کۆمبوونا پارلامەنتۆیا کوردستانێ یا ب 52 ئەندامان د 4ێ مژدارێ دە کریزا دو سالان یا کو “کۆمنەبوونا پارلامەنتۆیێ” ب داوی کر. لێبەلێ، کێشەیا نوو و مەزنتر ب داخویانییا سەرۆکێ یه‌نه‌كێ بافل تالابانی یا د 5ێ مژدارێ دە یا ئاڤاکرنا “رێڤەبەریەکە جودا ل سلێمانیێ” دەست پێ کر.
ئەڤ کێشە، کو ژ ھێلا ھەموو کوردان ڤە ب بالداری تێ شۆپاندن، رەوشەنبیر، سیاسەتمەدار و پارتیێن ژ ھەموو بەشێن کوردستانێ ڤە ب ھشیاری تێ شۆپاندن، کو ل سەر ڤێ مژارێ شیرۆڤەیان دکن. و بێ گومان، په‌كه‌كه ب ئاوایەکێ کەیفخوەش بەشدارە و مەدیایا وێ ب بەردەوامی کێشەیێ مانیپۆلە دکە.
د ڤێ نڤیسێ دە، ئەمێ ھەول بدن کو کورتەیەک ل سەر پۆلیتیکایێن په‌كه‌كێ و مەدیایا وێ یێن ل سەر ڤێ مژارێ پێشکێش بکین و ستراتەژیا وێ یا راستین ژ وەشانێن وێ جوداتر ئەشکەرە بکین.
مەدیایا په‌كه‌كێ ب دو باسکێن جودا دخەبتە
یا یەکەم دەزگەھێن مەدیایێ یێن وەکی ئانفێ، رۆژنیۆز، نووچه تی ڤی، و هتد… نە، کو ھەر کەس دزانە کو ئەو پێکھاتەیێن په‌كه‌كێ نە.
یا دویەم تۆرا ئاپۆی یا ل سلێمانی، رۆژئاڤا و ئەورۆپایێ یە و ب رێیا مەدیایا جڤاکی کارەکێ وێرانکەر دکە.
په‌كه‌كه د ناڤ ڤان ھەر دو دەزگەھێن مەدیایێ دە دو پۆلیتیکایێن جودا ب کار تینە. گرووپا دویەم ب ئەشکەرەیی کەڤنەشۆپیا سیاسی یا بارزانی ئارمانج دگرە و ھەول ددە کو ھەلوەستا بافل تالابانی رەوا بکە. ئەڤ مەدیا ب تایبەتی سەرۆکوەزیرێ ھەرێما کوردستانێ مەسروور بارزانی ئارمانج دگرە. ئەو ب بەردەوامی ناکۆکیێن بەرێ یێن د ناڤبەرا په‌ده‌كێ و یه‌نه‌كێ دە گور دکن. په‌كه‌كه د خوازە د ناڤا کوردان دە تێگھیشتنا “بافل تالابانی راست دبێژە” بئافرینن. وەکی دن، ئەڤ دەزگەھێن مەدیایێ ب بەردەوامی نەخشەیا ھەرێما کوردستانێ وەکی دو ھەرێمێن جودا، سلێمانی و ھەولێر، نیشان ددن، ھەول ددن کو د ھشێ مرۆڤان دە ھەستەک پارچەبوونێ بچینن. (ئەڤ کۆم ب پرانی ل سلێمانیێ نە و بێ گومان، د بەردێلا وەشانێن خوە دە ژ یەکیتییا نشتیمانی ھاریکاریێ وه‌رگرن.)
لێبەلێ، مەدیایا فەرمی یا په‌كه‌كێ ھەلوەستەک جودا گرتیە، بێتر بال کشاندیە سەر نیشاندانا په‌كه‌كێ وەکی ئالیەک ماقوول، رێیا سێیەمین، ئان ناڤبەیه‌نه‌كار. میناک، رۆژنامەیا ئۆزگوور پۆلیتکایێ گۆتاره‌ك ب مانشێتا “رێڤەبەریا ھەڤبەش ھلوەشیایە” وەشاند. و ھەمان دەزگەھا مەدیایێ ئاخافتنێن ئۆجالان ل سەر رووپەلا خوە یا پێشین ب سەرناڤێ “دڤێ باشوورێ کوردستانێ ژ نوو ڤە بێ ئاڤاکرن” وەشاند. داخویانیا ئۆجالان وھایە: “ژ نوو ڤە سازکرنا ھەرێما فەدەرالا کورد ل سەر بنگەھا پرەنسیبێن دەمۆکراتیک، و ئاڤاکرنا قادەکە گشتی کو بەشداریا چالاکا جڤاکێ د رێڤەبەریێ دە تێ دە وەرە مسۆگەر کرن، دکارە ئەنتەگراسیۆنەک ب باندۆر سازبکە.”
د جھ دە پشتی ڤێ یەکێ، مسته‌فا قاراسو د ئۆزگوور پۆلیتکایێ دە ب کۆدناڤێ حەیدەر عه‌لی رزا نڤیسەک وەشاند، ھەول دا کو ژ رەوشێ ئەنجامان دەرخە و داخویانیێن وەکی “گەر ئۆجالان نەھاتبا گرتن، ئەڤ پرسگرێک چێنەدبوون” دا، دیسا نەتەوەپەرەستیا کورد تاوانبار کر. وی ھەروھا بەحسا یەکیتیا کوردان کر و گۆت دڤێ نێرینێن په‌كه‌كێ وەرن بەرچاڤ گرتن.
لێبەلێ، مەدیایا فەرمییا په‌كه‌كێ ھەلوەستەک جودا گرتیە. ھەر چقاس مەدیایا په‌كه‌كێ د وەشانێن خوە دە ب بەردەوامی بانگا دەمۆکراسیێ دکر ژی، جارەکێ ژی ژ یه‌نه‌كێ رە، کو “ئەنجامێن ھلبژارتنێ” قەبوول بکە، نە گۆت. و وێ راستیا کو ھەولدانێن بافل تالابانی ستاتویا ھەرێما کوردستانێ خستیە خەتەریێ و گەفا شەرێ ناڤخوەیی خواریە پاشگوھ کر. چما؟ ژ بەر کو لایەنێ په‌كه‌كێ ئەشکەرە یە.
گەلۆ ما په‌كه‌كه د پرسگرێکێن ھەرێما کوردستانێ دە بێلایه نە؟
ئانكو، رێڤەبەرییا په‌كه‌كێ و مەدیایا وێ یا فەرمی ھەول ددن کو خوە وەکی ھێزا جددی، ماقوول و ناڤبەیه‌نه‌كار د ڤێ رەوشێ دە نیشان بدن.
لێبەلێ، ھەکە ئەم بوویەرێن دەھ سالێن داوی، ئان ژی چار-پێنج سالێن داوی بفکرن، ئەم دکارن ببینن کو ھەلوەستا په‌كه‌كێ یا ل ھەمبەر پرسگرێکێن ل باشوورێ کوردستانێ و د ناڤ ھەرێما کوردستانێ دە پر جودایە. ژ دەستپێکا سالێن 1990ی ڤه، په‌كه‌كه د ناکۆکیێن سیاسی یێن ل ھەرێما کوردستانێ دە قەت بێئالی نەبوویە. بەرەڤاژی ڤێ، ھەر گاڤ ئالی گرتیە، پەڤچوون دەرخستیە ھۆلێ و ھەول دایە کو د پەڤچوونێ دە ژ خوە رە ھەرێمەکێ بئافرینە.
پرۆڤۆکاسیۆنێن په‌كه‌كێ ل ھەرێما کوردستانێ پشتی سالا 2012 ئان
ئەم تشتەکێ بینن بیرا وە پشتی پەڤچوونا قەندیلێ یا 2000 ئان د ناڤبەرا په‌كه‌كێ و یه‌نه‌كێ دە ناکۆکیەکە مەزن چێبوو. و ب ناڤبەینكاریا ئیرانێ د 2012 ئان دە، د ناڤا په‌كه‌كه و یه‌نه‌كێ دۆستانیەکە خورت پێش خستن. گرینگە کو وەرە ببیر کو سالا 2012 د ھەمان دەمێ دە سالا کو یه‌نه‌كێ دەست ب دوورکەتنا ژ حکوومەتا هه‌رێمێ کری و خوە نێزیکی ئیراقێ کر. بێ گومان، ئەڤ نە تەسادوفە.
په‌كه‌كێ، ب تایبەتی پشتی 2014 ئان، ب ئەشکەرەیی ل دژی په‌ده‌كێ ل کێلەکا یه‌نه‌كێ جھ گرت. ب راستی یه‌نه‌كە ژ ھەرێما کوردستانێ دوورخست. میناک، ئێریشێن ل سەر ئاڤاھیێن په‌ده‌كێ ل گەرمیان، کفری، ھەلەبجە و سلێمانیێ د کانوونا 2020 ئان دە ژ ھێلا تەڤگەرێن جوانان یێن په‌كه‌كێ ڤە ھاتن ئۆرگانیزەکرن. ئەڤ د وێ دەمێ دە ب داخویانی و ئیفادەیێن شاھدان د مەدیایێ دە ھاتە ئیسپات کرن.
د کریزا ھەری خرابا ئابۆرییا کوردستانێ دە، (تەڤگەرا شۆرەشگەرییا یەکبوویی یا گەلان)، کو ژ ئالیێ په‌كه‌كێ و رێخستنێن چەپگرێن ترک ڤە ھاتییە دامەزراندن، ل باژارێ مەرەشێ بۆریا پەترۆلێ یا کوردستانێ تەقاند. تەنێ ئەڤ بوویەر بوو سەدەما ونداکرنا 10 ملیۆن دۆلاران ژ بۆ کوردان د رۆژێ دە.
د سالا 2024 ئان دە، په‌كه‌كێ، ب ھەڤکاریا یه‌نه‌كێ، ئێریشێن شەوتاندنا بازارا لەنگە و بازارا قەیسەریێ ل ھەولێرێ پلان کرن. د جھ دە پشتی ڤێ یەکێ، بازارا چەلێ یا ل دھۆکێ ژی شەوتی. پاشێ، وەزارەتا کارێن ھوندر یا ئیراقێ ب خوە ژی دیار کر کو شەواتکار کادرۆیێن یه‌نه‌كێ بوون کو ژ په‌كه‌كێ پەروەردە دیتبوون، ب ڤی ئاوایی په‌كه‌كه ژ شەواتان بەرپرسیار دیت.
ب ڤێ رەوشێ، ژ بۆ په‌كه‌كێ بێواتەیە کو خوە وەکی رێخستنەکە ماقوول نیشان بدە و پێشنیارێن یەکیتییێ بکە وەکی کو تشتەک ژ ڤان نەبوویە. ب تایبەتی پشتی رادەستکرنا شەنگالێ ژ ئیراقێ رە، بانگا په‌كه‌كێ یا ژ بۆ “یەکیتیا نەتەوەیی” ب تەڤاھی بێواتەیە. ب راستی په‌كه‌كه ئەو ھێزە کو یه‌نه‌كه تەشویق کریە کو ڤێ رێیێ بگرە. ب راستی، په‌كه‌كه ژ بۆ دەستوەردانان ژ یه‌نه‌كێ خەتەرناکترە.
پلانا ھەڤبەش یا په‌كه‌كێ و یه‌نه‌كێ: ئەنتەگراسیۆن
د دەھ سالێن داوی دە، په‌كه‌كێ د ھەمی ھلبژارتنێن کو ل ھەرێما کوردستانێ و ئیراقێ ھاتنە لدارخستن دە پشتگرییا یه‌نه‌كێ کریە. ئەوقاس کو مه‌زلووم عەبدی، وێ دەمێ بەرپرسێ هه‌سه‌دێ و نھا شێورمەندێ ئه‌حمه‌د شه‌رعه، داخویانی دا راگھاندنێ و گۆت، “گەر ئەز ل باشوور بام، ئەز دا دەنگێ خوە بدم یه‌نه‌كێ” ب ئەشکەرەیی پشتگرییا خوە ژ بۆ یه‌نه‌كێ دەربری.
و راستی ئەڤە: پشتگریا په‌كه‌كێ ژ بۆ یه‌نه‌كێ نە ژ بۆ کو یه‌نه‌كە د ھکوومەتا ھەولەرێ دە دەستھلاتداریێ ب دەست بخە. پشتگریا په‌كه‌كێ ژ بۆ یه‌نه‌كێ ل سەر پلانەکە ئەنتەگرەکرنا ھەرێما کوردستانێ ب ئیراقێ رە د بن رێڤەبەریەکە لاواز یا یه‌نه‌كێ دە یە.
ھەردو ئالی ژی تشتەکی ل سەر ھەولێرێ فەرز دکن: یان ھوونێ ب ئیراقێ ڤە ئەنتەگرە ببن یان ژی شەرێ ناڤخوەیی دێ چێببە…
ھەلوەستا په‌كه‌كێ نە تەنێ سیاسەتا ھشێ په‌كه‌كێ یە. ھەلوەستا یه‌نه‌كێ نە ل گۆری ھشێ سیاسییا یه‌نه‌كێ یە. تشتێ کو ل ھۆلێ دزڤرە پلانەکە ژ بۆ بێھزێکرنا دەستھلاتداریا کوردان ل ھەرێمێ ب رێیا “پرۆژەیا ئەنتەگراسیۆنێ”یە. و دەشیفرەکرنا ڤێ پلانێ ئەرکێ ھەری گرینگێ وەلاتپارێزێن کوردە.
