ئەرێ تهنگئاڤا هورمز دێ ژ بەرەیەکێ شەری هێتە گۆهۆرین بۆ دەزگەهەکێ هەرێمی؟
سمكۆ عهبدولعهزیز
مەترسیدارترین تهنگئاڤ نە ئەون ئهوێن ئاڤ د ناڤبەرا دو کەڤیێن وان دا تەنگ دبن، دیسان ئەو نینن ئهوێن کو رووبهرێ د ناڤبەرا ئابوور و شەری دا تەنگ دبن.
تهنگئاڤا هورمز ئێدى نە ب تنێ دەروازەیەکە کەشتیێن وزەیێ پێدا دەرباز دبن، بەلكو بوویە خالەک کو جوگرافیا تێدا دشێت بهایێ پەترۆلێ بلند بکەت، بازاران ئالۆز بکەت و رویدانەکا دەریایی یا بچووک بگەهینیتە بریارەکا سەربازی یا مەزن.
لێ ئەوا ل پشت ڤێ گرژیێ رویددەت، چێدبیت ژ ههبوونا گرژیێ گرنگتر بیت.
ئەو پێشنیازا عومان دگەل ئیرانێ بەحس دکەت، نیشانا بزاڤەکا سادە و تەکنیکی ناکەت بۆ رێکخستنا دەربازبوونا کەشتییان، بەلكو بزاڤەکا هێمنە بۆ گۆهۆرینا کارکرنا سیاسی یا تهنگئاڤێ ژ مەیدانەکێ کو ئیران و ئەمریکا ئاستێ شیانێن خوە یێن چاڤترساندنێ تێدا دنقینن بۆ دەزگەهەکێ هەرێمی کو هاتووچۆیا دەریایی و خزمەتگوزاری و مەترسی تێدا ب رێسایێن هەڤپشکانە بهێنە برێڤەبرن.
ئەوا حەتا نوکە دیار، مەسقەت و تههرانێ لژنەیەکا هەڤپشک دروستکرییە بۆ گۆتوبێژکرنا «برێڤەبرنا ئایندهیا هاتووچوویا دەریایی»، خزمەتگوزاریێن پێڤە بەستى و تێچوویێ وان خزمەتگوزارییان ب راوێژکرن دگەل وەلاتێن دەڤەرێ و لایەنێن پەیوەندیدار.
هەروەسا عومانێ دگەل رێکخراوا دەریایی یا نێڤدەولەتی رێکخستن کرییه ب مەبەستا ڤەکرنا رێرەوهکێ دەریایی یێ دەمکی و ب روونی دوپاتکرییە کو ئازادییا دەربازبوونێ چ باجان نەکەڤیتە سەر.
ل ڤێرێ جوداهیا یاسایی یا یەکلاکەر دیار دبيت:
پێشنیاز مافێ فرۆشتنا دەربازبوونێ ل دەروازەیەکێ نێڤدهولهتی نادەتە چ دەولەتان، بەلكو رێکخستنا خزمەتگوزاریێن کرداری دکەت، وەک رێبەری، قورتالکرن، زێرەڤانی، سەلامەتییا دەریایی و بەربەستکرنا پیسبوونێ.
ل سەر ڤێ چەندێ، پرسیارا دروست نە ئهڤه: کى مۆلەتێ ددهتە کەشتییان دەرباز ببن؟
بەلكو پرسیار ئهڤه: کى دێ خزمەتگوزارییان پێشکێش کەت و کى دێ پارەدار کەت و کى دێ چاڤدێریێ کەت و داتایێن ژێ دەرکەڤن دێ مالێ کێ بن؟
پرسیارا دوماهیێ گرنگترین پرسه، چونکی برێڤەبرنا هاتووچوویێ ب تنێ باجان چێناکەت، بەلكو زانیارییان ژی بەرهەم دئینیت: ناسنامەیا کەشتییان، بارێ وان، رێرەوێن وان، دەمێ گەهشتنا وان و ئاراستە و بەندرێن وان یێن دەرکەڤتنێ. هەر کەسەکێ ڤان زانیارییان ب دەست خوە ڤە بینیت، دێ وێنەیەکێ رۆژانە یێ ڤەگوهاستنا وزەیێ و بازرگانیێ و هێزا سەربازی ل کەنداڤی ل جەم هەبیت.
پتر جهێ باوەریێ یە کو ئیران بزاڤێ دکەت شیانێن خوە یێن پەکخستنا تهنگئاڤێ بگەهینیتە رۆلێ دەزگەهی دانپێدانپێکری. ل شوینا کو وەک وەلاتەک دشێت هورمز بگریت بەحس لێ بهێتە کرن، دڤێت ببتە دەولەتەک کو بێی ئهو هورمز نەهێتە برێڤەبرن.
بەلێ عومان، بزاڤێ دکەت مافێ هەردو دەولەتێن کەڤیێ جێگیر بکەت، لێ د چارچۆڤەیهکێ دا کو رێگریێ ل دەستبەسەرداگرتنا تاکلایەنە بکەت و ئازادییا هاتووچوویێ بپارێزیت.
ئەمریکا ژی تووشی هەڤدژییەکا هوویرتر بوویە: سەركەفتنا ڤێ دەستپێشخەریێ ژ بۆ ئارمانجهكا دیارکرییه ، ئهو ژى ڤەکرنا تهنگئاڤێ ب دەست ڤە بینیت، لێ چێدبیت ب هێدی هێدی داگیرکرنا زێرەڤانییا بەلهمێن بیانی بۆ پاراستنا کەنداڤی کێم بکەت.
ژ بەر هندێ پێشبینی دهێتە کرن واشنگتۆن ب برێڤەبرنەکا خزمەتگوزاری و تەکنیکی و ب ئامادەبوونا رێکخراوا دەریایی یا نێڤدهولهتی رازی ببیت، لێ دێ دژایەتییا هەر شێوازەکێ کەت کو دەستهەلاتا سیاسی بكهته د دەستێ تههرانێ دا بۆ پشکنینێ یان هەلبژارتنا کەشتیان یان سەپاندنا باجان ب تنێ بۆ دەربازبوونێ.
ژ ڤێرێ خەملاندنا ئایندهیی یا گرنگتر دیار دبيت: شەرێ بهێت چێدبیت نە ل سەر ڤەکرن یان گرتنا هورمز بیت، بەلكو ل سەر نڤیسینا رێسایێن ئیدارەدانا وێ بیت.
ئهو پەیڤێن دێ چنە د ناڤ هەر رێکكەفتنەکێ دا (خزمەتگوزاری، هەماهەنگی، چاڤدێری، پشکنین، زانیاری، تێچوو) دێ دیار کەن ئەرێ ئهڤ میکانیزمە پرۆژەیەکێ سەلامەتییا دەریایی یە یان دانپێدانەکا ڤەشارتی یە ب مافێ کۆنترۆلکرنێ.
هەروەسا نهبەرئاقله کو وەلاتێن کەنداڤی رازی ببن دەرگەهێ وان یێ ئابووری ببیتە برێڤەبرنەکا دولایەنە و گرتی د ناڤبەرا ئیران و عومانێ دا.
چێدبیت ئەرەبستانا سعوودى و ئیمارات و قەتەر و کوێت و ئێراق داخوازا رۆلەکێ بکەن د پارەدارکرن و چاڤدێری و بریاردانێ دا.
چین و هندستان و ژاپۆن و کۆریا باشوور دێ ئاراستەی سیستەمەکێ شەفاف و جێگیر کەن، چونکی ئەو پشت بەستنێ ل سەر ڤێ رێکێ دکەن و نهڤێن دابینکرنا وزەیا وان ببیتە دیلێ لێکتێگەهشتنەکا سیاسی یا نهجێگیر.
ژ بەر هندێ، ئەو شێوازێ کو دشێت بژیت ناکەڤیتە سەر نەخشەیێ تهنگئاڤا مەلاق، بەلكو مودێلەکێ تایبەت یێ کەنداڤی دێ بیت: سەروەری بۆ دەولەتێن کەڤیێ، ئازادییا مسۆگەرکری بۆ هاتووچوویا نێڤدهولهتی، دەستەیەکا هەرێمى بوو: (خزمەتگوزارییان، سیستەمەکێ دارایی یێ روون، چاڤدێرییا تەکنیکی ژ لایێ رێکخراوا دەریایی یا نێڤدهولهتی، و رێسایێن روهن کو رێگریێ دکەن ژ گۆهۆرینا خزمەتگوزاریێ بۆ باجەکا سەروەری یان گۆهۆرینا زانیاریێن دەریایی بۆ ئامرازەکێ گەف و سەپاندنێ).
ئەگەر عومان سەربکەڤیت د ئاڤاکرنا ڤێ هاوکێشەیێ دا، ئهو نە ب تنێ رێرەوەکا دەریایی دێ ڤهكهت، بەلكو دەستپێکرنا ڤەگوهاستنا ئاساییشا کەنداڤی یە ژ فەلسەفا پاراستنێ ب هێزێ بۆ فەلسەفا برێڤەبرنێ ب بەرژەوەندیێ.
بەرامبەر ڤێ چەندێ، ئیران دێ دانپێدانێ ب رۆلێ خوە یێ جوگرافی ب دەست ڤە ئینیت، لێ د ناڤ رێسایەکێ دا کو رێگریێ لێ بکەت ڤی رۆلی بگوهۆریت بۆ دەست ب سەرداگرتنا تاکلایەنە.
ب ڤی ئاوایی هەڤرکی ژ پرسیارا: کى دشێت تهنگئاڤێ گریت؟ دێ چیتە سەر پرسیارەکا کویرتر: کى رێسایێن ئیدارەدانا وێ دنڤیسیت؟
شەر دەستپێدکەن دەمێ تهنگئاڤ دبتە سەنگەر، لێ ئاشتییا راستەقینە ل وێرێ دەستپێدکەت دەمێ جوگرافیا ژ چەکەکێ د دەستێ دەولەتەکێ دا دبتە دەزگەهەکێ کو بەرژەوەندیێن هەمیا بپارێزیت.
