دانە ناسینا محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان
محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان، رۆناکبیرێ گەورە کو وەکی رۆناھیەکە بێداوی د ئاسۆیێن تارییێن دیرۆکا ملەتێ کورد دە دبرقی، د سالا 1934ێ دە ل ناڤچەیا لجێ یا دییارێبەکرێ، د دلێ کوردستانێ دە ژ دایک بوو. وەکی گولیەکا د ناڤ دارستانەکا شەوتی دە، وی د مەدرەسەیێن کەڤنار دە پەروەردەیا خوە دیت و ب پێنووسا خوەیا ژ ئاگرێ حەزکرنا زمانێ دایکێ و چاندا کوردی ھاتیە چێکرن، دەست ب تێکۆشینەکا بێوەستان کر.
ژ وەزیفەیا موفتیێ دو جاران ھات دوورخستن، ژ بەر گۆتنێن وی یێن راست وەکی شوورێ حەقیەتێ و د سالا 1968ێ دە ب “ئەلف بێ یا”یێ، کو ئەلف بێیا یەکەما کوردی یا ب تیپێن لاتینی ل باکورێ کوردستانێ ھاتبوو وەشاندن، ناڤێ خوە ل دیرۆکا زمانێ کوردی نڤیساند. لێبەلێ، ئەو رۆژا کو رۆناھیێ بەلاڤ دکر، تاریتییا دەولەتێ ئەو کۆم کر و ب ئیدیعایا “جوداکاریێ” ئەو ئاڤێت گرتیگەھێ. پشتی دارزاندنا لەشکەری یا 1971، چار سالان د حوجرەیێن سار دە ما، لێ دلێ وی ھەر تم ب ھێڤیا ئازادیا ملەتێ خوە دچرسی.
د سالا 1979ێ دە، وەکی کۆچبەرەکی بێوەلات، بەرێ خوە دا سوێدێ، ل باژارێ ئوپپسالایێ سار و دوور، لێ د دلێ وی دە گەرماھیا کوردستانێ ھەر تم دژیا. ل ور، وەشانخانەیا دەنگ دامەزراند و وەکی پرا د ناڤبەرا کەڤن و نوو دە، بەرھەمێن کلاسیکێن کوردی ژ تیپێن عەرەبی ڤەگوھەستن یێن لاتینی. “مەم و زین” یا ئەحمەدێ خانی وەرگەراند ترکی، “شەرەفنامە” یا شەرەفخانێ بەدلیسی رۆنی کر و ب دەھان پرتووکێن دن، ژ فەرھەنگا کوردی-ترکی بگرە ھەتا لێکۆلینێن سیاسی و سۆسیۆلۆژیک، وەکی ستێرکێن ل ئەسمانێ وێژەیا کوردی دانین.
محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان، ژ بۆ زارۆکان چیرۆکێن وەکی “مەیرۆ” و “گورێ بلوورڤان” ئافراند و مەتەلۆکێن کوردی بەرھەڤ کرن، دا کو زمانێ کوردی وەکی چەمەکی زەلال ھەر دەم حەرکی بمینە.
محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان، ئەو ھۆستایێ زمانێ کو دگۆت “گەر زمان بمرە، مللەت ژی دمرە،” ب زێدەتری 50 بەرھەمان، کەدەکا مەزن دا پاراستن و پێشخستنا کوردی.
محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان، کەسایەتییەکی داوی یێ پێڤاژۆکا پەروەردەیا مەدرەسێن کوردستانێ بوو. دا دویف شۆپا ھشمەندییا مللی یا رەوشەنبیرێن مەدرەسێن کوردستانێ. ژ ملەتێ خوە رە ھشمەندییەک ھێژا بەرھەڤکر. ھەموو ئەمرێ خوە د ڤان خەباتان دە، د دسپلینەک مەزن دە، د بەر ھشمەندییا ملەتێ خوە دە دا.
د ژیانا خوە یا سرگوونێ دە، کو 45 سالان دۆم کر، محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان، ب خەمگینیا ونداکرنا کورێ خوە گانی، کو د سالا 1978ێ دە ھات قەتلکرن، ژی تێکۆشیا، لێ ئەو خەم وەکی سۆتەمەنیەکا دن ژ بۆ خەباتێن وی بوو. د 23یێ چلەیا 2026ێ دە، ل ئوپسالا، ئەو رۆناکبیرێ مەزن کۆچا داوی کر، لێ میراتەیا محەمەد ئەمین بۆزئەرسەلان، وەکی رۆناھیەکا ئەبەدی د دلێ ھەر کوردی دە دمینە. ئۆخر بە، سەیدایێ مەزن؛ بلا جھێ تە بھشت بە و بلا پێنووسا تە ھەر تم رۆناھیێ بەلاڤ بکە ل سەر روویێ ئەردێ.
بەشەک ژ خەباتێن سەیدایێ ھێژا:
ئەلف و بێ (1968): ئەلف و بێیا یەکەما کوردییە کو ل ترکیەیێ ب تیپێن لاتینی ھاتیە چاپکرن.
فەرھەنگا کوردی –ترکی (1978): د ڤێ بابەتێ دە یەک ژ چاڤکانیێن ھەری بەرفرەھە.
لێکۆلینێن سیاسی و سۆسیۆلۆژیک
دۆگونون سۆرونلار (پرسگرێکێن رۆژھلات – 1966)
ئیسلامیەت ئاچسندان شەیخلیک–ئاگالیک (ژ ئالیێ ئیسلامیەتێ ڤە شێختی و ئاغاتی – 1964)
خەلافەت ڤە ئووممەتچەلیک سۆرونو (پرسگرێکا خیلافەت و ئوممەتپەرەستیێ – 1967).
وەرگێر و ئەدیتۆریا بەرھەمێن کلاسیک (ڤەگوھاستنا تیپێن لاتینی) * مەم و زین: وەرگێرا بەرھەما کلاسیکا ئەحمەدێ خانی بۆ ترکی. (1968).
شەرەفنامە: وەرگێرا بەرھەما شەرەفخانێ بەدلیسی یا ل سەر دیرۆکا کوردان.
کۆڤارا ژین و رۆژنامەیا کوردستانێ کو وەشانێن کوردی یێن ئەولن، ژ ئەلف و بێیا عەرەبی بۆ یا لاتینی ڤەگوھاستیە و وەکی پێنج بەرگ چاپ کریە.
دیرۆکا کوردێن مەروانی یا ئیبنوک ئەزرەق، وەرگەرا ژ عەرەبی.
وێژەیا زارۆکان و فۆلکلۆرا کوردی (چیرۆک و مەتەلۆک)
مەیرۆ، میر زۆرۆ، گورێ بلوورڤان، کێز خاتوون، پەپووک.
مەلایێ مەشھوور: بەرھەڤکرنا مەتەلۆکێن کوردی.
کەمال پاشا وەلەدێ کێیە؟: ھیجوا سیاسی و مەسەل.
