ڤەگوهاستنا بێدەنگ د پێناسەکرنا پرسا کوردی دا
سمكۆ عهبدولعهزیز
کورد دێ سەرکەفتنێ ئینن؟
نە هەمی ئەو شکەستنێن دهێنە سەرێ نەتەوهیان سەربازینە و نە ژی هەمی سەرکەفتن سیاسینە. مێژوو یا مە فێردکەت کو مەترسیدارترین ڤەگوهاستن ئەون یێن تووشی پێناسەیا گەلان دبن و پێگەهێ وان د جیهانێ دا. دەما پێناسهكرنا نەتەوەیەکێ دهێتە گۆهۆرین، ب پێنگاڤ و قۆناغ شێوازێ مافێن وى ژی دهێتە گۆهۆرین و بانێ پاشەرۆژا وێ ژی کێم دبیت.
ژ ڤێ روانگەیێ، ئەڤرۆ پرسا کوردی د ناڤ دەروازەکێ هزرى و سیاسی یێ جودا دا دبۆریت کو ژ قۆناغێن چوون جودایە.
پشتی چەندین سهدسالێن درێژ کو گەنگەشە ل سەر دانپێدان یان نەدانپێدان ب هەبوونا گەلێ کورد دهاته كرن، نها ئەڤ دانوستاندنە بەر ب ئاستەکێ دی یێ ئالۆزتر دچیت: چاوان د شیان دایه كو کوردان پێناسه بكهن؟ نە وەک نەتەوەیەکا خودان بیرەوەرییا مێژوویی و مافێن کۆلەکتیڤ، بەلکو وەک کۆمەکا ئاكنجیا کو پێدڤی ب کارگێری، رێکخستن و خزمەتگوزارییان هەیە؟
ئەڤ ڤەگوهاستنە نە بەلاڤۆکەکا زمانی یان سیاسی یا دەمکی یه، بەلکو رەنگڤهدانا ئاراستەیەکێ بەرفرەهترە ل رۆژهەلاتا ناڤین کو کار دکەت بۆ ڤهگوهاستنا ململانێیان ژ ئاستێ مافێن نەتەوەیی بۆ ئاستێ کارگێریا خۆجهی و ژ ئاستێ گەلان بۆ ئاستێ کۆمەلگەهان و ژ پرسیارا رەوا یا مێژوویی بۆ پرسیارا شیان و کارامەییا کارگێری.
هزرمەندێ فرەنسی “ئێرنست رێنان” وسا ددیت کو نەتەوە تنێ نە رەگەزهكه یان زمانەکە، بەلکو راپرسیەکا رۆژانەیە و ئیرادەیەکا بكۆمه بۆ بەردەوامبوونێ.
د دەمەکێ دا، “هیگڵ” ددیت کو گەل د مێژوویێ دا دبنە کاراکتەر و بکەر دەما کو هشیاری و پەیامەکا وهسا هەبیت کو ژ هەبوونا وان یا ماددی ببووریت.
د سەردەمێ نوو دا، “بێندیکت ئەندەرسۆن” پێناسەیا نەتەوەی وەک کۆمەلگەهەکا ئاشوپى دکر، نە ب واتا ئاشوپ، بەلکو ب واتا هەبوونا گرێدانەکا مەعنەوی کو وه دکەت ب ملیۆنان مرۆڤ هەست ب گرێدان ب چارەنووسەکێ هەڤپشک بکەن، سەرەرای هندێ کو ئێکودوو ژ نێزیک ڤە نانیاسن.
ل دۆر ڤێ چەندێ، مالک بن نهبی هۆشداری ددا کو کێشەیا نەتەوهیان ژ بەرزەبوونا خاکێ دەست پێ ناکەت، بەلکو ژ بەرزەبوونا وێ هزرێ دەست پێ دکەت یا کو واتا و بوهای ددەتە خاکێ. دەما ئەو هزرە پاشەکشێ دکەت، پرۆسەیا قبوولکرنا پەراوێزکەفتن و هەلوەشاندنێ دەست پێ دکەت، چەند داهات و شیانێن ماددی یێن نەتەوەی هەبن ژی.
ل ژێر رۆناهیا هزرێن ڤان فەیلەسۆفان، کێشەیا کوردی ئەڤرۆ نەک د بن مەترسیا نکۆلیکرنا کەڤنار دایە، هندى د بن مەترسیا کورتکرن و بەرتەسککرنێ دایە؛ ئانکو کورتکرنا گەلەکێ خودان مێژوو و ئێک ژ کهڤنترین نەتەوەیێن د دەڤەرێ دا بۆ پەرەکێ (مەلەفەکێ) کارگێری، ئابووری، یان ئەمنی. ل ڤێرێ هەستیاریا ڤێ قۆناغا نوو دیار دبیت.
لەوما، پرسا کوردی د سالێن بهێت دا، تنێ د تەرازیا شیانێن وێ بۆ بدەستڤەئینانا دەستکەفتێن سیاسی دا ناهێتە تاقیکردن، بەلکو د شیانێن وێ دا بۆ پاراستنا پێناسەیا خۆ وەک دۆزا گەلەکێ، نەتەوەیەکێ و ناسنامەیهکا مێژوویی. ململانێ یا راستەقینە ئێدی تنێ ل سەر نەخشەیان نینە، بەلکو ل سەر وان چەمک و مۆدیلان دایە یێن کو ئەو نەخشە پێ دهێنە راڤەکرن.
ژ بەر ڤێ چەندێ، ئاستەنگا سەرەکی و ناڤەندی ل هەمبەر کوردان تنێ بەرهنگاربوونا فشارێن هەرێمی نینە، بەلکو ئاڤاکرنا هەڤکێشەیەکێ یە کو د ناڤبەرا ناسنامە و دامەزراوەیی و د ناڤبەرا هشیاریا نەتەوەیی و دیمۆکراسیێ دا و د ناڤبەرا بیرەوەریا مێژوویی و داخوازیێن دەولەتا نووچەرخ دا گرێددهت.
نەتەوە نە ژ بەر هندێ بەردەوام دبن چونکی د زۆلملێکری نە، بەلکو ژ بەر هندێ دمینن چونکی شیانێن وێ چەندێ هەنە بیرەوەریا خۆ بکەنە پرۆژەیەک بۆ پاشەرۆژێ.
ژ ڤى دەرگەهی، ئێکریزیا ناڤخۆیا کوردان، بنیادنانا سازی و دامەزراوەیێن ب هێز و دارشتنا گۆتارەکا نەتەوەیی یا دیمۆکرات و سەردەمیانە، تنێ بژاردەیێن سیاسی نینە، بەلکو مەرجێن هەبوونا مێژووێ نە د قۆناغەکێ دا کو تێدا نەخشێ هەژموون و ناسنامەیان ب هەڤرا دهێتە کێشان و گۆهۆرین.
د جیهانەکا بلەز د گۆهۆرین دا، بهلكو پرسیارا هەرە گرنگ نە ئەڤە بیت: کا ئەوێن دی دێ چ بریارێ ل سەر کوردان دەن؟ بەلکو دێ پرسا مهزن ئەڤە بیت: ئەرێ کورد دێ سەرکەفتنێ ئینن د پاراستنا پێناسەیا خۆ بۆ خۆ دا، بەریا کو یێن دی وان ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن خۆ یێن تایبەت پێناسە بکەن؟
