ل گەل رووخاندنا رەژیما ئهسهد، کورد ل سەر وێ یەکێ هەمفکرن کو سازوومانەک کو دێ ب هەر ئاوایی ژ بۆ کوردان ل رۆژئاڤا وەرە ناسکرن، ب هەر ئاوایی دێ بدەستخستنەک مەزن بە، چ ناڤەک لێ ببە بلا ببە. ب رزگارکرنا هەرێما کوردستانێ و ئاڤاکرنا هەرێما فەدەرال یا کوردستانێ و ب بدەستخستنا ستاتوویەکێ بۆ رۆژئاڤا، پەیمانا لۆزانێ یا دژی کوردان کو ل باشوور دەربە خواریە دێ ببە گلێشێ دیرۆکێ. یانی بدەستخستنا باشوور لۆزان ئێفەلینج کر، رۆژئاڤا ژی دێ سیستەما لۆزانێ بکوژە.
هەموو کورد ب هێڤیەکە مەزن پشتگریا پێڤاژۆیا رۆژئاڤا دکن. لێ مخابن نە تەنێ د پرسگرێکا رۆژئاڤا دە، لێ ئاستەنگیا هەری مەزن ل پێشیا هەموو کوردان پارچەبوون و دژمناتیا د ناڤبەرا سازیێن سیاسی دا یە. سەردانا فەرماندارێ گشتی یێ ههسهدێ مازلووم عهبدی ژ بۆ هەولێرێ و هەڤدیتنا وی ب سەرۆک بارزانی رە ژ ئالیێ جڤاکا کورد ڤە ب کێفخوەشیەکە مەزن- کەلەجانی هات پێشوازیکرن. ب ڤێ هەڤدیتنێ، هێڤیەک مەزن شینبوو د ناڤا کوردان دا د بابەتێ یەکیتییا کوردان دا.
یەکیتیا کوردان بێی رەخنەگرتنا ژ دیرۆکێ ب بێدەنگی پێک نایێ
تشتێ کو نها هەر کەس ب مەراق ل بەندێیە ئەوە کا پشتی ڤێ هەڤدیتنێ دێ گاڤێن مەزنتر بێن ئاڤێتن یان نا. ئەڤ نە زەحمەتە، لێ نە ئەو تشتە کو تەنێ ب هێڤی و گۆتنێن هەستیاری پێک وەرە. نەمازە نە تشتەکی وهایه کو ب بێدەنگكرن و ب بێدەنگی هێڤی وەرە ئافراندن. نها دەما کو رەخنەیەک ل ئالیەکی سیاسی تێ کرن، تێ گۆتن “بێدەنگ بن، هوونێ یەکیتیا نەتەوەیی خەراب بکن، هوون دژی یەکیتیێ نە”. لێ بەلێ ژ بۆ یەکیتیا نەتەوەیی یا کوردان، دڤێ پێشی بیرانینێن دیرۆکی بەر چاڤ بگرین، رەخنە و رەخنەدانەک پێک وەرە. پشترە ژی ل سەر پرەنسیپ و بەرنامەیان ل هەڤ وەرە کرن.
ئەگەر دێ خەباتەکە یەکیتیا کوردان هەبە، ئەڤ یەکیتی دێ ب لهەڤکرنا پهكهكێ و پهدهكێ پێک وەرە. ئەرێ هەڤدیتنا سەرۆک بارزانی و مازلووم عهبدی پر گرینگە لێ هێژ رێک نەڤەوژارتییە. ژ بەر کو ئەم دزانن د 40 سالێن داوین دا پهكهكێ و پهدهكێ گەلەک جاران هەڤدیتن پێک ئانین و لهەڤکرن چێبوون. لێ ئەگەر ئەم ڤەکری و زەلال ببێژن، هەموو ئەڤ لهەڤکرن ژ ئالیێ پهكهكێ ڤە ب یەک ئالی هاتن خەرابکرن. پهكهكە ڤان هەموو لهەڤکرنان هەتا کو پێویستیا وێ پێ هەبوو پابەند دبە، پشتی شۆل پێنەما دکە مژارەک پرۆپاگاندایێ و ماگازینێ، پراگماتیک نێزیک دبە و دەما کو پێویستیا وێ نەما ژی پێڤاژۆیێ دهەرفینە.
هەلوەستا پهكهكێ ژ 1983ێ و ههتا نها
ب پرۆتۆکۆلا کو د سالا 1983ێ دا د ناڤبەرا سەرۆک بارزانی و عهبدوللا ئۆجالان دا هاتیە ئیمزەکرن، پهكهكێ ب ئیمکانێن پهدهكێ ل باشوور ب جهـ بوو. ب ڤێ پرۆتۆکۆلێ دەرباسی خەتا سینۆرێ باکور بوو. لێ پشترە ب پێشخستنا تێکلیێن ب سەدام رە، ئێریشی پارتیا کۆمونیستا کوردستانێ کر و پەیمان تێک بر.
د پێڤاژۆیا کو د سالا 1992ێ دا ژێ رە شەرێ باشوور تێ گۆتن دا، ب یهنهكێ و پهدهكێ رە پرۆتۆکۆلا ئێریش نەکرنێ ئیمزە کر. ژ بندەستیا شەر رزگار بوو و پشترە د سالا 1995ێ دا دیسا ئێریشی پهدهكێ کر.
د ناڤبەرا سالێن 1999 و 2013ێ دا ب پهدهكێ رە پەیمانەک ڤەشارتی چێبوو. پشتی گرتنا ئۆجالان، شکەستنا کو قەومی و ڤەقەتینێن مەزنێن کو د سالا 2004ێ دا ژیایی، ب پشتگریا پهدهكێ دەرباس کر. لێ د سالا 2013ێ دا پەیمان ژ ناڤ بر.
د سالا 2013ێ دا د خەباتێن کۆنفەرانسا نەتەوەیی یا کورد دا کێ ماسە وەرگەراند؟
کورد هەر دەم ل سەر پێڤاژۆیا چارەسەریێ یا ل ترکیەیێ نیقاشا “گەلۆ ئاكهپێ ئان ژی پهكهكێ ماسە وەرگەراند” دکن. لێ بەلێ یا کو دڤێ وەرە نیقاشکرن ئەڤە. کا کێ ماسەیا کۆنفەرانسا نەتەوەیی یا کوردان ل 2013ێ وەرگەراند.
د مەها تیرمەها سالا 2013ێ دا ب بانگاوازیا سەرۆک بارزانی، کۆنفەرانسا نەتەوەیی یا کورد هات کرن. رێڤەبەرێن پهكهكێ سهبری ئۆک و رۆناهی سەرهات (فیلیز دومان) ل هەولێرێ ل کێلەکا سەرۆک بارزانی روونشتن و د مەدیایێ دە داخویانیا کو دێ کۆنفەرانسا نەتەوەیی یا کورد وەرە لدارخستن دان. 65 پارتی هاتن با هەڤ. د وێ دەمێ دە بهارا عەرەبی ژ بۆ کوردان مەرجێن گرینگ ئافراندبوون و کوردان دکاریبوو دەستکەفتێن مەزن ب دەست بخن.
پهكهكێ هەموو ئالی خەییشاندن و خاپاندن، ب ئەساسی ل سەر پرەنسیپێن بنگەهین دڤیابوو د ناڤبەرا پارتیان دا لهەڤکرن چێببا، لێ وان ب تێگەهێن وەک “هەڤسەرۆکی، نەتەوا دەمۆکراتیک، کۆتا ژنێ، کۆتا گەلان، کۆتا رێخستنێن چەپ یێن ترک و سەندیکایان و هتد.” رایا گشتی ب رۆژەڤێن بەرەلایی ڤه مژوول کر. د ڤێ ناڤبەرێ دا رێڤەبەریا رۆژئاڤا ب ئیمکانێن تەڤگەرا بارزانی ژ خوە رە ل گەلەک ئەنیێن شەر جهـ ڤەکرن. و ژ نشکهكێ ڤە دەما کو هێژان جڤینا کۆمیتەیا ئامادەکار بەردەوام دکر، جەمیل باییک یێ کو وێ دەمێ هەڤسەرۆکێ كهجهكێ بوو، وەکە کو چ تشت نەهاتبە کرن دەرکەت و گۆت “پهدهكە خایینە”. ئۆجالان ل ئیمرالیێ ب دەولەتا ترک رە، جەمیل باییک ل قەندیلێ ب ئیرانێ رە ل هەڤ کرن و ماسەیا کۆنفەرانسا نەتەوی یا کورد وەرگەراندن.
پهكهكە هەر دەم ژ بۆ هەر کەسی روویێن جودا و نەرم ب کادرۆیێن جودا کار تینە. د سالێن 1980ێ دا ب خێرا نەتەوپەروەرییا مەهمەد قاراسوونگوور ب پهدهكێ رە پێوەندی دانین. قاراسوونگوور کەسایەتەکا جهێ رێزێ بوو ل گەل پهدهكێ. پشتی کوشتنا وی یا ب گومان دووران کالکان ئەڤ پێوەندی ل گەل پهدهكێ مەشاندن. دووران کالکان د وێ دەمێ دە – هنەکی ژی ب باوەری و ب چاڤنەباریێ – ب کەسێن وەک فهلهكهددین كاكهیی یێ پهدهكی رە هەڤدیتن دکر. ئۆجالان، تەڤی کو ئەڤ رەوش زانیبوو، بێدەنگ ما و کالکان وەک ئاموورەک ژ بۆ ژ بدهستخستنا تشتهكی ژ پهدهكێ ب کار ئانی.
پشتی سالێن 2000ی، ئەڤ ئەرکە کەت سەر ملێ موراد قارایلان. قارایلان ژ ئالیێ پهكهكێ ڤە وەک کەسەکێ کوردپەروەر كو رێزێ ل تەڤگەرا بارزانی دگرە، هات پێشکێشکرن. قارایلان هەر کو پهكهكە دکەتە تەنگاسیێ، وەک کەسەکێ کو تشتەکی ژ پهدهكێ دخوازە دهات بکارئانین. ل ناڤ گەلێ باشوور و هەتا د ناڤ پهدهكێ دە ژی وسا ئیماژەک هاتە ئافراندن کو کەسێن وەک جەمیل باییک دەستوورێ نادن موراد قارایلان، نەخوە قارایلان دێ ب پهدهكێ رە پەیمانێن مەزن چێبکە. لێ راستی نە وسا بوو. قارایلان مفتەیەک بوو کو ژ بۆ ئیستیسمارکرنا ئالیێن جۆمەردی، وەفاداری و مێڤانپەروەرییا پهدهكێ دهات بکارئانین. گاڤا دەم هات ژی، قارایلان گەف ل پهدهكێ خوارن و گۆت “ئەز ل هەر دەرێ فەرمانێ ددم ئاپۆچییان کو ئێریشی پهدهكێ بکن” و روویێ خوەیێ راستین نیشان دا.
پراتیکا 12 سالی یا مهزلووم عهبدی ل رۆژئاڤا نیشان ددە کو د مژارێ لادانا دهستهلاتا پهكهكێ دا ب قاسی رۆژئاڤا پێویست سەرکەفتی نەبوویە. لێ دیسا ژی ئەمێ گاڤ ب گاڤ بشۆپینن کا ئەو خوە ژ پهكهكێ رزگار دکە یان نا. لێ مژار ل جهم مهزلووم عهبدی ناقەدە. مژار ل جەم پهكهكێ دقەدە.
ئەگەر کوردێ ل هەمبەر شامێ ببن یەک، پێدڤییە ل هەمبەر بەغدایێ ژی ببن یەک
ئەم دبینن کو پهكهكە هەڤدیتنا د ناڤبەرا سەرۆک بارزانی و مهزلووم عهبدی دا قەبوول نەکریە و ژ نەچاری پێ رازی بوویە. تەنێ گۆتنەکا ئەرێنی ژی ل سەر هەڤدیتنێ نەگۆتن، هەر وها ب رێیا دۆستێن دەردۆرێن خوە ئاگاهیا کو “هەڤدیتن ب داخوازا ترکیەیێ پێک هاتیە” بەلاڤ کرن. ئەڤ نە راست بوو، ترکیە ژ هەڤدیتنێ بێخەبەر بوو. هەڤدیتن ب ناڤبەینکاریا ئەمەریکایێ پێک هات. پهكهكە ژ بەر کو نکاریبوو پێشیێ لێ بگرە، ب ڤێ یەکێ رازی بوو.
نها تشتێ کو پهكهكە دخوازە بکە ژ بەر سەرپەرشتییا هەڤدیتنان سەمپاتیا کو ژ بۆ سەرۆک بارزانی و پهدهكێ زێدە بوویە ژ هۆلێ راکە. ژ ئالیێ دن ژی حەسابێن کا ئەمێ ب ڤان هەڤدیتنان چقاس دەم دەرباس بکن و چ ب دەست بخن هەیە. تشتێ کو پهكهكە دخوازە ئەڤە: ب ڤان هەڤدیتنان بلا ئەم هەموو ئالییان مژوول بکن، د بن ڤە بن ڤە ژی ب دەردۆرا خوە رە کۆنفەرانسەکە یەکیتیێ برێخستن بکن. گاڤا وەخت هات، ئەمێ ماسەیا یەکیتییا کورد بقوولپینن.
ئەڤنە شیرۆڤەیەکە خەیالی یە. داخویانیێن رێڤەبەرێن پهكهكێ و هەلوەستا مەدیایا وان ڤێ یەکێ وەک راستیەکە بەربچاڤ ددانیته پێشیا مه.
ئەم نکارن تەنێ ژ بەر هێڤییا هەڤدیتنێن یەکیتیا کوردی، ڤان راستییێن پهكهكێ نەبینن و خوە بێخین ناڤا خەیالپەرستییەکێ دا. ئالیێن ئەنکسێ یێن نە حەق هەنە، ئەرێ هەنە، شاشیێن وێ هەنە، ئەرێ هەنە لێ نە پهكهكە و نه ژی سازیێن وێ یێن ل رۆژئاڤا ژ ئهنهكهسێ کێمتر سووچدار یان گونەهکارن. ئەم نکارن ب گۆتنا کو ئەم یەکیتیا نەتەوەیی دخوازن، ئهنهكهسێ شەیتانی بکن، وێ تونە بحەسبینن و ههسهدێ، پهیهدێ یان ژی سازیەکە دن بێشەرت و مەرج پشتگری بکن. ئەم ژ بۆ ڤێ یەکێ 40 سالێن داوی یێن لیستکا یەکیتیا نەتەوەیی یا پهكهكێ ل ژۆر تینن. کو نەکەڤین ناڤا وان خەلەتییێن بەرێ و تەجرووبە ژ مێژوویێ دەربخین و نەهێن لەییستکێ نوو.
یێن کو ب هەوار و فیگان د بێژن «بلا کورد یەکگرتی بچن شامێ» بلا بانگاوازیێ ل پهكهكێ بکن کو پهیوهندیێن خوە یێن ل گەل بەغدا و حهشدا شهعبی ببرە. هەتا کو پهكهكە ڤێ پێنگاڤێ نە ئاڤێژە ئاڤاکرنا یەکیتییا کوردی ژی دێ زەحمەت بە.
یەکیتیا نەتەوەیی یا کوردی بێ دیتنا هەموو راستیان، رەخنەکرن و داخوازکرنا رەخنەدانێ، چێنابە. یەکیتینە تەسلیمبوونا ئالیەکی ژ بۆ ئالیێ دنە. یەکیتی د پرەنسیبێن بنگەهین و گاڤێن سیاسی دە هەڤپار بوون و هەڤدو قەبوولکرنە. هەیا کو پهكهكە، گاڤێن بەر بچاڤنە ئاڤێژە، ئەم نکارن ببن بەشەک ژ لیستکا فێلبازیێ.
