ترسا هه‌موویان ژ راستیێ

the new middle east map
  • سمكۆ عه‌بدولعه‌زیز

هه‌ر جاره‌كا ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره‌ نێزیكى لێڤا په‌قینێ دبیت، سیاستمه‌دار ب زمانه‌كێ دلنیاكه‌ر دهێنه‌ پێش چاڤ و ل سه‌ر هێوركرنێ و ده‌لیڤێن ئاشتیێ و سه‌ركه‌فتنا دبلۆماسیه‌تێ د كونترۆلكرنا قه‌یرانان دا د ئاخڤن. لێ دیرۆك مه‌ فێر دكه‌ت كو مه‌ترسیدارترین قۆناغ نه‌ ئه‌ون یێن شه‌ر تێدا دهێنه‌ راگه‌هاندن، به‌لكو ئه‌ون یێن كو هه‌مى هزر دكه‌ن هێشتا تشت د بن كونترۆلێ دا نه‌.

ئه‌و تشتێ ئه‌ڤرۆ د ناڤبه‌را ئه‌مریكا و ئیرانێ دا روودده‌ت، نه‌ تنێ هه‌ڤركیه‌كه‌ ل سه‌ر به‌رنامه‌یێ ئه‌تۆمى یان ته‌نگاڤه‌كا ده‌ریایى یان هه‌ژمۆنا هه‌رێمى به‌لكو ئه‌ڤه‌ بتنێ ناڤونیشانێن دیارن، لێ د كويراتیێ دا، پرۆسه‌یه‌كا گه‌له‌ك مه‌زنتر ب بێده‌نگى برێڤه‌ دچیت، ئه‌و ژى ژ نوو ڤه‌ دارێشتنا هه‌مى رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راسته‌ د بن گوشارا گوهۆرینێن جیهانى و هه‌رێمى دا.

ئه‌وا به‌رچاڤ ئه‌وه‌ كو دیمه‌ن بساناهى خویا دبن (ئه‌مریكا گوشارێ دكه‌ت، ئیران به‌رگریێ دكه‌ت، توركیا سه‌حدكه‌تێ، ئیسرائیل خۆ به‌رهه‌ڤ دكه‌ت و وه‌لاتێن كه‌نداڤى ژى ل ئارامیێ دگه‌رن).

 لێ وێنێ راستیێ گه‌له‌ك ئالۆزتره‌. هه‌ر ولاته‌ك ژ ڤان ولاتان د ئاشكه‌را دا تشتەكى دبێژیت و د ژوورێن گرتى دا هزر د تشتەكێ دى دا دكه‌ن.

ئه‌مریكا شه‌ره‌كێ هه‌مه‌لایه‌ن نه‌ڤێت، نه‌ ژ به‌ر حه‌زژێكرنا وێ بۆ ئاشتیێ،  ژ به‌ر كو دزانیت شه‌رێن مه‌زن ئێدى وان سه‌ركه‌فتنێن بله‌ز به‌رهه‌م نائینن یێن كو د چه‌رخێ چوویى دا به‌رهه‌م دئینان. ئیران ژى شه‌ره‌كێ هه‌مه‌لایه‌ن نه‌ڤێت، چونكى باش دزانیت كو مانا ده‌وله‌تێ گه‌له‌ك گرنگتره‌ ژ هه‌ر گۆتاره‌كا حه‌ماسه‌تى یان سه‌ركه‌فتنه‌كا راگه‌هاندنێ.

توركیا ژى هه‌رفینا ئیرانێ نه‌ڤێت، چونكى دزانیت ئه‌و په‌شێویا كو دێ ل رۆژهه‌لاتى په‌یدا بیت، دوباره‌ دێ ده‌رگه‌هێن پرسیارێن نه‌ته‌وه‌یى ڤه‌كه‌ت كو حه‌ز ناكه‌ت دوباره‌ بهێنه‌ پێش.

كه‌نداڤى ژى شه‌ر نه‌ڤێت، چونكى دزانن هه‌ر په‌قینه‌كا مه‌زن دێ بازار و وه‌به‌رهێنان و ئارامیا ئابووریا وان دێ تێكچیت.

جوداهی  ئه‌وه‌، هه‌مى ته‌كه‌زێ ل سه‌ر ئارامیێ دكه‌ن، لێ هه‌مى ل دويڤ حساباته‌كان دلڤن كو ئارامیێ له‌قتر و بێهێزتر بكه‌ن.

ل ڤێره‌ ئه‌و راستییا د میدیایێ دا گه‌له‌ك ناهێته‌ گۆتن ده‌ركه‌ڤیت.

به‌لكو ئێدى ئارمانجا راستى یا هێزێن مه‌زن نه‌ چاره‌سه‌ركرنا قه‌یرانانه‌، به‌لكو برێڤه‌برنا وانه‌.

رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست د 10 سالێن بۆرى دا نه‌ببوو مه‌یدانا چاره‌سه‌ریێن دوماهیێ، به‌لكو ببوو مه‌یدانا هه‌ڤسه‌نگیێن ده‌مكى. هه‌ر قه‌یرانه‌ك دهێته‌ به‌ستاندن (حه‌واندن) ل شوێنا كو بهێته‌ چاره‌سه‌ركرن، هه‌ر هه‌ڤركیه‌ك دهێته‌ برێڤه‌برن ل شوێنا كو بهێته‌ ئێكلاكرن و هه‌ر ئاگربه‌سته‌ك دبیته‌ پره‌ك به‌ر ب قه‌یرانه‌كا نویتر.

ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ، ده‌ڤه‌ر وه‌سا دیار دبت كو د ناڤ حاله‌ته‌كێ به‌رده‌وام یێ “نه‌ئارامیا رێكخستى” دا دژیت. ئالۆزیه‌كا وه‌سا كو تێرێ هه‌بیت هه‌مییان پێدڤى هه‌مییان بهێلیت، لێ نه‌گه‌هیتە راده‌یێ هه‌رفینا ته‌مام.

ژ ڤێره‌ ئه‌م تێدگه‌هین كا بۆچى ته‌نگاڤا هورمز پتر گرنگ بوویه‌ ژ گه‌له‌ك به‌ره‌یێن سه‌ربازى و بۆچى ئیراق مه‌ترسیدارتر لێ هاتیه‌ ژ گه‌له‌ك مه‌یدانێن شه‌رى و بۆچى دۆزا كوردى دوباره‌‌ زڤریه‌ ناڤ حساباتێن هه‌رێمى، سه‌ره‌راى كو كه‌س ب ئاشكه‌را ئاخفتنێ ل سه‌ر ناكه‌ت وه‌كى چاوان د رابوورى دا دكر.

ئیراق ئه‌ڤرۆ ئێدى نه‌ بتنێ ده‌وله‌ته‌كه‌ ل ناڤبه‌را ئیران و جیهانا عه‌ره‌بى دا به‌لكو بوویه‌ گرێیه‌كا جوگرافى و سیاسى كو به‌رژه‌وه‌ندیێن ئه‌مریكى، ئیرانى، توركى و كه‌نداڤى تێدا ڤێكدكه‌ڤن. هه‌ر شاشیه‌ك تێدا، دبیت ببیتە پرشكه‌ك كو سنۆرێن وێ ببه‌زینیت.

ئه‌ما دۆزا كوردى، ئه‌و لایه‌نه‌كێ دى یێ هه‌ڤدژى یێن هه‌رێمى ئاشكه‌را دكه‌ت. كورد د ناڤ هه‌مى حساباتان دا ئاماده‌نه‌، لێ د ناڤ زۆربه‌یا بریاران دا (نینن). هه‌مى ته‌كه‌زێ ل سه‌ر وان دكه‌ن وه‌ك فاكته‌رێ ئارامیێ یان فاكته‌رێ هه‌ڤسه‌نگیێ یان وه‌ك كارته‌كا گوشارێ، لێ كێم لایه‌ن ئاخفتنێ ل سه‌ر وان دكه‌ن وه‌ك گه‌له‌كێ كو خودان دۆزه‌كا سیاسى و دیرۆكا خو یا تایبه‌ت هه‌یه‌.

ل ڤێره‌ ئێك ژ مه‌زنترین جوداهیێن رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راستا نوو خۆ دده‌ته‌ دیاركرن. هێزێن مه‌زن پشتگیریا كوردان دكه‌ن ده‌ما كو دبنه‌ پشكه‌ك ژ هه‌ڤكێشێن وان یێن ئه‌منى، لێ دودل دبن ده‌ما كو به‌حس دگهۆریت بۆ مافێن نه‌ته‌وه‌یى یان بۆ پێناسه‌كرنا نوو یا نه‌خشێن سیاسى.

له‌وما پرسیارا راستى نه‌ ئه‌وه‌ كا دێ دانوستاندنێن ئه‌مریكى-ئیرانى سه‌ركه‌ڤن یان ببنه‌ چنه‌.

پرسیارا كويرتر ئه‌وه‌: پا پاشى دێ چ بیت؟

ئه‌گه‌ر دانوستاندن سه‌ركه‌فتن، ئه‌رێ دێ رۆژهه‌لاته‌كا ناڤه‌راست یا ئارامتر ژ دایك بیت؟ یان بتنێ دێ بیتە ئاگرهاڤێتنه‌كا نوو كو قه‌یرانا بهێت پاش بێخیت؟

و ئه‌گه‌ر شكه‌ستن، ئه‌رێ دێ شه‌ره‌كێ مه‌زن رویده‌ت؟ یان ئه‌م دێ چینه‌ ناڤ پشكه‌كا نوو ژبو برێڤه‌برنا په‌شێوییێ د بن ناڤێن جودا جودا دا؟

به‌لكو كێشه‌یا راستى نه‌ د ناڤ خودانێن هه‌ڤركیێ دایه‌، به‌لكو د ڤێ چه‌ندێ دایه‌ كو ده‌ڤه‌ر هێشتا یا عاجزه‌ ژ به‌رهه‌مهینانا سیسته‌مەكێ سیاسى و ئه‌منى یێ كو ره‌گ و ریشالێن قه‌یرانێن وێ چاره‌سه‌ر دكه‌ت ل شوێنا كو بتنێ تێرا دكه‌ت بو برێڤه‌برنا وان.

له‌وما رۆژهه‌لاتا ناڤه‌راست ئه‌ڤرۆ د ناڤبه‌را دو جیهانان دا راوه‌ستیایه‌.

جیهانه‌كا كه‌ڤن كو ب هێدى هێدى دئێشیت و دهه‌رفیت، لێ هێشتا نه‌كه‌فتیه‌.

و جیهانه‌كا نوى كو دیمه‌نێن وێ د بن سێبه‌رێ دا دروست دبن، لێ هێشتا ژ دایك نه‌بوویه‌.

د ناڤبه‌را ڤان هه‌ردووان دا، هه‌ر گه‌ل و ملله‌تن یێن كو بهایى دده‌ن، د ده‌مه‌كێ دا كو هێزێن مه‌زن و هه‌رێمى به‌رده‌وام ل دويڤ هه‌ڤسه‌نگیه‌كا نوى دگه‌رن كو كه‌س هێشتا نزانیت دێ شێوێ وێ یێ دوماهیێ چاوان بیت.