شنگال؛ ژ جێنۆسایدێ بۆ هەڤرکییا هێزان!
سمكۆ عهبدولعهزیز
ههر ئاخهكا داگیركهر ژێ بدهركهڤیت، ناهێته هژمارتن ئاخهكا رزگاركری، ژ بهر كو دبیت دوژمن ژ دهرگههێن باژێری بچیته دهر، لێ ئیرادهیا خەلکێ باژێری هەر ل ژێر ترسێ یه، ئازادییا شنگالێ ب ژمارا وان ئالایان ناهێته پێڤان یێن كو نها ل وێرێ تێن هلدان، بهلكو ب شیانا خهلكێ وێ دهێته پێڤان ژ بۆ زڤرینا سهر مال و حالێن خۆ و رێڤهبرنا دهڤهرا خۆ و ههلبژارتنا نوێنهرێن خۆ و ژیانهكا ئارام بێی كو چهك ب ناڤێ وان بئاخڤێت.
خواندنهكا مێژوويى و هزری ل دور رزگاركرنا ئاخێ و ب زۆری ستاندنا ئیرادهیا وان
ئهوا ژ سالا 2014ێ وهره ل شنگالێ رویداى، نه تنێ رویدانهكا ژ نیشكهكێ ڤه بوو، بهلكو زنجیرهكا ل سهر ئێك بوو ژ شکەستنێن ئێک ل دووڤ ئێک. ب جينۆسايدهكا داعشێ دهستپێكر و پاشى پشتی شكهستنا داعشێ بوو ههڤركییا وان هێزان ئهوێن كهڤتینه بزاڤێ بۆ وهرگرتنا میراتێ وێ ئاخا بجهـ هێلایی.
بریارا جينۆسايدا ئێزدییان نه تنێ هێرشهكا سهربازی بوو، بهلكو بزاڤهك بوو بۆ ژناڤبرنا ههبوونا جڤاكهكی.
دهما خهلكێ شنگالێ ئاوارهى باژێر و كهمپێن ههرێما كوردستانێ بوین، نه بتنێ مالێن وێرانكری ل دووڤ خۆ هێلان، بهلكو بوشاتیهكا سیاسی و ئهمنی ژی هێلا كو زوى ببیته جهێ ههڤركییا هێزێن ههرێمی و نافخۆیی.
ل ڤێره راستیا رهسهن دیار دبیت ئهوا گهلهك جاران د ناڤبهرا پروپاگهندا ڤى لایى و لایێ دی دا بهرزه دبیت : چ ڤالاهى ڤالا نامینن.
ئهگهر دهولهت نهما و جڤاكی ژی شیانێن پاراستنا خۆ نهمان، رێكخراوێن چهكدار دێ هێنه د ناڤ دا داكو جهێ وان كونترول بكهن و زۆربهیا جاران ژی ب ناڤێ رزگاركرنێ دكهڤنه د ناڤ دا، لێ پشتى هینگێ بۆ وان دیار دبیت كو ئاریشه بهردهوامیێ ددهته خۆ.
پهكهكێ شارهزاییهكا باش د سیاسهتا مفا وهرگرتنێ ژ بوشاتییان دا ههیه. ل رۆژئاڤایێ كوردستانێ، مفای ژ پاشڤهچوونا دامودهزگههێن رژێما سوورى د دهمێ شهری دا وهرگرت و بوشاتییا ئهمنی گۆهۆری بۆ پێكهاتهیهكا سیاسی و ئیداری یا درێژخایهن. ل شنگالێ ژی، جڤاكهكێ مالوێران و چیایهكێ ستراتیجی و سنۆرهكێ ئیراقێ ب سووریێ ڤه گرێددەت ل گهل گۆرهپانهكێ كو بهرژوهندیێن بهغدا، ههولێر، ئهنقهره و تههرانێ تێدا كهڤتبوونه د ناڤ ئێك دا بۆ خۆ دیت، ژ بهر هندێ وێ شنگال وهك دهڤهرهك نهدیت كو تنێ پێدڤى ب هاريكاريێ و رزگاركرنێ ههیه، بهلكو وهك گرهكێ جۆگرافی دیت كو بشێت بكهته درێژهپێدانا پرۆژهیێ خۆ یێ ههرێمێ.
بۆ دادپهروهرییا مێژوویی، هێزێن گرێدایی پهكهكێ و یهكینهیێن پاراستنا گهل (یهپهگێ) بهشدارى كر د ڤهكرنا رێرهوهكێ دا بۆ رزگاركرنا سڤیلێن ئێزدى و د قۆناغێن شهری دا بهشداری د بهرهنگاربوونا داعشێ دا كر. ئینكاركرنا ڤێ چهندێ خزمەتا راستیێ ناكەت، بهلكو فرسهتێ ددهته پروپاگهندا حزبی دا كو ههر رهخنهكا پاشتر بكهنه ئینكاركرنا قوربانیدانێ.
ل ههمبهر هندێ، هێزێن پێشمهرگهی، ب سهرپهرشتی و سهركردایهتیا سهرۆك مهسعوود بارزانى و ب پشتهڤانیا ئاسمانییا هاوپهیمانیا نێڤدهولهتی، رۆلێ ئێكلاكهر و سهرهكی د پرۆسهیا سهربازی دا گێرا ئهوا ب رزگاركرنا باژێرێ شنگالێ ل سالا 2015ێ ب داوی هاتی. لێ ئاریشا پاش رزگاركرنێ نه كهڤتبوو سهر هندێ كا كێ زێدهتر شهر كرییه، ئان كێ فیشهكا ئێكێ هاڤێتیه، بهلكو كهڤتبوو سهر پرسیارهكا مهزنتر: ئهرێ بهشداريكرن د رزگاركرنێ دا، مافهكێ ههردهمی ددهته مرۆڤی بۆ حوكمكرنا وێ ئاخێ؟
قوربانیدانا سهربازی جهێ رێزێ یه، لێ نابیته تاپۆیا مۆلكدارییا سیاسی. ئهو كهسێ د دهمێ مهترسیێ دا هاريكارییا جڤاكهكێ دكهت، ئهركهكێ مرۆڤایهتیه ئەنجام ددهت، لێ ئهو كهسێ بهرانبهر وى كارێ مروڤایهتیێ، خۆ سهپاندنا سیاسی یێ ههمیشهیی ل مروڤى ئهنجام ددهت، ئهو رزگاركرنێ ژ بهایهكێ ئهخلاقی دگۆهۆریت بۆ ئامرازهكێ دهستبهسهرداگرتنێ.
پشتی راپرسییا ههرێما كوردستانێ ل سالا 2017ێ و پێشرهوییا هێزێن ئیراقی و حهشدا شهعبی ب بهرهڤ دهڤهرێن كێشه ل سهر، شنگال كهڤته برینا مهترسییا ههڤركیهكا نوو. خهلكێ تازه ژ جينۆسايد و ئاوارهیی و وێرانكاریێ دهركهتبوون، دهڤهرا وان چ شیان نهبوون شهرهكێ دی ههلبگریت. ژ بهر هندێ رێهسپيێن شنگالێ داخواز كر كو بهرهیێ شهری ژ وان بێته دووركهتن، ل ڤێره بریارا سهرۆك مهسعوود بارزانی هات بۆ گۆهۆرینا هێلا بهرگریێ بۆ دهڤهرا سحێلا و چۆلكرنا شنگالێ ژ لایێ سهربازی ڤه، داكو دووباره نهبیته گۆرهپانا کارهساتهكا دى.
لێ ئهو بریارا بۆ پاراستنا خهلكی هاتیه دان، بوشاتیهكا ئهمنی و سیاسی چێكر.
پشتی راوهستیانا ههڤركیان ل سحێلا، شهرێ دویێ ئهوێ خهلكی ترس ژێ ههیی ل ناڤ شنگالێ روونهدا، لێ ئهو بوشاتیا هێزێن پێشمهرگهی هێلای بۆ هێزێن دی هاته ڤهكرن.
پێكهاتهیێن گرێدایی پهكهكێ ژ چیایی هاتنه خوارێ بۆ ناڤ باژێری و پهیوهندیێن خۆ ب دامودهزگههـ و یهكهیێن ئیراقی ڤه زێدهتر كرن، و پێكهاتهیێن سهربازی و ئیداری ب ناڤێن جودا دیار بوون.
ب ڤێ ئاوایی، ههبوونا پارتییا كاركهرێن كوردستانێ هێدی هێدی ژ ئهركهكێ گرێدایی بهرهنگاربوونا داعشێ گۆهۆری بۆ پرۆژهیهكێ ههژمۆنا سیاسی و ئهمنی كو بهشداریێ د بریاردانا چارهنووسێ شنگالێ دا بكهت بێی كو مۆلهتهكا ههلبژارتنێ ههبت كو برا برا ههبوونا وێ یا چهكدارى بیت.
ل ڤێره پرسیارا ئهخلاقی یا شهرمزاركهر دیار دبێت: ئهرێ بزاڤهكا كو دبیژیت ئهز بۆ ئازادكرنا گهلان هاتیمه، چهوا قهبوول دكهت ئیرادهیا خۆ بسهپینت سهر جڤاكهكێ مافێ حوكمكرنێ نهدایێ؟ چهوا ئهو چهكێ هاتیه گۆتن كو بۆ پاراستنا ئیرادهیا شنگالییان هاتیه ههلگرتن ببیته جێگر بۆ وێ ئیرادێ ب خۆ؟
مهترسیدارترین شێوازێن سهردهستییێ نه ئهوه ئهوا خۆ وهك داگیركهر راگههینیت، بهلكو ئهوه ئهوا ب زمانێ قوربانیێ دئاخڤیت تا دهنگێ زلملێكرى ژێ دستنیت.
وهسایهتا نوو ب مرۆڤی نا بێژیت: تۆ بێچارهیێ ژێر دهستێ منى، بهلكو دبێژیتێ: ئهز رزگاركهرم و مفایێ ته ژ ته چێتر دزانم. ب ناڤێ پاراستنێ ئیرادهیا وزلملێكرى ژێ تێته زهوتكرن، ب ناڤێ شۆرشێ حوكمرانیهك ل سهر سهرێ زلملێكرى تێته سهپاندن و ب ناڤێ بهرنگاربوونا دهولهتێ قهوارهیهكێ دروستدكهت كو ئهركێن دهولهتێ رێڤهدبهت بێی دهستوورو لێپرسینهڤه ئان ههلبژارتن.
ئهڤه نه ئاریشا بتنێ ئێك حزبێ یه، بهلكو ئاریشهیهكا رهسهنه د فهلسهفا رێكخراوێن چهكدار دا. چهك ل جهم وان وهك پێتڤیهك سهردهمی دهستپێدكهت، پاشى ب دەربازبوونا دهمی دگۆهۆرن بۆ ژێدهرهكێ ههمیشهیی یێ رهوایهتیێ. دهما ئهڤ رێكخراوه بێچاره دبن د دهستڤئینانا دهنگێن خهلكی دا، مێژوو و قوربانیدانێن خۆ دئیننه پێش داكو بێژن رهوایهتیا تفهنگێ بلندتره ژ رهوایهتیا هاولاتی.
لێ ئازادی ب ژمارا شهركهران ناهێته پێڤان، بهلكو ب وێ ئازادیێ دهێته پێڤان ئهوا ل جهم مرۆڤی دمینیت پشتی داویهاتنا شهری. گهر مرۆڤێ شنگالى نهشێت ب زڤریته مالا خۆ و ب ئازادی بهشداریێ د رێڤهبرنا باژێرێ خۆ دا نهكهت و نوێنهرێن خۆ دوور ژ زۆردارییا هێزێن چهكدار ههلنهبژێریت، لوى دهمى دبیت شهر ب داوی هاتبیت، لێ رزگاركرن تهمام نهبوویه.
د 9ێ چریا ئێکێ 2020ێ دا، رێككهفتنا شنگالێ د ناڤبهرا حكومهتا ئیراقێ و حكومهتا ههرێما كوردستانێ دا هاته ئیمزاكرن، ب ئارمانجا رێكخستنا ههردو دوسهێن ئیداری و ئهمنی (دهرخستنا كۆمێن چهكدار و بهرههڤكرنا مهرجان بۆ زڤرینا ئاوارهیان). نهتهوێن ئێكگرتی وهك گاڤهكا ئێکێ د رێكا راست دا پێشوازی لێ كر. لێ رێككهفتن د ناڤبهرا رهوایهتیا دهقی و هێزا ئهمری واقع دا یا ههلاویستی ما.واته هێزا چهكدارین پارتیا كاركهران د ئامادهبوون ویێ دهڤهرێ ب دهنه ئیراقێ، لێ دئامادهنهبوون بدهنه حكومهتا ههرێما كوردستانێ.
ل ئهنجام بهشهك ژ جڤاكا شنگالییان رێككهفتن ب سهرپهرشتیا پارتیا كاركهران و ب پالپشتییا حهشدا شهعبى و بێی بهشداریكرنا بهشێ ههره زورێ خهلكێ شنگالێ رێڤهبرنا دهڤهرێ ئێخسته ب ستۆیێ خۆڤه.
ئهڤه رهخنهیهكا رهوایه چونكی نهیا ساخلمه بریار ل سهر شنگالییان بهێته سهپاندن بێى رهزامهندیا شنگالییان ل سهر ههبیت بۆ چهوانیا رێڤهبرنێ و دژبهرییا ل سهر رێككهفتنێ نابیت ببیته بهانه بۆ چهسپاندنا حوكمێ كۆمێن چهكدار.
توركیا نهلایهنهكێ ئیمزاكهر بوو د رێككهفتنێ دا، ئهگهرچی ترسێن وێ یێن ئهمنی ژ ههبوونا پهكهكێ و ههژموونا وێ د حهساباتێن ههرێمایهتی دا ل پشت پهردێ ئامادهبوون. ژ ڤێره شنگال بوو جهێ ههڤركیا پرۆژهیێن مهزنتر ژ خۆ: ( بهغدا دڤێت سیادهیا خۆ ئێکلا بكات، ههولێر دڤێت رۆلێ خۆ یێ دهستووری و سیاسی ب زڤرینیت، پهكهكه دڤێت رێرهوێ ههژموونا خۆ بپێشیت، حهشدا شهعبی دڤێت ههبوونا خۆ جێگیر بكهت، توركیا ژی ژ كۆژیێ ئاسایشا خۆ یا نهتهوهیی ل دهڤهرێ دنێریت) .د ناڤبهرا ههمى ڤان ئیرادەیان دا، ئیرادهیا خهلكێ شنگالێ یا ئامادهبوو.
بهردهوامییا ئاوارهییێ ناهێته شرۆڤهكرن ب ئێك فاكتهر بتنێ، بهلكو (وێرانكاری، بێهێزییا خزمەتگوزارییان، بێكاری، كێشێن ئیداری، کێمبوونا باوهریێ قهرهبووكرنا زیانلێكهفتیا، زێدهباری زۆرییا هێزێن چهكدار) دبنه فاكتهرێن گشتى. مرۆڤ نا زڤریته باژێرهكێ كو نهزانیت كى حوكم دكهت، نهژى بزانیت چ یاسایه پاراستنا وی دكهت، و دهما یاسایێن چهكدارى بهێنه بكار ئینان پەنایێ ببهته كیش دهسهلاتێ.
ههلبژارتن لایهنهكێ گرنگ ژ ڤێ ئاریشێ دیار دكهن. هێزێن نزێك ژ پرۆژێ پهكهكێ شكهستن ئینان د گۆهۆرینا ههبوونا خۆ يا سهربازی دا بۆ قهبوولكرنهكا ههلبژارتنێ دا، د دهمهكی دا كو پارتی دیموكراتی كوردستان ئاستهكێ جهماوهری یێ رهسهن و سهرهكی د دهڤهرێ دا پاراست. ههلبژارتن بتنێ رهنگڤهدانا ههمی ئالۆزیێن جڤاكێ ئێزدی چارهسهر ناكهت، لێ رێكا ههره رهوایه بۆ پێڤانا ئیرادهیا خهلكی. ئهو كهسێ سندۆقێن دهنگدانێ مافێ حوكمكرنێ نهدهنێ، ب چ رهنگان درست نینه تفهنگ ئهڤی مافی بدهتێ.
ژ بهر هندێ، كێشا شنگالێ نه بتنێ كێشهیهكه د ناڤبهرا پارتی دیموكراتی كوردستان و پهكهكێ دا ، نه ژی كێشهیهكا ئیدارییه د ناڤبهرا بهغدا و ههولێرێ دا ، بهلكو ههڤركیه د ناڤبهرا دوو فهلسهفێن دهستههلاتێ دا: فهلسهفهیهك كو مرۆڤی ب خودانێ ئاخێ و بریارێ دبینیت و فهلسهفهیهك كو ئاخێ ب جههكێ ستراتیجی و مرۆڤی ب ئامرازهك بۆ جێگیركرنا ههژمۆنێ دبینیت.
رزگاركرن دهسهلاتێ بۆ جڤاكێ د زڤرینیت، لێ دهستبهسهرداگرتن بتنێ ناڤێن رێڤهبهران دگۆهۆریت. رزگاركرن ب داوی تێت دهما مرۆڤ بشێن حوكمێ خۆ ب خۆ بكن، لێ وهسایهت ببهردهوامى پێدڤى ب مهترسیهكا نوو ههیه داكو بهردهوامیێ بدهته خۆ ، ژ بهر هندێ هندهك ژ هێزان نه بتنێ ژ سهرهدهریكرنا ل گهل ئاریشان دژین، بهلكو ژ رێگریكرن ل داوی هاتنا وان ئاریشان دژین.
شنگال ئهڤرۆ پێدڤی ب زێدهتر رزگاركهران نینه ئهوێن ب ناڤێ وێ بئاخڤن، بهلكو پێدڤی ب دهولهتهكێ ههیه كو مافێ خهلكێ وێ بپارێزیت بۆ ئاخفتنێ ب ناڤێ خۆ ب خۆ. پێدڤی ب ئالایهكێ نوى نینه ب سهر برینێن وێ ڤه بێته بلندكرن بهلكو پێدڤی ب رێككهفتنهكا سیاسی و ئهخلاقی ههیه كو دانپێدانێ ب هندێ دا بكهت كو ئێزدى نه كهرهستهیێن مرۆڤینه بۆ پرۆژهیێن حزبی، نه پرێن جۆگرافینه بۆ تهوهرێن دهڤهرێ و نه كهمهنهتهوهیهكا بێچارهنه کو ل هیڤیا وهسیهكێ چهكدار بن.
شنگال بۆ خهلكێ وێ یه. ههر هێزهكا ب ناڤێ پاراستنێ چووبیه د ناڤ دا، ڤێجا دڤێت قهبوول بكهت كو ژێ بێتهدهر دهما پێدڤی ب وێ نهمینێت مینا چونا پیشمهرگێ كوردستانێ بو كوبانێ ئان دهما خهلكێ وێ رهت بكهت ئهو ببهردهوام لوێره بن، ئهگهر نه، پاراستن دێ گۆهۆریت بۆ وهسایهتێ، قوربانیدان دێ گۆهۆریت بۆ ئیمتیازاتێن سیاسیو رزگاركرن ژی دێ بیته دهستبهسهرداگرتنێ.
چونكی باژێر دهمهكی ب درستی ئازاد دبیت دهما نه بتنێ دوژمنێ وێ یێ ئێکێ تێك بشكێت، بهلكو دهما هیچ «ههڤالهك» نهشێت پاشتر ئیرادهیا وێ داگیربكهت.
