چالاکیا فیدایی یا کو زەینەب کناج (زیلان) د 30ێ خزیرانا 1996ێ دە ل دێرسمێ ئەنجامدای، د ناڤ جڤاکا کورد دا دەنگڤەدانەک مەزن چێکر. ژ بەر کو چالاکیێ ھێمایێن لەشکەری یێن دەولەتێ ئارمانج کرن، گەلەک کوردان ئەو وەکی بەرخوەدانەک ل دژی سیاسەتێن داگیرکەر قەبوول کرن. لێبەلێ، ئەڤ ھەمبێزکرنا پر خورت د داویێ دە بوو سەدەما ئەنجامەک دن: چالاکی ب خوە سەرکەفتیبوو. لێبەلێ، نیقاشکرنا چالاکییا زیلانێ نە وەکی نیقاشکرنا وێ یەکێ یە کا ئۆجالان چاوا ئەڤ چالاکیە بکار ئانیە. ھەتا کو ئەڤ ھەر دو پێناسە ژ ھەڤ نەیێن ڤەقەتاندن، نە چیرۆکا زیلانێ و نە ژی ڤەگوھەرینا پەکەکێ ب رێکووپێک نایێ فێم کرن.

ئیرۆ، دەما کو بەحسا زیلان دهێتە کرن، تشتێ کو دهێت بیرا مرۆڤی نە ژیانا کەسەکی راستەقینەیە، لێ “روحێ زیلانێ”، “خەتا زیلانێ” و میتۆلۆژییا فیداکاریێ یە. لێبەلێ، زەینەب کناج ژی کەسەک بوو کو د ناڤ شەرت و مەرجێن دیرۆکی یێن تایبەتی دا ژیا، ھلبژارتنا سیاسی کر و لگەل زەحمەتیێن کەسانە روو ب روو ما. شەرت و مەرجێن کو وێ ئەڤ کریارە ئەنجامدایە، زەحمەتییێن کو لگەل روو ب روو مایە، و ھەوایێ پسیکۆلۆژیک یێ کو وێ تێ دا بریارا خوە دایە، ب سالانە کو ب گرانی د بن سیا ڤەگۆتنێن ئەفسانەیی دا مانە. چالاکڤان ڤەشارتی ما تەنێ ھێما خویا بوو.

گەلۆ زەینەپ کناجی خوەداوەندەکە یان ژنەکە کو ب ژیانەک تژی ئێشوئازار مەزن بوویە؟

زیلان، کو د سالا 1972 دە ل گوندێ ئەلمال یێ مەلەتیێ ژ دایک بوو، ل گۆری مالبات و ھەڤالێن خوە، کەسەکا د ھوندرێ خوە دا گرتی و ھەستیار بوو. ھەڤالێن وێ یێن زانینگەھێ وێ وەکی کەسەکێ کو کێشەیێن خوە ژ بۆی خوە دھشتن، کێم دئاخڤی و پر ھەستیار و نازک بوو، پێناسە دکر. ئەو د سالا 1993یێ دا لگەل کەسەکی کو ل زانینگەھێ ناس کربوو زەوجی. د بن باندۆرا بلندبوونا گشتی یا نەتەوەپەرەستیا کورد یا وێ دەمێ دا، ئەو و مێرێ خوە بوونە لایەنگرێن پەکەکێ. د سالا 1994ێ دە، وێ دەستپێکێ ل خەباتێن رێخستنی یێن باژارێ ئەدەنەیێ کار کر. لێبەلێ، رێڤەبەرییا رێخستنێ یا ئەدەنەیێ وێ و مێرێ وێ ژ ھەڤ ڤەدقەتینە و د سالا 1995ێ دا، زیلانێ وەکی شەرڤانەکێ دشینن ئەیالەتا دێرسمێ. مێرێ وێ د داویا ھەمان سالێ دە د پەڤچوونەکێ دە بریندار کەتە دەستێ ترکیێ. زیلان ژ ھێلا فیزیکی ڤە ژ بۆ شەرت و مەرجێن چیایی یێن دژوار نە گونجاو بوو. ئەڤ بێ ھێزییا فیزیکی وێ بێ چالاکی دھێلیت. ب راستی، د نامەیێن خوە دە، وێ ھەستێن خوەیێن زەحمەتکێشیا د ناڤ پەکەکێ دا ئانی زمان و گۆت، “ژ بەر سەدەمێن کو مرۆڤی بێھێز دکن، من پر سەرکەفتن ب دەست نەخستیە.”

ژیانا کورتا زیلانێ، دگەل کەسایەتیا “شکەستی و ھەستیار” یا کو ژ لایێ ھەڤالێن وێ ڤە ھاتیە ڤەگۆتن، نیشان ددە کو ئەو د سەردەمەکێ دژوار دا ژیایە. واتە، تشتێ کو ئەم دبینین نە خوەداوەندا کو ئۆجالان نیشان ددەیە، لێ ژنەکا جوانا 24 سالییە کو د بن گرانیا ژیانەکا تژی زەحمەتی دە ھاتیە پەلچقاندن.

زیلان، پاراستنا مەسعوود یلماز و ئۆجالان…

د 6ێ گولانا 1996ێ دە، ل نێزیکی مالا ئۆجالان یا ل شامێ ئۆتۆمۆبیلەک بۆمبرێژکری ھات تەقاندن. ئۆجالان ئەڤ بوویەرە وەکی کۆمپلۆیەک ل دژی خوە ب ناڤ کر. د تەڤاھیا وێ ھاڤینێ دا، د تەعلیماتێن کو وی ژ بۆ کادرۆیێن رێخستنێ شاندبوون، د پێوەندییێن خوەیێن ب رێیا جیھازان دا، و د خۆلێن پەروەردەیێ دا، ئۆجالان ب بەردەوامی دگۆت کو “دخواستن من بکوژن.”

بالکێشە کو ئەم پاشێ فێر دبین کو ئۆجالان ژ ڤێ پلانا کوشتنێ ھایدار بوو. دەردکەڤە ھۆلێ کو سەرۆکوەزیرێ وێ دەمێ یێ ترکیێ، مەسعوود یلماز، ب رێیا یالچین کوچیک ئۆجالان ژ ڤێ بوویەرێ ھاتییە گاھدارکرن.

ئۆجالان ھەول دا کو رێڤەبەری و تەڤاھیا رێخستنا ل دۆرا خوە ژ بۆ رزگارکرنا ژیانا خوە بکاربینە. د چالاکیا زیلانێ دا، قاشۆ هەولا کوشتنا ل سەر ئۆجالان وەکە سەدەما چالەکییێ بناڤ دکە، ژ بەر ڤێ پرۆپاگاندەیا ئۆجالان بوو. واتە ئۆجالان چالاکییێن فیدایی وەکە تەکتیکەکا شەری پێناسە کرن و خوەست ئێدی گەریلا ب ڤێ تەکتیکا خوەکوژی تەڤبگەرن. زیلانێ ژی د بن ڤێ پیسکۆلیژییێ دا ئەڤ بریارە دا. لێ گەلۆ زیلان ھایدار بوو کو مەسعوود یلماز دەربارێ ڤێ بوویەرێ دە بەرییا روودانێ ئۆجالان ئاگاھدار کرییە؟ بێ گومان نە.

چالاکییا زیلانێ ژ بۆ ئۆجالان بوو دارا ژیانێ

تام د ڤی دەمی دا نێزیکاتیا سیاسی یا ئۆجالان دکەڤیتە دەورێ. مرنا زیلانێ نە وەکی تراژدیەکا تاکەکەسی یان کریارەکا فیداکاری یا شەخسی، لێ وەکی ڤەگۆتنا نوویا دامەزراندنا رێخستنێ ھاتە پێناسە کرن. ب ڤی ئاوایی، ھەر چەند کەسایەتیا زیلانێ ھات ڤاشارتن، تەنێ مرنا وێ وەکی جەوھەرا ئایدۆلۆژیا رێخستنێ ھاتە دانین. یا گرینگ ئێدی نە ئەو بوو کو زەینەب کناجی کی بوو، یا گرینک بۆ ئۆجالان ئەو بوو کا مرنا وێ تەمسیلا چ دکر. ئەڤ ھلبژارتنە نە ژ نیشکەکێڤە بوو یان ژی نە مەسەلەیەکا رێزگرتنا ژ بۆ مرنێ بوو؛ ئەو قۆناغەکا نوو بوو د سیاسەتا خوە-پەرەستیا ئۆجالان دا.

وەکی دن، نە تەنێ زیلان، لێ د ھەمان دەمێ دە ھەمی کادرۆیێن پەکەکێ ژی د کریزەکا مەزن دا دژیان. سەرھلدانێن جەماوەری یێن دەستپێکا سالێن 1990ێ ئەنجاما سیاسی یا ھێڤیکری دەرنەخستبوون؛ بەرەڤاژی ڤێ، ئەو ب توندی ھاتبوون تەپەسەرکرن. ڤالاکرنا گوندان و کۆچبەریێن ب دارێ زۆرێ د جڤاکا کورد دا وێرانیەکا مەزن چێکربوون. ئێریشێن حزبوللاھێ ل باژاران بەردەوام کرن، و شەرێ گەریلا رۆژ ب رۆژ تێکدچوو. ھەر رۆژ، وەلاتپارێزێن پێشەنگ ل باژارێن کوردستانێ دھاتن کوشتن. ل بۆتانێ، کو پەکەکێ دگۆتێ ھەرێمەکا رزگارکری، یەک سڤیل ژی نەما. گەریلا نکاریبوون زکێ خوە تێربکن. وەکی دن، ژیانا تاکەکەسی یا ئۆجالان ل شامێ، کو د ھەمان مالێ دا لگەل ژنان دژیا، د ناڤ رێخستنێ دە نەئارامی چێدکر. ستراتژیا ھەیی و ژییانا ئۆجالان د ناڤ رێخستنێ دا ب بێدەنگی ببوو جھێ گوومان و نقاشان. د سەردەمەکێ وسا دە، چالاکییا زیلانێ نە تەنێ ژ ھێلا لەشکەری ڤە، لێ د ھەمان دەمێ دا ژ ھێلا ئایدۆلۆژیک ڤە ژی وەکی خەتا دارا ژیانێ خزمەتا سیستەما ئاپۆجی کر.

گەلۆ زیلان خوەداوەندەکە؛ و ئەگەر خوەداوەند ژ بۆ ئۆجالان بمریت، وێ دەمێ ھەر کەس دکارە بمرە

ئۆجالان نە تەنێ ئەڤ چالاکی قەبوول کر، لێ د ھەمان دەمێ دە ئەو ڤەگوھەراند یەک ژ ئەفسانەیێن ناڤەندی یێن رێخستنێ. د نرخاندنا خوە یا ژ بۆ زیلانێ دا، ئۆجالان دبێژە: “زیلان مانیفەستۆیەکە. چالاکیا زیلانێ زەربەیەکە ل ژیانا د ناڤبەرا مێر و ژنان دە. خەتا زیلانێ نیشانی ھەر کەسی دا کو مرۆڤ چاوا ببە سەرۆکپەرەست. زیلان خوەداوەندەکە کو دڤێت مرۆڤ خوە ل هەمبەر وێ بتەوینە” ل گۆری ئۆجالان، تەنێ کەسێ کو وی فێم دکە زیلانە؛ ھەر کەس دێ ھەول بدە کو ببە مینا زیلانێ.

زیلان ئێدی نە تاکەکەسەک بوو، لێ ھێمایەک بوو کو دڤێت مرۆڤ ژ بۆ وێ خوە فیدابکە. ب ڤی رەنگی، فیداکاری ئێدی نرخەک نەبوو کو ژیانێ دەولەمەند بکە و فیداکاری ڤەگوھەری پیڤانەک پابەندبوونێ کو ب مرنێ دهێتە دەستنیشانکرن. ڤێ پێناسێ ئەندامێن رێخستنێ ژ بۆی ڤی کاری هاندان و د ھەمان دەمێ دا سەرۆکپەرستی-خوەپەرستییا ئۆجالان مسۆگەرکر. ژ بەر کو مرن چقاس پیرۆز بیت، رێبەرێ کو وێ واتەیێ ددە ئەوقاس بێ گومان و پیرۆز دبیت. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەفسانەیا زیلانێ نە تەنێ ب روومەتکرنا زیلانێیە. ئەو د ھەمان دەمێ دا رێیەکە کو ئۆجالان دەستهەلاتدارییا خوەیا ئایدۆلۆژیک-رێخستنی پێ خورت بکە. خوەداکرنا زیلانێ رێ ل بەر پیرۆزکرنا ئۆجالان ڤەدکە. گەر خوەداوەندەک ژ بۆ ئۆجالان مربە، وێ دەمێ ھەر کەس دڤێت ژ بۆ ئۆجالان بمرە.

دەما کو ئۆجالان چیرۆکا مرۆڤێن کو ژ بۆ رێبەرەکی دمرن دخە ناڤەندا ڤەگۆتنا خوەیا سیاسی، ئەو د راستیێ دە رێبەریا خوە پیرۆز دکەت. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەفسانەیا زیلانێ نە تەنێ ڤەگۆتنا قەهرەمانەکا فیداکارە؛ ئەو د ھەمان دەمێ دا ڤەگۆتنا رێبەرەکی زالمکارە ژی.

پیرۆزکرنا مرنێ و پاشێ ئاساییکرنا وێ

ئەنجاما ھەری جدی یا ڤێ تێگھیشتنێ ئاساییکرنا مرنێ یە. دەما کو تەڤگەرەک دەست پێ دکە کو مەزنترین فەزیلەت نە د ژیانێ دا بەلکو د مرنێ دا ببینیت، وێ دەمێ مرن دکەڤیتە پێشییا ژییانێ. پرسیارا “چما ئەوقاس جوان مرن؟” ب “چاوا دکارن قەهرەمانیەکا مەزنتر بهێت کرن” دهێت گوھەرتن. د چاندەکا سیاسی یا وھا دە، رەخنە وەکی بێوەفایی دهێت دیتن. ھەر کو ئەفسانە مەزن دبیت، راستی پچووک دبیت.

ھەتا ئیرۆ ژی، ئاخافتنا ل سەر زیلانێ پر جاران وەکی رێیەک ژ بۆ دوورکەتنا ژ ئاخافتنا ل سەر ئۆجالان دهێت بکار ئانین. بەرەڤاژی ڤێ، ھەکە ئەم ب راستی دخوازین چیرۆکا زیلانێ فام بکین، دڤێت ئەم وێ ژ ھێمایێ ئەفسانەیی ڤەقەتینین. ژیانا زەینەب کناجی و ڤەگوھەراندنا مرنا وێ بۆ پرۆپاگاندایا رێخستنی-سیاسی نە ھەمان تشتن.

ژ بەر ڤێ یەکێ، تشتێ کو دڤێت بهێتە رەخنەکرن ئەو تێگھیشتنە کو ژ مرنا تراژدیکا کەسەکی رەواتیا سیاسی چێدکەت. ژ بەر کو دەما کو ئەفسانە نایێن لێپرسین، ئەو نە تەنێ رابردوویێ راڤە دکن؛ ئەو د ھەمان دەمێ دە پێشەرۆژێ ژی دیار دکن. و ھەر کو ئەفسانە زێدەتر بهێنە ھلبەراندن، ئەوقاس رەخنەگرتن کێمتر دبە.

گەلۆ زیلان خوەداوەندە یان ژی زیلان تراژدیە؟

گاڤا د ڤێ زاوییێ دا مرۆڤ ل بوویەرێ دنێریت، ناکۆکیا ھەری مەزن دەردکەڤیتە ھۆلێ. تێگاھا سەرۆکاتیێ کو مرنا ژ بۆ مەزنبوونا خوە وەکی شانازی نیشان ددە، دەما کو ئەو سەرۆک تێ گرتن ل گەل ھەلوەستا وی یا سیاسی دهێتە بەراورد کرن لگەل خوە پرسێن جدی دەردخە ھۆلێ. ئەڤ رەوشە ژ مرنا زیلانێ بێھتر، لێ ژ ھێلا کێ ڤە و ب چ ئارمانجێ ڤە ئەو مرن ھاتیە شیرۆڤە کرن، ژ نوو ڤە هزرکرنێ پیدڤی دکەت. تراژدیا زیلانێ نە تەنێ مرنا وێیە. تراژدیا راستەقینە ڤەگوھەرینا مرنا وێ بۆ سەرمایەیا سیاسییە. ژ بەر کو دەما کو تەڤگەرەک دەست پێ دکەت کو ھێزێ ژ مریێن خوە بستینە، ئەو د ھەمان دەمێ دە دەست پێ دکەت کو زندییێن خوە ژ بۆ مرنێ ئامادە بکە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ نوو ڤە فکرینا زیلانێ نە تەنێ ل سەر تێگھیشتنا رابردوویا وێیە، لێ د ھەمان دەمێ دا ل سەر تێگھیشتنا کا فەھمێ سەرۆکپەرستییێ چاوا دهێتە ئافراندنە. و دەما کو ئەم ل ھەلوەستا سیاسی یا ئۆجالان ئا ئیرۆ دنێرین، ئەشکەرەیە کو خەتا کو زیلان گرتیە و خەتا کو ئۆجالان دگرە ب تەڤاھی دژبەری ھەڤن. سەرکەفتنا مەزن یا ئۆجالان نە چالاکییا زیلانێیە، لێ شیانا ئۆجالان یا ڤەشارتنا خەتا خوە یا دژی زیلانێ بوو.