوردستانێ دوپاتکر و گۆت: شەنگال کوردستانە و دێ مینیت کوردستان.
کوردان جارەکا دی پەیمانا لۆزانێ رەد کرن
ئەڤ سەرکەفتنا کوردان د ههلبژارتنێن جڤاتا پارێزگەهێن ئیراقێ دا گرنگییەکا سۆسیۆلۆژیک و سیاسی ههیە، دڤێت ب گەلەک ئالیان ڤە ئەڤ ئەنجام بهێنه نیقاشکرن.
ههلبژارتنێن ئەنجومەنێن پارێزگەهێن ئیراقێ کو وەک ههلبژارتنەکا سادە یا هەرێمی خویا دکە، خودان پەیامەک دیرۆکی یە. باشوورێ کوردستانێ ب ڤێ ههلبژارتنێ دربەکێ مەزن یێ دویەمین ل پەیمانا لۆزانێ دا. دربێ ئێكێ دهما ستاتویا هەرێما کوردستانێ ب دهستئێخستی کو پەیمانا لۆزانێ هەبوونا کوردان پاشگوهـ دکر. نوکە ژی ب ئیرادە و دەنگێن خوە کوردان ل مووسل و کەرکووکێ پەیمانا لۆزانێ چراند.
د رۆژێن پێش مه دا هەموو پێکهاتە و لایەنێن ئیراقی و کوردستانی دێ ل گۆری ڤان ئەنجامان هەلوەستا خوە رابەر بکن. دڤێت ئەم کورد هشیار بین دێ ئێرشێن سەر مە دبیت کو زێدە ببن، دێ بخوازن ناڤمالا کوردی تێکبدهن و هێرشێن جوربەجور دێ هێنه جەرباندن، دڤێت ل گۆری ڤێ یەکێ کورد هەڤگرتی بن.
پشتی ئهنجامێن ڤێ ههلبژارتنێ و تێكچوونا سیاسهتا ئیراقێ یا بچووککرنا ستاتوویا کوردستانێ، دەست دانانا سەر داهاتێ نەفتا کوردستانێ و کێشەیێن مووچەی و …هتد ئیراق دێ ههول دهت خوه پتر ل دژی كوردان ئهكتیڤ بكهت. لێ سییاسەتا ئیراقێ ب ڤان ئهنجامان ئیفلاس کری یە.
کورد دخوازن خوە برێڤە ببن
هەرێمێن کو د ههلبژارتنێن مەجلسێن گشتی یێن پارێزگەهان دا ل سەرانسەری ئیراقێ رێژەیا دەنگدێران ل هەرێمێن ژێردەستێ ماددەیا 140 بوون. یێن کو چوونە سەر سندۆقێن دەگدانێ کورد بوون. ل کەرکووکێ یێن کو چوونە سەر سندۆقێن دەنگدانێ تەنێ نە ژ بۆ پشتگرییا پارتییا خوە چوونە ژ بۆ کو کورد خوە برێڤە ببن دەنگێ خوە دان. ژ بەر کو کوردێن ل دەرڤەیی ئیدارەیا دەستهلادارییا هەرێما کوردستانێ دژین باش دزانن کو خوەرێڤە نەبرن كا زلمەکا چهند مەزنە.
کورد دخوازن بنپێكرنا مافێن وان یێن ژ بەر کوردبوونێ، دووركرنا وان ژ هەر ئەرکێن دەولەتێ، ب زمانێ خوە نهخواندن، ب داوی بهێت و دیسا خوە ب رێڤە ببهن.
كهمینه و پێکهاتەیێن دی ل گهل کوردان
خالەکا دی یا گرنگ د ڤێ ههلبژارتنێ دا ئەوە کو بهشهك ژ عهرهب، ئاشووری و ترکومانێن کو د ناڤ سنۆرێن کوردستانێ دا دژین، ب دەنگێن خوە گۆتن ئەم دخوازین ل ژێر رێڤەبەرییا ئیدارهیا کوردان دا بژین.
سەرۆکێ گشتیێ پارتیا گەل یا ترکومانی یێ کەرکووکێ عیرفان کەرکووکی، پشتی ڤەکرنا سندۆقان گۆت، “ئەگەر کورد ل کەرکووکێ دەستهلاتداریێ بدەست خوە بێخن، ئەم دێ وەکی برا ب هەڤ را بژین”.
پێدڤییە کورد یەکیتیا خوە ئاڤا بکهن
ب ڤان ههلبژارتنان دەرفەت کەته دەستێ کوردان کو رەنگێ ئیداری ل ئیراقێ بگوهۆرن. لێ ئەڤ دەرفەت تەنێ ب یەکتیەکا راست یا کوردان د شیان دا یه بهێته جێبهجێکرن. ئیرادەیا سیاسی یا کوردان کو د بن ئالا کوردستانێ دا هاتیە کۆم کرن، وەک خەلکێ کەرکووکێ دشێت پاشەرۆژا کوردان بگوهۆریت. د ههلبژارتنان دا یەکیتییا کوردان ب سەر کەت.
