گەلێ رۆژئاڤا نھا باجا ئیستسمارا دارایی یا پهكهكێ ددە
زێدەبوونا داوی یا رێژەیا ههژاریێ و بھایێن سۆتەمەنی و ئەلەکتریکێ ل رۆژئاڤایێ کوردستانێ دبە سەدەما نەرازیبوونەکە بەرفرەھ. قوتبوونا ئەلەکتریکێ، نەبوونا خزمەتگوزارییان، نەباشیا تەندورستیێ، نەبوونا بنەسازیا تێرکەر، بلندبوونا بھایێن کەلوپەلان و بێکاری ل رۆژئاڤا فهوزایێ دئافرینە. زێدەبوونا داوی یا خوەپێشاندانێن گەل پێویستی ب نرخاندنا پۆلیتیکایێن کو د 15 سالێن بۆری دە ھاتنە بجیھکرن دکە. رێڤەبەرییا خوەسەر یا رۆژئاڤا ڤێ رەوشێ ب “پەڤچوونێن بەردەوام” ڤە گرێددە.
ئەڤ ھنجەت دبە کو ژ بۆ دەڤەرێن وەکی عەفرین، سەرێ کانیێ و گرێ سپی راست بە. لێبەلێ، باژارێن وەکی قامیشلۆ، تربەسیێ، حەسەکێ، دێرک و عاموودێ راستەراست ژ شەرێ چەکداری باندۆر نەبوون ژ بلی ئێریشێن ئەل نوسره یێن د 2012ێ دە. ھەروهھا ئیدیعا ھەنە کو ھەمی داھات دچە بۆ مەزاختیێن شەر. ئەڤ یهك رەوشا گشتی ب تەڤاھی راڤە ناکە، ژ بەر کو پەڤچوون و لێچوونێن ههسهدێ پشتی 2014ێ ئێدی ژ ھێلا بودجەیا رۆژئاڤا ڤە نەھاتن نخوماندن. پشتی 2014ێ، ھەمی لێچوونێن-خەرجێن ههسهدێ ژ ھێلا ھێزێن ههڤپهیمان ڤە، ب تایبەتی ئامەریکا و فرانسا، ھاتن دابینکرن. مەعاش، ئاموور و پێدڤیێن لۆژیستیکی یێن ههسهدێ ژی ژ ئالیێ ڤان ھێزان ڤە دھاتن دابینکرن. ھەتا لێچوونێن بریندارێن د ناڤ ههسهدێ دە، تەڤی نشتەگەریێن ل ئەورۆپایێ، ژ ئالیێ ڤان ھێزان ڤە دھاتن کرن، نە ژ ئالیێ رێڤەبەرییا رۆژئاڤا ڤە. ژ بەر ڤێ یەکێ، نیشاندانا پەڤچوونان وەکی سەدەمەک ژ بۆ راڤەکرنا رەوشا فهوزایا ھەیی تێرێ ناکە.
وەکی دن، رۆژئاڤا ھەتا سالا 2026ێ ژ دەرباسبوونێن سینۆر، بازرگانییا چەکان، بیرێن پەترۆلێ و باجێ داھاتیەک تێرکەر و گرینگ ھەبوو. گەلەک رێخستنان ژی پشتگرییا بزیشکی، جڤاکی و لۆژیستیکی ژ رۆژئاڤا رە دشاند. رێخستنێن مینا ھەیڤا سۆر، شاخا ئەورۆپایێ یا پهكهكێ، گەلەک کامپانیایێن ئالیکاریێ یێن مەزن ژ بۆ رۆژئاڤا پێک ئانین. رێخستنا پهكهكێ یا ل ئەورۆپایێ ژی سالانە کامپانیایان ب درووشمەیا “پشتگریا رۆژئاڤا ژ ھەموو وەلاتیان” باج دستاند. ڤان کامپانیایان ب میلیۆنان یورۆ داھات د ھاتە کۆمکرن. وەکی دن، ژ 2012 ھەتا 2024ێ، رەژیما ئەسەد ب بەردەوامی مووچەیێن کارمەندێن سڤیل و مامۆستایان ل رۆژئاڤا رێدکر، و ھەروەھا ئار ددا نانپێژخانەیان و دابینکرنا خوارنێن ب ناڤێ “تەموون” بەلاڤ دکر. ب کورتاسی، لێچوونێن رۆژئاڤا ھەر گاڤ ژ ئالیێ ھێزێن دن ڤە دھاتن دابینکرن، لێ داھات بۆ رێڤەبەرییا رۆژئاڤا دما. نھا، ب خوەزایی، پرسێن وەکی “ئەڤ داھات چوو کو دەرێ؟ نھا داھاتێ بەرھەڤکری ل کویە؟” د رۆژەڤێ دە نە.
د خوەپێشاندانێن داوی یێن ل رۆژئاڤا دە، گۆتنا شۆفێرێ تاکسیێ، “وە د گۆت ئەمێ وە بکن سویسرا، سیستەما کانتۆنا دێ مە بکن جھێ ھەری ئازاد و دەولەمەندێ جیھانێ، لێ زھنیەتا وە رۆژئاڤا كریه سۆمال،” ئەڤ یهك راستیەکێ نیشان ددە. مرۆڤ دکارە بێژە کو گۆتگۆتکێن ئیدەۆلۆژیک ل رۆژئاڤا – وەکی کانتۆن، خوەسەرییا دەمۆکراتیک، پەرگالا نە-دەولەتی و پەرگالا کۆمونال – گەل ژ بەرێ زێدهتر فەقیر کریە. گەلۆ چما ئەڤ یەک قەومی؟
ئیستیسمارا پهكهكێ یا دارایی و دەستەسەرکرنا پارێ کۆمبوویی ل رۆژئاڤا…
پراكتیکا رێڤەبەرییا خوەسەر یا رۆژئاڤا د بنگەھ دە پراكتیکەکە کو ژ ھێلا پهكهكێ بخوە ڤە تێ بجیھ کرن، نە پەرگالەک عایدی گەلێ رۆژئاڤایە. ژ بەر ڤێ یەکێ، راڤەکرنا ئەنجامێن پراكتیکی نە ب رێڤەبەرییا خوەسەر یا رۆژئاڤا ڤە لێ ب عهبدوللا ئۆجالان و پهكهكهیا خوە ھلوەشاندی ڤە راستەراست گرێدایە.
ژ سالێن 1980ێ، پهكهكێ ھەبوونا خوە ب رێیا پرۆپاگاندایێ و پەرگالەکێ ئابۆری یێ ل سەر بنگەھا باج و زۆرێ ل ھەر دەڤەرێ کو دخەبتە پاراستییە. یانی، دەما کو درووشم و پەیڤێن ئیدەۆلۆژیک ل سەر روویێ ئەردێ بوون، وێ ب دزی ڤە پەرگالەک ئابۆری ئاڤا کر.
ھەمان تشت ل رۆژئاڤا ژی قەومی. پشتی کو پهكهكێ د سالا 2012ێ دە باژار گرتن، ئەندامێن کۆمیتەیا خوە یا دارایی شاندن رۆژئاڤا. ڤێ کۆمیتەیا دارایی ب تەڤاھی داھاتێن رۆژئاڤا کۆنترۆل دکر. ھەتا کەسایەتیێن مینا مازلووم عەبدی، کو د رێڤەبەرییا خوەسەر دە کەسایەتێن گرینگ بوون، تەنێ دکاریبوون فۆنێن کو ژ ھێلا ڤێ کۆمیتەیا دارایی ڤە دھاتن دایین خەرج بکن.
کۆمیتەیێ ب گرانی داھاتێن پەترۆلێ، داھاتێن دەرباسبوونا سینۆر و باجێن گۆمرکێ یێن ل سەر کەلوپەلێن کو دچوون دەڤەرێن داعش و ئەل-نوسره بەرھەڤ دکر. وەکی دن، ڤێ کۆمیتەیێ ھەمی چالاکیێن خوە ل رۆژئاڤا، د ناڤ دە قاچاخچیتیا چەکان و شووشتنا پەرهیێ رەش، پێک د ئانی. بەشەک گرینگ ژ فۆن و ئالیکاریێن کو ژ ھسدێ رە دھاتن دایین ژی دچوون ڤێ کۆمیتەیا دارایی. ب کورتاسی، داھاتیێن رۆژئاڤا دچوون خەزینەیا پهكهكێ.
بێ گومان، ئالیکاریێن ناڤخوەیی و ناڤدەولەتی ژی ھەبوون.
چ ب ئالیکاریێن ھەیڤا سۆر ھات؟
ھەیڤا سۆر ژ سالا 2012ێ ھەتا 2026ێ گەلەک کامپانیایێن ئالیکاریێ ل دار خستن.
کانوونا پێشین یا 2012ێ– کامپانیایا ئالیکاریا ئاوارتە ژ بۆ رۆژئاڤا.
2013 – کامپانیایا ئالیکارییا عەفرین و کۆبانی.
2014 – کامپانیایا بەرخوەدان و سەفەربەرییا کۆبانی.
2015 – ئالیکارییا ژ نوو ڤە ئاڤاکرنا کۆبانی و پەنابەران.
2016–2018 – کامپانیایێن تەندورستیێ و پشتگرییا پەنابەران.
2019 – کامپانیایا ئالیکارییا ئاوارتە پشتی “ئۆپەراسیۆنا چقلێ زەیتوونێ” یا ترکیێ ل رۆژئاڤا.
2020 – کامپانیایا كۆڤید-19 و جیھازێن ھەناسەدانێ.
2023 – ئالیکاریا پشتی ئەردھەژێ ژ بۆ رۆژئاڤا و کوردستانێ.
2026 – کامپانیایا سەفەربەرییا گشتی ژ بۆ رۆژئاڤا.
کۆژمێ ئالیکاریێیا کو د ڤان کامپانیایان دە ھاتی بەرھەڤکرن قەت ب ئاوایەکی زەلال ژ رایا گشتی رە نەھات پێشکێش کرن. جاران، ئالیکاریێن ژ رێخستنێن ئەورۆپی دگھیشتن گەل، د ناڤ دە دەرمان، جل، پێلیستۆک ژ بۆ زارۆکان و کەلوپەلێن دەستێ دویەمین. لێبەلێ، ئالیکاریا ھەیڤا سۆر یا رۆژئاڤا بوو ئاموورەک کو ژ ھێلا پهكهكێ ڤە ژ بۆ شووشتنا پەرەیێن رەش و ڤەگوھاستنێ تێ بکار ئانین.
و ھەتا نھا ژی، ئەڤ ئالیکاری تەنێ ژ بۆ پرۆپاگاندایا مەدیایێ تێ بکار ئانین.
راستی ئەڤە، تەنێ رێخستنا کو ب راستی ئالیکاری دا رۆژئاڤا، ب تایبەتی ژی ژ بۆ عەفرین، و راستەراست گھاند مالباتان، وەقفا خێرخوازییا بارزانی بوو. پهكهكێ و مەدیایا وێ، ھەر چەند ئالیکارییا خەلکێ ب خوە نەکر ژی، ب بەردەوامی ئالیکارییا وەقفا خێرخوازییا بارزانی ژی رەش کرن.
ئیرۆ، گەل ب وێرانیەکە مەزن رە روو ب روویە، د سەری دە ل عەفرین، ھەروهھا ل سەرێ کانیێ، گرێ سپی، ئەشرەفیە و شێخ مهقسوود. و ھەر چەند پهكهكێ ژ چاڤکانیێن دارایی و ئالیکاریێن رۆژئاڤا ب میلیۆنان دۆلار داھات وەردگرە ژی، ژ خەزینەیا خوە قوروشەک ژی نەدایە ڤان کەسان. یانی، ژ بۆ پهكهكێ، رۆژئاڤا نە تەنێ وەکی چاڤکانیەک پرۆپاگاندایا گرینگ، بجھکرنا کادرۆیان و دابینکرنا چەکان بوو، لێ د ھەمان دەمێ دە وەکی خەزینەیەک ئابۆری و دارایی ژی ھات بکار ئانین.
ئەڤ سیاسەتا پهكهكێ د وێرانکرنا کو ئیرۆ ل رۆژئاڤا تێ دیتن دە رۆلەکە مەزن لیست.
ل گەل ڤێ رەوشا فهوزایێ ژی، پهكهكێ ئیدیعاکرن کو “پارادگمایەک و سیستەمەک میناک ژ بۆ تەڤاھیا جیھانێ” ل رۆژئاڤا تێ دامەزراندن.
“سیاسەتا رزگارکرنا جیھانێ” یا عهبدوللا ئۆجالان
رۆژئاڤا ژ بۆ پهكهكێ ژی بوو ئاموورەک پرۆپاگاندایا ئیدەۆلۆژیک و سیاسی. پارادگمایا “دەمۆکراتیک، ئەکۆلۆژیک، ئازادیا جنسییەتێ” ل رۆژئاڤا دھاتن ژیان كرن، و سیستەمەک نە-دەولەتی، ژ بۆ رۆژھلاتا ناڤین، دھات ئاڤاکرن.
گۆتنێن “کۆنفەدەرالیزما دەمۆکراتیک” یێن ئانارشیستێ ئامەریکی موڕای بۆکچین مینا کەڤر ل سەر ملێن گەلێ رۆژئاڤا، ههژاری، بێ ناسنامەیی ب خوە رە ئانی. تەنێ ژ بەر کو کوردن، راستی کۆمکوژییان ھاتن. نھا، رێڤەبەرییا رۆژئاڤا ئیدیعا دکە کو “سۆسیالیزما کۆمونالیست” یا ئۆجالان ئاڤا کریە.
ل گەل پرۆپاگاندایا مەزن یا کو پارادیگمایا ئۆجالان د وەرمینە و وێ وەکی چارەسەرییا ھەمی پرسگرێکان پێشکێش دکە. لێ بەلێ ئەڤ گۆتگۆتکێن ئۆجالان د زانستێن سیاسی و جڤاكی دە چ واتەیەک بوو نینە بەروڤاژی ئەڤ سیستەما کو پهكهكە قالا وێ دکە بنگەھێ ھەمی کێشەیا نە و ب خوە پرسگرێکان دئافرینە.
باجا رێڤەبەریێ ل سەر گەل تێ سەپاندن…
ل رۆژئاڤا، پەرگالا رێڤەبەرییا خوەسەر تێ زانین د ئالیێن خوەیێن خویا و نەخویا ھێژ ژی بەردەوام دکە. ب سەدان کادرۆ و سازی ھین ژی دخەبتن. لێبەلێ، ژ بەر کو پەترۆل و دەریێن سینۆر ب پەیمانا 28ێ چلەیێ رادەستی دەولەتا سووریێ ھاتن کرن، رێڤەبەری ژ بەر نەبوونا داھاتا بەرێ نکارە خوە فینانسە بکە. ئەڤ ڤالاھییا داھاتێ ب کێمکرنا ئەلەکتریکێ، زێدەبوونا بھایێ سۆتەمەنیێ، زێدەبوونا ئیجازەدانا کارسازیێ و باجێن نەراستەراست یێن کو ل سەر گەل تێنە سەپاندن، تێ داگرتن. ب کورت و کورمانجی، ژ ئالیەکی ڤە رێڤەبەرییا شامێ، و ژ ئالیێ دن ڤە رێڤەبەرییا رۆژئاڤا بارێ لێچوونێن خوە کریە سەر ملێن خەلکێ رۆژئاڤا. ژ بەر ڤێ یەکێ، رەوش ھەر کو دچە وێرانکارتر دبە.
د ماوێ 15 سالان یا رۆژئاڤا دە، کور و کەچێن کوردان ب مێرخاسی ل بەر خوە دان، و کوردان پشتگری دان ڤێ بەرخوەدانا مەزن. مخابن، ئەڤ پشتگری ڤەگوھەری چاڤکانیەک کو پهكهكە ب ئاوایەکی خوەپەرەست ژ بۆ بەرژەوەندییا خوە، نە ژ بۆ ئازادی و ئارامییا رۆژئاڤا، بکار ئانی. پەڤچوونێن چێبوویی و ھەستییارییا وەلاتپارێزێن کوردان رێ ل بەر دیتنا ڤێ راستییا پهكهكێ گرتن. ئیرۆ، ئەنجامێن ڤێ پراكتیکا پهكهكێ ب زەلالی تێنە دیتن.
