پارادیگمایا ئۆجالان: تەئۆریا “کۆمارا دەمۆکراتیک” یان ژی حەلاندنا گەلێ کورد د ناڤا ترکیەیێ دە؟
داخویانیا کو د 31ێ ئادارا 2026ێ دە ژ ئالیێ شاندا ئیمرالیێ یا دەم پارتیێ ڤە ھاتیە بەلاڤکرن، د ئەسلێ خوە دە نیشان ددە کو رامانا سیاسی یا کورد د بن باندۆرا عەڤدللا ئۆجالان دە رووبروویێ شکەستنەکە دیرۆکییە. ئەڤ داخویانی، کو خوە ل سەر بناغەیا “ئەنتەگراسیۆنا دەمۆکراتیک” و “براتیا ئاناتۆلی-مەزۆپۆتامیایێ” ئاڤا دکە، ل گۆر زانستێن سیاسی و یاسایێن ناڤدەولەتی ڤە وەکی ھەولدانەکە ژ بۆ رەواکرنا ستاتوکۆیێ و سینۆردارکرنا داخوازێن نەتەوەیی یێن کوردان تێ نرخاندن. ئەڤ داخویانی هەر وەها نیشان ددە کو جارەکە دن لیستکەکە مەزن ل سەر ڤینا گەلێ کورد تێ مەشاندن. د دەما کو ل رۆژھلاتا ناڤین سینۆر ب خوینێ ژ نوو ڤە تێن خێزکرن، ئەڤ داخویانیا کو ب زمانێ “ئەنتەگراسیۆنێ” و “براتیا ئاناتۆلی-مەزۆپۆتامیایێ” ھاتیە ھووناندن، ژ داخوازێن ئازادیێ یێن گەلێ کورد پر دوورە و بیھنا ستاتوکۆیێ “پاراستنا رەوشا نها” ژێ تێ.
د داخویانیا ئۆجالان دە سێ خالێن سەرەکە ھەنە کو دڤێ هەر کوردەک بزانبە، ئەو ژی ئەڤن: رەدکرنا ستاتویا سیاسی، بێھێزکرنا ئاموورێن بەرخوەدانێ و ڤەگوھەراندنا دۆزەکە نەتەوەیی بۆ “پرسگرێکەکە دەمۆکراتیک” یا ناڤخوەیی یا ترکیەیێ.
یەکەمین خالا کریتیک، ئیسرارا ل سەر هەڤۆکا “کۆمارا دەمۆکراتیک”ە. ئۆجالان د داخویانیا خوە دە دەستنیشان دکە کو “پرسگرێکا وان ب کۆمارێ رە نینە”. ئەڤ نێزیکاتی راستیا دیرۆکی یا کۆمارا ترکیەیێ یا کو ل سەر ھیمێن “یەک-نەتەوە” و “یەک-زمان” ھاتیە ئاڤاکرن، پاشگوھ دکە. ئەڤ ھەڤۆک ب سەرێ خوە ئینکارکرنا سەدسالەکی یا بەرخوەدانا کوردە. د سەدسالا کو دەولەتا ترک ب پۆلیتیکایێن ئاسیمیلاسیۆن، قەتلیعام و ئینکارێ ھەبوونا کوردان تونە حەسباندیە، گۆتنا “کۆمار نە دەمۆکراتیکە، تەنێ دڤێ وەرە دەمۆکراتیزەکرن” نە ژ راستیا سیاسی، لێ ژ خەیالەکە رۆمانتیک پێک تێ. دەولەتەک کو ھین ژی ناسنامەیا کوردان د قانوونێن خوە دە ب فەرمی ناس ناکە، دێ چاوا ب “دو قات خورتبوونێ” ئازادیێ بینە؟ ئەڤ نێزیکاتی، ل شوونا ئازادیێ، کوردان د ناڤ سینۆرێن تەنگ یێن نەتەوە-دەولەتا ترک دە زیندانی دکە.
د یاسایێن سیاسی دە، دەمۆکراتیزەکرنا دەولەتەکێ بێیی کو ناسنامەیێن کۆلەکتیف د دەستوورا بنگەھین دە وەرن پاراستن و بێیی کو دابەشکرنا دەستھلاتێ (وەکی فەدەراسیۆن یان خوەسەری) پێک وەرە، نە پێکانە. داخویانیا ئیمرالیێ، ب شوونا کو داخوازا ستاتویەکە سیاسی یا فەرمی بکە، “ئەنتەگراسیۆنا چاندی” و “بەشداربوونا ل سەر بنگەھا ناسنامەیێ” وەکی چارەسەری پێشنیار دکە. ئەڤ یەک د زانستێن سیاسی دە وەکی “ئاسیمیلاسیۆنا لیبەرال” تێ پێناسەکرن؛ ئانگۆ کورد دێ د ھوندرێ سیستەمێ دە خوەدی مافێن چاندی بن، لێ وەکی ئاکتۆرەکی سیاسی و خوەدی ستاتو دێ نەبن خوەدی ماف.
دویەمین خال، بانگا ژ بۆ داوی ئانینا ل تێکۆشینا چەکدارییە د دەمەکێ دە کو ل رۆژھلاتا ناڤین شەرەکی ھەگەمۆنیکێ کوور دقەومە. ئۆجالان دیار دکە کو دەما تێکۆشینا چەکداری قەدیایە، لێ د ھەمان دەمێ دە بالێ دکشینە سەر مەترسییا شەرێ ل ئیرانێ و پلانێن کوورێن ل سەر سووریەیێ. ئەڤە ناکۆکیەکە ستراتەژیکە. د سیاسەتا رەئالیست دە، بێیی کو گارانتیێن ناڤدەولەتی و بنگەھێن حقووقی وەرن ئاڤاکرن، بێھێزکرنا ڤینا پاراستنێ یا گەلەکی، وی گەلی رادەستی ئیرادەیا دەولەتا ناڤەندی دکە. گۆتنا “دەولەت دڤێت ببینە کو چ گەفێن ئەولەھیێ تونەنە” نیشان ددە کو ئالیێ کورد ھەول ددە خوە ژ بۆ دەولەتێ “مەشرووع” بکە، ل شوونا کو دەولەتێ نەچار بکە کو مافێن وان ناس بکە. ئەڤ نێزیکاتی، ڤینا گەلێ کوردا کو ب خوە بریار ددا، دشکینە و کوردان دخە رەوشەکە ووسا کو تەنێ ل بەندا دلۆڤانیا مەجلیسا ترکیەیێ بمینن.
ئۆجالان د داخویانیێ دە بەحسا سێ خەتان (ئەمریکا-ئیسرایل، رەوشپارێزی و دەمۆکراسی) دکە. د دەما کو شەرێ ئیرانێ ل بەر دەرییە و کورد د ناڤا ئاگری دە نە، خستنا کوردان د ناڤ خەتا “سێیەمین”یا بێالی و بێھێز، وان دکە قوربانا بازارێن مەزن. دەما کو ھەر کەس ب ھێزا خوە یا لەشکەری و سیاسی ل سەر مێزەیییە، ئۆجالان ب ناڤێ “ژیانا ھەڤپار” کوردان ژ میزە دوور دخە و وان دکە “ئەمانەتا” پێڤاژۆیەکێ کو هێژان بنگەھا وێ یا قانوونی ژی تونەیە.
یا راست، داخویانیا “ئەنتەگراسیۆنا دەمۆکراتیک تێ واتەیا تەڤلیبوونا چاندا مەزۆپۆتامیایێ”، د ئەسلێ خوە دە پرۆژەیا حەلاندنا کوردانە د ناڤ “نەتەوەیا ترک” دە. دەما کو بەحسا “ئەنتەگراسیۆنێ” تێ کرن، مافێ دەولەتبوونێ، مافێ فەدەراسیۆنێ و مافێ چارەنڤیسێ تێن بناخکرن. ئەڤ نێزیکاتی، داخوازێن نەتەوەیی یێن کوردان تەنێ دخە ئاستا “مافێن چاندی” و “ئازادیا ژنێ”، کو ئەڤ ژی بێیی ستاتویەکە سیاسی تەنێ وەکی پرتووکێن سەر مێزەی دمینن.
سێیەمین خال ژی، وندابوونا د ناڤ بەرفرەهیا خەیالێن دیرۆکی دەیە. ئاماژەیێن ژ بۆ “پەیمانا کادەشێ” و “کۆکا ئاناتۆلی-مەزۆپۆتامیایێ”، ژ ئالیێ ئانالیزا سیاسی یا نووژەن، وەکی ھەولدانەکە ژ بۆ رەڤینا ژ کێشەیێن ئاکتوەل “بەردەست، بەربەحس یان رۆژانە” تێ دیتن. دەما کو گەلێ کورد ل ھەر چار پارچەیان ژ بۆ ستاتو، زمان و ناسنامەیا خوە بەردێلان ددە، پێشکێشکرنا چارەسەریێ د چارچۆڤەیا “ئەنتەگراسیۆنا دەمۆکراتیک” دە، پرسگرێکێ ژ زەمینا مافێن نەتەوەیی دوور دخە و دخە ئاستا نیقاشێن فەلسەفی و سۆسیۆلۆژیک. ئەڤ یەک دبە سەدەم کو ئەنەرژیا سیاسی یا گەل وەرە ڤەمراندن و داخوازێن بنگەھین (وەکی خوەرێڤەبەری و پەروەردەیا ب زمانێ دایکێ) د ناڤا “بەرپرسیاریا دیرۆکی یا مەجلیسێ” دە وەرن بناخکرن.
رادەستکرنا چارەسەریێ ژ “مەجلیسا گەل یا مەزن تا ترکیەیێ” رە، کو ھەتا نھا ب دەھان پارلامەنتەرێن کورد ئاڤێتنە زیندانان و ئیرادەیا گەل ب قەیوومان تەپەسەر کریە، نەفسبچووکیەکا سیاسی یا ھەری مەزنە. ھێڤیا کو ئەڤ مەجلیس دێ “چارچۆڤەیەکا قانوونی” ئامادە بکە، نیشان ددە کو ئۆجالان و شاندا ئیمرالیێ ژ راستیا کۆلانێن کوردستانێ قوت بوونە.
د ئەنجامێ دە، داخویانیا 31ێ ئادارا 20026ێ، د شوونا کو ببە بانگەکە ژ بۆ رزگاری و ئازادیێ، پێتر وەکی مانیفەستۆیا “تەسلیمیەتەکا ب شێوازێ دەمۆکراتیک” خویا دکە. ئەڤ زمانێ کو “ئەولەھیا ئاناتۆلیێ” د سەر مافێ چارەنڤیسا کوردان رە دگرە، د راستیێ دە خزمەتێ ژ بەردەوامیا رەوشپارێزییا نەتەوە-دەولەتێ رە دکە. ھەتا کو بنگەھەکا یاسایی یا ناڤدەولەتی نەیێ ئاڤاکرن و ستاتویەکا سیاسییا فەرمی (فەدەراسیۆن، ئۆتۆنۆمی یان سەرخوەبوون) نەبە ئارمانجا بنگەھین، نیقاشێن ل سەر “کۆمارا دەمۆکراتیک” دێ تەنێ وەکی ئاموورەکێ پێڤاژۆیێ ژ بۆ بەردەوامکرنا دەستھلاتا ناڤەندی بمینن. ئەڤ داخویانی، ژ بلی درێژکرنا تەمەنێ کریزا ھەیی و بێھێزکرنا دەستکەفتیێن کوردان، چ پەرسپەکتیفەکە بەرجەستە یا ئازادیێ پێشکێش ناکە.
گەلێ کورد سەدسالەکییە بەردێلێن گران ددە نە ژ بۆ کو ببە “بەشەکی دەمۆکراتیکێ کۆمارێ”، لێ ژ بۆ کو ببە خوەدی ستاتو و ڤینا خوەیا سەربخوە. یێن کو دخوازن “تێکلیا ئەرێنی یا ب دەولەتێ رە” ب ھەر بھایی ئاڤا بکن، بلا بزانبن کو دەولەت تەنێ دەما کو نەچار بمینە “ئاشتیێ” دکە. ئەڤ زمانێ نەرم و ترسۆنەک، دەولەتێ بەر ب دەمۆکراسیێ ڤە نابە، لێ تەنێ تەمەنێ زلما دەولەتا ترک ل سەر گەلێ کورد درێژ دکە.
