دهما کارهسات دبیتە سهرمایهیا سیاسی
سمكۆ عهبدولعهزیز
خواندنهكا رهخنهیی ل سهر گۆتنێن سۆزدار ئاڤێستایێ یێن د دهربارێ شنگالێ دا
پشكا ئێکێ: دیرۆك، ناسنامه
مهترسیدارترین گۆتنێن سیاسی ئهو نینن یێن ژ خۆ و ب بێ بنگههـ دهێنه ئاڤا كرن، بهلكو ئهون یێن ژ پشكهكا راست یا دیرۆكێ دهست پێ دكهن، پاشان رویدان و ناڤان ب ئاوایهكێ وهسا رێز دكهن كۆ ب تنێ خزمهتا پرۆژهیهكێ حزبی یێ دیاركری بكهت.
د ههڤركیێن مهزن دا، هێز ب تنێ ههڤركیێ ل سهر ئهرد و دهستههلاتێ ناكهن، بهلكو ههڤركییێ ل سهر بیردانكا مللهتى ژی دكهن:
كێ قوربانی دا؟
كێ بهرهڤانی كر؟
كێ رزگار كر؟
كێ شكهستن ئینا؟
كێ ماف ههیه ب ناڤێ جڤاكێ زیانڤێكهفتی ب ئاخڤیت؟
دهمێ كارهسات دبیتە سهرچاوهیێ رهوایهتی و سهنگ و ههژموونێ، قوربانی دكهڤنه بهر مهترسییا ژدهستدانا مافێ خۆ د ڤهگێرانا ئهزموونا خۆ دا. چونكی رهنگه هێزهكا سیاسی قههرهمانییا خهلكێ دی ژی بداته پال خۆ و رهنگه دیرۆكهكا تهمام یا بهری هاتنا خۆ ژ بیرا خهلكی ببهت، پاشان پرۆژهیێ خۆ وهكی ئێکهم دهستپێكا هۆشیاری و بهرهڤانییێ نیشان بدهت.
ل ڤێره بیردانكا مێژوویی نابیتە دلسۆزی بۆ دوهى، بهلكو دبیتە سهرمایهیهكێ سیاسی كو د نوكه دا بازرگانی پێ دهێته كرن.
ژ ڤێ تێروانینێ، ئهڤ بابهته خواندنهكا فكری و فهلسفی و ئهكادیمی پێشكێشی وێ چاڤپێكهفتنێ دكهت یا ئاژانسا نووچهیان یا فرات (ANF) دگهل سۆزدار ئاڤێستا كری و د دوو پشكان دا ل رۆژێن 2 و 3ی ئابا 2026ان بهلاڤكری، ههمبهر دوازدهمین سالیادا جینۆسایدا داعش د دهرههقى ئێزدییان دا كری ل شنگالێ ل 3ی ئابا 2014ان.
ئهڤ خویندنه ههول نادهت پشكداریا هیچ هێزهكێ د پاراستنا سڤیلان دا یان د شهرێ داعشێ دا فهرامۆش بکهت و نه مهرهم ژێ ئهوه هیچ دامودهزگاههكی ژ وێ بهرپرسیارییێ پاقژ بكهت یا ڤهكۆلینان سهلماندی. بهلكو مهرهم ئهوه جوداهییێ د ناڤبهرا سێ ئاستێن جودا دا بكهت:
1/ ئهو روودانێن مرۆڤ دشێت ب بێكهس و بهلگه تۆمار بكهت
2/ ئهو شرۆڤهكرنێن سیاسی یێن مرۆڤ دشێت گۆتوبێژێ لسهر بكهت.
3/ ئهو تۆهمهتێن نابنه راستى ههتا كو ب بهلگهیێن سهربهخۆ نههێنه پشتهڤانی كرن.
ئاڤیستا: ژ چ جهـ و پێگههـ دئاخڤیت؟
ئاژانسا فرات سۆزدار ئاڤیستا وهكی ئهنداما ئهنجومهنێ رێڤهبهر یێ كۆما جڤاكێن كوردستانێ (KCK) پێشكێش كر، كۆ هێزهكا ب باوهر و فكرا عهبدوللا ئۆجالانه و دگهل پارتیا كاركهرێن كوردستانێ (PKK) د فكر و مهرجهعییهتا سیاسی دا ئێکه. ژبهر هندێ، مرۆڤ نهشێت ئاخفتنا وێ ژ پێگههـ و دهستههلاتا وێ یا رێكخستنێ جودا بكهت یان وهكی ڤهكۆلهرهكا سهربخۆ كۆ ل دووری ههمی لایان راوهستابیت رهفتارێ دگهل بكهت.
پێگههێ سیاسی ناهێته وێ مانهیێ كۆ ههمی ئاخفتنێن وێ د شاشن، چونكی سهرچاوهیێ حزبی رهنگه رویدانێن راست و زانیاریێن گرنگ ژی ڤهگوهێزیت. بهلێ ئهركێ ڤهكۆلهری ئهوه سهرهدانا رێكا ههلبژارتنا ڤان رویدانان و رێزكرنا وان بكهت و بهرێخوبدهته وان ناڤێن كو جههكێ بهرفرهه دابیتی و وان رۆلێن ژێ دبهت یان كێم دكهت. چیرۆكا سیاسی ههمدهم ب رولێ راستهوخۆ كار ناكهت، رهنگه پشكهكێ ژ راستییێ بێژیت، پاشان ل ههمبهر وان پشكان بێدهنگ ببیت یێن بهلگه و بریارێن وێ بێهێز دكهن.
ههروهسا د چاڤپێكهفتنێ دا پرسیارێن رهخنهیی یێن راستینه نهبوون كۆ ژ ئاڤیستا بخوازیت تۆهمهتێن خۆ ب بهلگه بكهت یان دژایهتیێن د ناڤ نهراتیڤا خۆ دا روون بكهت.
پرسیاركهری پرسیار ژێ نهكر ل دۆر وان سهرچاوهیێن دسپێرن كۆ پلانا ههرێمی یا ئێکگرتی دژ ب شنگالێ ههبوویه یان جوداهیا ناڤبهرا بهرپرسیارییا پاشكێشكرنا سهربازی و تۆهمهتا خیانهتا دهستنگوهۆری یان ل دۆر رۆلێ پێشمهرگهی و ههڤپهیمانییا نێڤدهولهتی و ئێزدییان ب خۆ. ژبهر هندێ چاڤپێكهفتن پتر وهكی سهكۆییهك بۆ نیشاندانا ههلوێستهكێ سیاسی دیار بوو نهك دیالۆگهكا رۆژنامهڤانی یا ڤهكۆلینێ.
ژ پشكداریکرنێ بۆ قۆرخكرنا قههرهمانییێ
سهرچاوهیێن نێڤدهولهتی ئاماژێ ب پشكدارییا یهكینهیێن پاراستنا گهل (YPG) و پارتیا كاركهرێن كوردستانێ (PKK) دكهن د دابینكرنا رێرهوهكێ دا كۆ دهربازبووییان ژ چیایێ شنگالێ بهرڤ سوریێ برین، پاشان ب رێكا ههرێما كوردستانێ زڤراندینه ئیراقێ. دانپێدان ب ڤێ پشكداركرنێ فهرهكا ئهخلاقی و زانستی یه، چونكی نه دروسته رۆلێ هیچ هێزهكا كو ب راستی پشكدار بووبیت د پاراستنا سڤیلان دا ژێ ببهت.
بهلێ دانپێدان ب پشكداریکرنێ ناهێته وێ مانیێ كۆ مرۆڤ چیرۆكا حزبی ب تهمامی وهربگریت. جوداهی ههیه د ناڤبهرا هندێ دا كۆ بێژی رێكخراوهكێ پشكدارى د رزگاركرنێ دا كریه و د ناڤبهرا هندێ دا كۆ بێژی وێ ب تنێ جڤاكێ ئێزدی رزگار كریه یان ئهو بوویه سهرچاویێ هۆشیاری و ئیرادێ بو وى جڤاكی. پشكداریکرن رویدانهكا دیاركری یه، ئهما قۆرخكرنا قههرهمانییێ ئاڤاكرنهكا ئایدیۆلۆژی یه كۆ پێدڤی ب بهلگهیان ههیه.
ئاخفتنا ئاڤێستایێ بهردهوام ژ كریارا سهربازی یا سنۆردار دبهته ئیدعایهكا سیاسی یا تهمام. ئهو «بزووتنهوا ئازادییێ» وهكی ئێک ژ هێزێن پشكدار ب تنێ پێشكێش ناكهت، بهلكو دكهته سهنتهرێ چیرۆكا شنگالێ: ژ وێ رزگاربوون هات، ژ وێ رێكخستن چێبوو و ب فكرا سهرۆكێ وێ ئێزدییان هۆشیاری و ئیراده وهرگرت و ب ڤێ رێكێ پارتیا خۆ د قۆناغهكا دیرۆكی یا دیاركری دا د كهڤتیه ناڤ دا، دبیتە چێكهرێ ههمی دیرۆكێ.
ژ لایێ فهلسفی ڤه، مرۆڤ دشێت ڤێ ب «دهستبهسهراگرتنا جهڤهنگى ل سهر كارهساتێ» ناڤ بكهت. هێزا سیاسی پشكدارییا خۆ دكهته رهسیدهكێ ئهخلاقی، پاشان ڤی رهسیدی ب كاردئینیت بۆ رهوایهتیدان ب ئامادهبوونا خۆ یا سیاسی و سهربازی یا پاشتر.
ل ڤێره پرسیار دیار دبیت: ئهرێ رزگاركرنا سڤیلان دبیتە مۆلهتا ههمیشهیی بۆ رێڤهبرنا دهڤهرا وان و ئاخفتنێ ب ناڤێ وان؟ یان كارهكێ مرۆڤایهتی و سهربازی، پشتی نههێلانا مهترسییا راستهوخۆ دمێنیتە د بن فهرمانا ئیرادهیا ئاكنجییان و یاسایان و دامودهزگاهێن ههلبژارتی دا؟
شنگال ب تنێ ئێزدی نینن
پێدڤی یه ڤهكۆلین ل دهستپێكێ وێ كێشهیا تێكهلكرنا چهمكان روون بكهت، كو بهردهوام د ئاخفتنا سیاسی دا دهێته دوبارهكرن. ، ئهو ژی ب كارئینانا دو دهستهواژهیێن «خهلكێ شنگالێ» و «جڤاكێ ئێزدی» وهكی ئێک مانى. شنگال ناڤێ دهڤهرهكا جوگرافی و دیرۆكی یا فره-پێكهاتهیه، نهك ناڤێ جڤاكهكێ ئایینی ب تنێ.
ئێزدی پێكهاتهیا ئاكنجییان يا ههره مهزن بوون د قهزایێ دا بهری سالا 2014ێ، و هندهك خهملاندن ئاماژێ ددهن كو وان نێزیکی دو ل سێیێن ئاكنجییان پێکئینابوو. بهلێ شنگالێ عهرهب، كوردێن موسلمان، مهسیحی، توركمانێن شیعه و پێكهاتهیێن دی ژی د ناڤ دا ههبوون. ئهڤ كۆمهله ب رێكا پهیوهندیێن جیرانی، بازرگانی، كار و شۆنوارێن جڤاكی تێكهل بووبوون، سهراری وێ ژی كو كهڤتبوونه بهر ململانێ و پۆلیتیكێن گوهرینا دیمۆگرافی.
ههر ئێزدییهكێ شنگالێ ژ خهلكێ وێ یه، بهلێ نه ههمی كهسێن سهر ب شنگالێ ڤه ئێزدی نه. ئهڤ جوداهییا ههیی نه تنێ ژ لایێ زمانهڤانی ڤه یه، بهلكو ئهنجامێ سیاسی و یاسایی ههیه، چونكی ئهنجومهنهكێ نوێنهراتییا كۆمهكا ئایینی بكهت، ئۆتۆماتیكی نابیتە نوێنهرێ ههمی ئاكنجیێن قهزایێ و ئهو هێزا كۆ پێكهاتهیهكی بپارێزیت، ب هندێ مافێ رێڤهبرنا پێكهاتهیێن دی وهرناگریت ب بێ رهزامهندییا وان.
دانپێدان ب فرهییێ ژ تایبهتمهندییا كارهساتا ئێزدییان كێم ناكهت. چونكی داعشێ ب رهنگهكێ رێكخستی كهرهستێن ئێزدییان كرنه ئارمانج ژبهر ناسنامهیا وان یا ئایینی نهتهوهیى، كۆ ئهڤه پاراستنا ههبوونا وان و مافێ وان د زڤرینن و دادپهروهرییێ دا دكهته ئهولهویهتهكا ئهخلاقی و یاسایی. بهلێ ئاڤاكرنا پێشهرۆژا شنگالێ پێدڤی ب كۆمكرنا ناڤبهرا دانپێدان ب ڤێ تایبهتمهندییێ و مسۆگهركرنا پشكداریا وهكههڤ يا موسلمان، مهسیحی، عهرهب، كورد، توركمان و یێن دی دا ههیه.
فرهیی د مانییا خۆ یا فهلسفی دا، نه تنێ ههبوونا كۆمێن جودایه د ئێک جهـ دا، بهلكو دانپێدانا ههر كۆمهكێ یه ب مافێ کۆما دی د هاولاتیبوون، بیرهاتن و نوێنهراتییێ دا. ژبهر هندێ، پێشهرۆژا شنگالێ نابیت ببیتە پرۆژهیێ حزبهكێ یان پێكهاتهیهكا ب تنێ، بهلكو ببیته پهیماننامهیهكا سیاسی و جڤاكى د ناڤبهرا ههمی ئاكنجیێن وێ دا.
دیرۆكا سیاسی يا خهلكێ شنگالێ ل سالا 2014ێ دهست پێ نهكرییه
چیرۆكا ئاڤێستا وهسا دیار دكهت كو جڤاكێ ئێزدی بهری هاتنا ئۆجالان ب بێ رێكخستن، ب بێ پاراستن و ب بێ هۆشیارییا سیاسی یا راستینه بوو. بهلێ ئهڤ وێنهیه دژیت دگهل دیرۆكا پشكداریا ئێزدییان و كورێن شنگالێ د بزووتنهوا ئازادیخوازییا كوردستانێ دا.
شنگالییا پشكدارى د شۆرشا ئیلۆنێ دا كرییه یا كو ل 11ی ئیلۆنا 1961ێ ب سهرۆكایهتییا مستهفا بارزانی. پشكدارییا وان تنێ دههبوونا یهكهیێن كهسان بوو د ناڤ رێزێن پێشمهرگهی دا، بهلكو دابینكرنا حهوانگه، كهرهسته، زانیاری و ههلگرتنا ئهنجامێن پشتهڤانكرنا شۆرشێ بوو د دۆخێن سیاسی و سهربازی یێن دژوار دا. ڤهكۆلینهكا تایبهتمهند د ل دۆر رۆلێ ئێزدییان د دهمێ شۆرشێ دا ئاماژێ ددهت كو دهڤهرێن وان پشتهڤانییا لۆجستی و جڤاكی داینه پێشمهرگهی.
شۆرشا ئیلۆنێ نه بزووتنهوهكا تنێ دهڤهرهكێ، عهشیرهتهكێ یان ئاینهكێ بوو، بهلكو پشكدارى تێدا هاتبوو كرن ژ لایێ پێكهاتهیێن جودا یێن جڤاكێ كوردستانێ. پشكهكێ ژ ئێزدییان وهسا ددیت كو بهرهڤانیكرن ژ مافێن وان یێن ئایینی و جڤاكی بهستى یه ب خهباتێ بۆ مافێن نهتهوهیی یێن كوردى و دیمۆكراسییێ د ئیراقێ دا. ئهڤه ناهێته وێ مانایێ كو ههمیان ههمان ههلوێستێ سیاسی ههبوو، بهلێ سهلماندنا ههبوونا پشكدارییا رێكخستی یه كو پێش پارتیا كاركهرێن كوردستانێ كهڤتیه.
ژ هنگافتنا 1975ێ بۆ شۆرشا گولانێ
پهیماننامهیا جهزائیرێ ل ئادارا 1975ێ بوو ئهگهرێ هنگافتنا شۆرشا ئیلۆنێ، و رژێما ئیراقێ وهسا هزر كر كو بزووتنهوا كوردى ب داوی هات. بهلێ كاركرن ب سهر و ژ نوو ئاڤاكرنا رێكخستنێن سیاسی و سهربازی پشتی دهمهكێ كێم دهست پێ كر، و شۆرشا گولانێ ل 26ی ئایارا 1976ێ وهكی بهردهوامییا ئارمانجێن شۆرشا ئیلۆنێ دهست پێ كر.
كورێن دهڤهرێن شنگالێ د ڤێ قۆناغێ دا ب رێكا چالاکیێن سیاسی، رێكخستن و پێشمهرگایهتییێ پشكدارى كر. چیرۆكا لۆكال ناڤێ فۆئاد میران دئینیته د ناڤ كهسانێن ئێکێ دا یێن پشكدار د ههلگیرساندنا دوباره يا بهرهڤانییا چهكدارى دا پشتی سالا 1975ێ. بهلێ ئەمانەتا زانستی پێدڤی دكهت ئهڤه ب رهنگێ چیرۆكهكێ بێته پێشكێشكرن كۆ پێدڤی ب سهلماندنێ ههیه ژ تۆمارێن پێشمهرگهی و شاهدهیێن پشكداربوویان، تایبهتی كو هندهك سهرچاوهیێن گشتی باسی كۆمهكا پێشمهرگهی دكهن كو دهست ب كریاران كریه، نهك كهسهك ب تنێ وهكی خودانێ «تیفرێژا ئێکێ».
كهسایهتیێن سهركرده
سامى عهبدولرهحمان (شنگالى) وهكی نموونهیا پشكداریا سهركردهیاتیێ د بزووتنهوا كوردى دا دیار دبیت. ئهوى د دهمێ شۆرشا ئیلۆنێ دا بهرپرسیاریێن سیاسی، راگهاندن، سهربازی و دیپلۆماسى ههبوو، و ئێک بوو ژ ئهندامێن سهركردایهتییا دهمكى یا پارتیا دیمۆكراتا كوردستانێ پشتی شكهستنا 1975ێ و پشكدارى كر د ژ نوو ڤه رێكخستنا پارتی دا و ئامادهكرن بۆ قۆناغا نوو يا بهرهڤانییێ.
ههروهسا فاضل میرانی دیار دبیت، كو ل سالا 1966ێ چوونا د ناڤ پارتیا دیمۆكراتا كوردستانێ دا و پشكدارى د كۆنگرهیێن وێ یێن دهستپێكێ دا كریه، پاشان بوویه ئهندامێ كۆمیتهیا ناڤین و مهكتهبا سیاسی و ژ سهركردهیێن دیار بوو.
ئهڤ ناڤه پشكدارییا ههمی جڤاكی كورت ناكهنهڤه، چونكی پێشمهرگه، چالاکڤان و خێزان ههنه كو پشتهڤانی و قوربانی داینه و ناڤێن وان نهچووینه د ناڤ كتێبێن فهرمی دا.
رهخنهگرتن ژ ئیدیعایا «چێكرنا هۆشیارییێ»
ههبونا فكری یا ڤێ دیرۆكێ د هندێ دایه كو ئیدیعایا ئاماژهپێكری ههلدوهشینیت كو وهسا دیار دكهت هۆشیارییا ئێزدییان پشتی سالا 2014ێ دهست پێ كریه. پشكداریکرن د شۆرشێن ئیلۆن و گولانێ دا و كاركرن د ناڤ پێشمهرگهی و رێكخستنێن سیاسی دا، نیشانا ههبوونا ئهزموونهكا سیاسی یا كۆمبوویى یه كو دكهڤیتە بهری دامهزراندنا پارتیا كاركهرێن كوردستانێ.
بزووتنهوهكا سیاسی دشێت كاریگهرییێ ل جڤاكهكی بكهت و پشتهڤانان ب دهست خۆ ڤه بینیت و دامودهزگاهێن نوو ئاڤا بكهت، بهلێ زانستییانه نهدشێت خۆ وهكی دهستپێكا تهمام یا هۆشیارییا وێ پێشكێش بكهت. چونكی هۆشیارییا كۆمان ب بریارهكا حزبی ناهێته چێكرن، بهلكو د ناڤ دیرۆك، ئاین، زمان، ئهزموونێن جڤاكى، ململانێ و ههلبژارتنێن جودا دا چێدبیت.
دهمێ بزووتنهوهك ناسكرنا جڤاكهكێ ب تهمامی بۆ خۆ بدهته پال سهرۆكێ خۆ، ئهو ژ هاوكارییێ دبهته سهرپهرشتیكرن. هاوكاری هاریکارییا جڤاكی دكهت كو ئیرادهیا خۆ دیار بكهت، ئهما سهرپهرشتیكرن ل شوونا وێ باخڤیت، پاشان باوهر پێ بكهت كو دهنگێ وێ بهری هاتنا وێ نهبوویه.
بهردهوامیا وێ د پشكا دووێ دا: شنگال د ناڤبهرا 2003 و جینۆسایدا 2014ێ — سهنگێ سیاسی، بهرپرسیارییا پاراستنێ، پاشكێشكرن، رێرهوێ رزگاركرنێ و پێشوازیكرنا ئاوارهیان.
