تێگههشتنهكا واقعى ل سهر پرسا كوردى
سمكۆ عهبدولعهزیز
دهولهت و نهتهوه د سهردهمێ واقعگهریێ دا
سیاسهتا نێڤدهولهتى دهشتهكا بێ سۆزه، تێدا هێز و بهرژهوهندى و ههڤسهنگیا سیستهمى توخمێن سهرهكى نه یێن كو رهفتارێن دهولهتان دیار دكهن.
تهنگاڤیا د ناڤبهرا ئهمریكا و ئیرانێ دا، نه ب تنێ قهیرانهكا دهمكى یه، بهلكو وهرچهرخاندنهكا ستراتیژی یه د ناڤ یارییا هێزێ ل دهڤهرێ.
د ڤێ ههڤكێشهیێ دا، توركیا نه وهك ناڤبهینكار بهلكو وهك ئهكتهرهكێ سیستهمى ههول ددت پاشهرۆژا خوه ل سهر بنهمایێ هێزا خۆ یا جوگرافى و ئهمنى دابین بكهت.
ههر دهولهتهك ل سهر دوو بنهمایان كار دكهت:
پاراستنا ئاساییشا نهتهوى و زێدهكرنا كارتێن فشارێ.
ل توركیا پرسا كوردى ب كولێكتیڤهكێ نهتهوى ناهێته دیتن، بهلكو وهك رهگهزهكێ دهستكێش د ههڤكێشهیێن ئهمنى دا دهێته خواندن.
د ڤێ واقعگهریێ دا، دهولهت دێ ههردهم دهستپێشخهریێ ل سهر بنهمایێ نهرمكرنا تههدیدێ كهت، نه ل سهر بنهمایێ دانپێدانا مافان. ئهڤه نه حهزا دهولهتێ یه بهلكو میكانیزما حوكمرانیێ یه ل ههر دهولهتهكا كو بناغێ وێ ل سهر یهكپارچهیی هاتبیته ئاڤاكرن.
ل گور لێكدانا ئهكادیمى، پرسا كوردى ل توركیا گههشتیه ئاستهكێ كو نهشێت بێ دهولهتێ و نهشێت د گهل دهولهتێ ب شێوازێ نوكه ب مانى بمینیت. ئهو بوویه فاکتهرهكێ سیستهمى د ناڤا ئابوور و ئاسایشا توركیا دا.
ئهوا ههی: توركیا دێ دهست ب مێژوویهكا ئهندازیارییا جڤاكى كهت، كو تێدا ههول ددهت كوردان د ناڤ سیستهمێ ئابوورى و سیاسى دا تێكهل بكهت، بێی كو سازشێ ل سهر ناڤهندا دهستههلاتێ بكهت.
ئهوا دێ رویدهت: دهولهت ههردهم دێ دهرگههێن ئاشتیێ ل بهر ڤهكری هێلیت، لێ د سهرێ ههموو گهنگهشهیان دا دێ ئهجیندا ئاسایشێ سهردهست هێلیت. ئاشتى ل ڤێرێ ئامرازهكه بۆ مانا سیستهمى ل سهر پێن خۆ، نه بۆ گوھارتنا بنیاتێ دهولهتێ.
ئهڤه لێكدانا هێزێن “دونیانیزمه (Dynamism). پرسا كوردى د ڤێ قۆناغێ دا ژ قۆناغا شۆرهشگێرییا كلاسێكى دهركهڤتیه و هاتییه سهر مێزهكا پارادایمێن مۆدێرن. دێ توركیا ههول دت ڤێ دونیانیزمێ ب رێیا تهكنۆكراتیزهكرنێ (ئاساییكرنا ئیدارى) بێ دهنگ كهت. ئهو تشتێ كو دێ ئهنجامی دیار كهت، نه حكوومهتێن توركیا نه، بهلكو شیانێن ههبوونا كوردى یه كو بشێت خوه د ناڤ ڤێ سیستهمی دا بپارێزت.
ئهنجام
ئهم نه د قۆناغا باهۆزێ داینه و نه د قۆناغا بهههشتێ دا. بهلكوئهم د قۆناغا مانۆرا سهرمهزن داینه. توركیا دێ ههول دت دۆسێیا كوردى ب رێیا هێزێ و رێكهفتنێن ئهمنى ب پهترمهكرنا خوهڤه گرێددهت.
ئهڤه لۆژێكه: دهولهت دێ ههول دت دۆخى یهكسان بكهت و دۆخێ یهكسان ئهوه كو تههدید كێم ببت.
ل ڤێرێ، ئهركێ شیكاری ئهوه كو ئهم نهبێژین ئاشتى دێ هێت یان “شهر دێ هێت، بهلكو ئهم بێژین: ههڤكێشه دێ ههر ب ڤى رهنگى مینیت: توركیا دێ ب رێیا تهكنۆكراتیزهكرنێ ههول دت كوردان د ناڤ سیستهمێ خوه دا بهێلیت و كورد دێ ههول دهن ئهڤێ تهكنۆكراتیزهكرنێ كهنه فاکتهرهك بۆ پاراستنا ناسنامهیا خوه.
ئهڤه نه بهحسێ هیڤییانه، بهلكو بهحسێ میكانیزمێن ههبوونا دهولهتێ و نهتهوهیه د سهردهمێ واقعگهریێ دا.
