دهما کارهسات دبیتە سهرمایهیا سیاسی
سمكۆ عهبدولعهزیز
خواندنهكا رهخنهیی ل سهر گۆتنێن سۆزدار ئاڤێستایێ یێن د دهربارێ شنگالێ دا
پشکا سێیێ و دوماهیێ: رزگارکرن و هەڤرکیا رەوایەتی و ناسنامەیێ
چیرۆكا شنگالێ ل ههرفتنا 3ی ئابا 2014ێ ب دوماهی ناهێت و نه ل ڤەکرنا رێرەوا دەرکەفتنێ ژ چیایی.
پشتى کارەساتێ، قۆناغەکا نوو یا سەربازی و سیاسی دەستپێکر کو گەلەک هێز تێدا پشکدار بوون، رزگار کرنا ئاخێ و هەڤرکییا ل سەر سەرکەفتنێ تێکەلی هەڤدو بوو.
چاڤپێکەفتن جهەکێ مەرکەزی ددەتە هێزێن سەر ب سیستەمێ حزبا کارکەرێن کوردستانێ (PKK)، د دەمەکێ دا ئامادەبوونا پێشمەرگەی، سەرکردایەتییا هەرێما کوردستانێ، هەڤپەیمانیا نێڤدهولهتی ل مهیدانا شهری دا نابینیت. ئارێشە نە د دیارکرنا رۆلێ لایەنەکی دا یە، بەلکو د ئاڤاکرنا ڤهگێرانهكێ یه کو خواندهڤان نەشێت وێنەیێ تەمام تێدا ببینیت.
ژ رێرەوا دەرکەفتنێ بۆ شکاندنا گەمارۆیێ
ئەو رێرەوا د تهباخا 2014ێ دا هاتبوو ڤەکرن، ئارمانج ژێ دەرکەفتنا ژمارەکا مەزن یا خەلکێ گەمارۆدایی بوو، بەشەک ژ چیایێ شنگالێ و دەوروبەرێن وی ل ژێر فشارێ مان و هزاران سڤیل و شەرکەر د رەوشەکا ئەمنی یا دژواردا مان.
ل کانوونا سێیێ یا 2014ێ، هێزێن پێشمەرگەی ب پشتەڤانییا بهر فرەهـ یا فرۆکەیێن هەڤپەیمانییا نێڤدهولهتی، ئۆپەراسیۆنەکا مەزن یا سەربازی دەستپێکر و ئهو ئوپراسیون بوو ئەگەرا شکاندنا گەمارۆیا داعشێ و ڤەکرنا رێکەکێ ژ دەڤەرێن هەرێما کوردستانێ بۆ چیایێ شنگالێ.
ئەڤ ئۆپەراسیۆنە قۆناغەکا جودابوو ژ رێرەوا تهباخێ:
یا ئێکێ رێکەک بوو بۆ ڤهكرن و دروستكرنا رێكێ بوو ڤهگوهاستنا ئابلوقهدایا د ناڤا خاكا سووریێ بۆ ههریما كوردستانێ.
یا دوێ شکاندنەکا مەزنا داعشێ بوو كو پێشمهرگهى ئهو سهركهفتن ب دهستڤه ئینا کو دوبارە چیا ب دەڤەر كهفتنه بن کۆنترۆلا پێشمەرگەی دا.
تێکهەلکرنا ناڤبەرا ڤان هەردو قۆناغان، رێ ب هەر حزبەکێ ددەت مێژووەکێ چێبكهت ژ بۆ خزمهتكرنا حزبا خۆ. پارتییا کارکەران گەلەک جار ژ رێرەوا تهباخێ دەستپێدکەت لێ پارتییا دیمۆکراتا کوردستانێ گرنگیێ ددەتە ئۆپەراسیۆنا کانونا سێیێ و ل دیڤ دا.
ئۆپەراسیۆنا رزگارکرنا شنگالێ ل سالا 2015ێ
ل چریا دوێ یا سالا 2015ێ، ئۆپەراسیۆنەکا بهرفرەهـ بۆ ڤەگەراندنا باژێرێ شنگالێ و برینا رێکا دابینکرنا گرنگ یا داعشێ ل ناڤبەرا مووسل و رەققەیێ دەست پێ کر، هێزهكا مەزن و ب بهشدارییا هەڤپەیمانییا نێڤدهولهتی ب پشتەڤانییا ئەسمانی و هەوالگیری و هێزێن ئێزدی دهست ب ئۆپهراسیۆنێ كرن.
سهرۆك مەسعوود بارزانی وەک سەرۆکێ هەرێما کوردستانێ و فەرماندەیێ گشتی یێ هێزێن پێشمەرگەی سهرپهرشتى د كر و چاڤدێرییا ئۆپەراسیۆنێ کر و ل ئهنجام رزگارکرنا باژێری راگەهاند.
پێدڤییە ل ڤێرێ جوداهی د ناڤبەرا سەرکردایەتییا سیاسی و سەرکردایەتییا مەیدانی یا هویر دا بهێتە کرن. بارزانی ل بەرزترین پلە بوو د سیستەمێ سەرکردایەتییا هەرێمێ و پێشمەرگەی دا ژ بۆ ئازادكرنا شنگالێ، ئەڤ هووربینییە رۆلێ قەبارێ هیچ ئالییەکێ کێم ناکەت، بەلکو مێژوویێ ژ ڤەگوهاستنێ بۆ پهسنا کەسی دپارێزیت.
ل سەر ڤێ چەندێ، دارێشتنا ئەکادیمی یا گونجایتر ئەوە کو رزگارکرنا شنگالێ وەک ئەنجامێ ئۆپەراسیۆنەکا فرە-ئالی ب دەست هاتییە، کو پێشمەرگە و سەرکردایەتیا هەرێما کوردستانێ رۆلەکێ سەرەکی تێدا گێرایە ب پشتەڤانیا بنەرەتی ژ هەڤپەیمانیا نێڤدهولهتی و ب پشکدارییا هێزێن ئێزدی و کوردێن دی. ئەڤ دارێشتنە دادپەروەرترە ژ وێ بانگەشەیێ کو حزبەکێ ب تەنێ باژێر رزگارکرییە.
کى خودانێ سەرکەفتنێ یە؟
هەڤرکی ل سەر رێژەیا رزگارکرنێ، پرسیارەکه ئالۆزییا سیاسی دروست دکەت کو ژ مێژوویا سەربازی دەرباز دبیت: ئەرێ سەرکەفتن دبیتە مولکێ وێ هێزا ئەڤ سەرکەفتنە ب دەستڤەئینای؟ ئەرێ رزگارکەر ماف هەیە ب هێجەتا رزگارکرنێ حوکمى بکەت؟
د هزرکرنا سیاسی یا نوو دا، رەوایەتییا بەردەوام ب تەنێ ژ هێزا سەربازی پەیدا نابیت. چێدبیت هێزەک باژێرەکێ ژ داگیرکاریێ رزگار بکەت، بەلێ ب ڤێ چەندێ وەکالەتەکا هەتاهەتایی بۆ برێڤەبرنا وی وەرناگریت.
بهلكو رەوایەتییا سیاسی ژێدەرێ وێ ئیرادەیا وەلاتییان، یاسا، پشکداری و لێپرسینەوەیە، نە ب تەنێ ب چەکى.
ئهگهر چهند رولێ رزگاركرنێ یێ پیرۆز و مهزن بیت. ئەڤ بنەمایە ل سەر هەمی ئالییان جێبەجێ دبیت، نە پێشمەرگە و نە حکومەتا هەرێمێ نەشێن ب تەنێ پشت ب رۆلێ رزگارکرنێ ببەستن بۆ ژێبرنا مافێ خەلکی د دیارکرنا شێوازێ ئیدارەدانا خوە دا و نە ژی پارتییا کارکەران دکارن رێرەوا قورتالکرنێ و بەرگرییا ل هەمبەر داعشێ بکەنە هێجەتەکا بەردەوام بۆ ئاڤاکرنا دەستهەلاتەکا سەربازی و سیاسی. قوربانی هەرچەندە یا مەزن ژی بیت، نابیته هێجەت کو رێکخستن خوە ژ یاسایێ بەرزتر ببینیت.
دەربازبوون ژ مە هاریکارییا وە کر بۆ، کەواتە ئەم نوێنەرایەتیا وە دکەین، دبیته خۆسەپاندن و وەسیەتا سیاسییە.
هاریکاریکرن ئەرکەکێ ئەخلاقی و هەڤپشتییە. نابیت ئەڤ هەردو تێگههه ب هیچ ئاوایەکێ تێکهەل ببن، نەخاسمە د ناڤ جڤاکەکێ بریندار دا کو نوی ژ جینۆسایدێ رزگار بووی و بهلكو ئهو پێدڤی ب ڤەگەراندنا شیانا خۆ یا هەلبژارتنا ئازاده.
دوبارە ئاڤاکرنا جڤاکی یان دوبارە دارێشتنا ئایدۆلۆژی؟
ئاڤێستا وان دامەزراوان ئەڤێن ل شنگالێ پشتى سالا 2014ێ دروست بووین وەک دەربرینەکا سروشتی ژ ئیرادەیا جڤاکێ ئێزدی پێشکەش دکەت (ئەنجومەن، هێز، و رێکخستنێن ژنان و گەنجان ب هزرا ئۆجالان ڤە گرێددەت) وەک مۆدێلەک بۆ ئازادبوون و دوبارە ئاڤاکرنا خوە بهرچاڤ دكهت.
راسته هندەک ئێزدی چوینه د ڤان دامەزراوان دا و ب هزرێن وان رازی بووینە، بەلێ پرسیارا ئەکادیمی ئەڤەیە: ئەرێ ئەڤ دامەزراوە نوێنەرایەتیا هەمی ئێزدییان دکەن، یان نوێنەرایەتیا رەوتەکێ ژ وان دکەن؟
سەرکردەیێن وان چەوا هاتینە هەلبژارتن؟
ئەرێ ئۆپۆزسیۆن یان نەرازی دکارن رێکخستنهكا هەڤرک دروست بکن؟
پەیوەندییا وان ب دەستهەلاتێن ئێراقی و هێزێن دەرەکی ڤە چییە؟
ئەرێ چەکدارێن وان ملکەچی چاڤدێرییا سڤیل و یاسایی دبن؟
بێی ب دەستڤەئینانا بەرسڤێن روهن، تەنێ ناڤکرنا دامەزراوەکێ ب “ئەنجومەن” یان “کۆمۆن” بەس نینە بۆ سەلماندنا دیمۆکراتیبوونا وێ.
دیمۆکراتی نە ناڤەکێ رێکخستنێ یە، بەلکو سیستەمەکە رێ ب هەلبژارتن، هەڤرکی، لێپرسینەوە و ئالۆگۆرکرنێ ددەت.
چێدبیت ناڤەرۆکا ئاخفتنا دامەزراوەکێ ل سەر ئازادیێ بیت، بەلێ ئەگەر ب ناڤەندەکا حزبی ڤە گرێدایی بیت و خەلک نەشێت چاڤدێریێ ل سەر بکەت یان بگوهۆریت، دێ هەر وەک واسیهكا سیاسی مینیت.
ناسنامەیا ئێزدی د ناڤبەرا دانپێدان و وەبەرهێنانێ دا
دبیت بزووتنەوەیەک بزاڤێ بکەت ب دانپێدانا ئاخفتنی ب ناسنامەیا کوردی و د هەمان دەم دا بزاڤێ بکەت بۆ جوداکرنا جڤاکی ب ئاوایەکێ رێکخستنی و سیاسی ژ هەڤرکێ خوە یێ کوردی، پشتى هینگێ ئینانا وێ د ناڤ دامەزراوێن سەر ب سیستەمێ وێ ئایدۆلۆژی ڤە. ل ڤێرێ هەڤرکی نە ب تەنێ ل سەر ناڤی یە، بەلکو ل سەر مەرجەعیەتا سیاسی یە: کى نوێنەرایەتیا ئێزدییان دکەت؟
ئەرێ کیژ پرۆژە پەیوەندییا وان ب کوردستان و ئێراقێ ڤە دیار دکەت؟
هەروەسا گهنگەشە ل سەر ناسنامەیا ئێزدی کەڤنترە ژ حزبێن کارکەران و رووداوێن سالا 2014ێ. ل رووسیا، ئێکەتییا سۆڤیەتا بۆری، ئەرمنستان، جۆرجیا و ئەورۆپایێ دیار بوویە، هندەک ئێزدییان پێناسهیا نەتەوەیی یا کوردی قەبوول کرییه، د دەمەکی دا هندهكێن دی دبینن کو ئهو جڤاکەکێ ئیتنی-ئۆلی یێ سەربەخۆنه.
ل سەر ڤێ چەندێ، نابیت ئاراستەکرن بەرەف ناسنامەیهکا ئێزدی یا سەربەخۆ وەک پیلانەکا ژ ئالیێ ئێک حزب ڤە هاتییە چێکرن بهێتە شرۆڤە کرن. بەلێ مرۆڤ دشێت سەح بکەتە چاوانییا وەبەرهێنانا هێزێن سیاسی د ڤێ جوداهیێ دا: حزبا دیمۆکراتا کوردستانێ جەختێ ل سەر ئێکبوونێ و گرێدانا شنگالێ ب هەرێما کوردستانێ ڤە دکەت، د دەمەکی دا سیستەمێ حزبا کارکەران مفای ژ جەختکرنێ ل سەر تایبەتمەندییا ئێزدی و رێکخستنا خوەیی وەرگرت بۆ دامەزراندنا دەستهەلاتەکا سیاسی یا سەربەخۆ كو گرێداى ب ئیراقێ ڤه بیت.
ژ ئالیێ ئەخلاقی ڤە، هیچ حزبەکێ ماف نینە پێناسهیا دوماهیێ ل سەر خەلکی ب سەپینیت.
ناسنامە نە بریارەکا ئیدارییە ژ ئۆفیسا حزبەکێ دەربچیت، بەلکو هۆشیاریەکا مێژوویی و رەوشەنبیرییە کو کەس و کۆمەل هەلدەبژێرن.
ئەفسانەیا سەرکردەی و چێکرنا رەوایەتیێ
عەبدوللا ئۆجالان جهەکێ تەقریبەن رەها د ئاخفتنا ئاڤێستایێ دا دەستهبەر دکەت (دەستپێشخەری، هۆشیاری، رێکخستن، ڤەگوهاستنا جڤاکی و پاشەرۆژا ئاشتیێ) بۆ وی دزڤرنیت..
ئەڤ ئاڤاکرنە نزیک دبیت ژ تێگەهێ “دەستهەلاتا کاریزماتی” ل دەڤ ماکس ڤێبەر، کو بزووتنەوە رەوایەتیا خوە ژ پلەیا نائاسایی یا سەرکردەی وەرگرت. دبیت کاریزما بکاریت بۆ جۆشکرنا خەلکی د دەمێن ئارێشەیان دا، لێ ئهو كاریزما دبیتە ئارێشە د دهمێ دکەڤیتە جهێ دامەزراوە، یاسا و گهنگەشەیا ئازاد دا.
ئەگەر پرۆژە ب راستی دیمۆکراتی بێیت، پێدڤییە بەردەوام بیت بێی پیرۆزکرنا کەسەکێ. بەلێ دەما ئازادییا جڤاکەکێ تەمام ب ناڤێ ئێک کەس ڤە دئێتە گرێدان، ئازادبوون دبیتە پەیوەندییەکا شوێنکەفتنا رەمزی: ب خەلکی دئێتە گۆتن کو ئهو ئازادن، بهلێ پێناسهیا ئازادییا وان ژ ناڤەندەکێ دئێت کو نەشێن بگوهۆرن.
گۆتارا ئەکادیمی نە داواکارییا پارێزەرەکێ حزبی یە، بهلكو ئهركێ ئاڤیستایێ ئەوە کو هەمی ڤهگێرانا بو هاتییه گۆتن بکەتە جهێ پشکنینێ:
ژێدەر چییە؟
جۆرێ بەلگەی چییە؟
ئەرێ ڤهگێرانهكا دی هەیە؟
جوداهییا ناڤبەرا رووداوێ و شرۆڤەکرنێ دا چییە؟
چ هەیە کو ئەم نەشێین هەتا نوکە بسەلمێنین؟
بەرەف دادپەروەرییا ئینتیقالی ل شنگالێ
بەس نینە چارەسەرکرنا ئارێشهیا شنگالێ ب دیارکرنا وى ئالیێ باژێر رزگار کری.
جڤاک پێدڤی ب پرۆژەیەکێ دادپەروەرییا ئینتیقالی یا هەمەلایەنە کو سەرەدەریێ ب کاریگەریێن جینۆساید، دابەشبوون و ئاوارەبوونێ بکەت.
بهلكو شنگال پێدڤێ بجهئانینا ڤان خالانه:
دانپێدانا ئێراقی یا فەرمی و روهن ب جینۆسایدا ب کۆم.
ئاشکراکرنا چارەنڤیسێ بەرزەبوویان و تەمامکرنا کاری ل گۆرێن ب کۆم.
لێپرسینەوا ئەنجامدەرێن تاوانان و هەڤکارێن وان ب گۆرەی یاسایێ.
قەرەبووکرنا رزگاربوویان و ڤەگەراندنا مولکان و نۆژەنکرنا گوندان و پەرستگەهان.
دەستبەرکرنا ڤەگەراندنا خۆبەخش، ئارام و ب سەربەرزانە بۆ ئاوارهیان.
ئێکخستنا دەستهەلاتا ئەمنی د ناڤ چارچۆڤەیەکێ یاسایی دا کو ملکەچی چاڤدێرییا سڤیل بێت.
پێکهێنانا ئیدارەکا خۆجهی کو نوێنەرایەتییا ئێزدی، عەرەب، کوردێن موسلمان، مەسیحی، تورکمان و پێکهاتەیێن دی بکەت.
دەستبەرکرنا پشکدارییا ژنان، گەنجان و رزگاربوویان د بریارێ دا، نە بکارئینانا وان وەک رەمزێن پرۆپاگەندەیێ.
ڤەکرنا ڤەکۆلینەکا پیشەیی د شکەستنا سیستەمێ پاراستنێ ل سالا 2014ێ دا، دوور ژ تۆلەسەندن و تاوانکرنا پێشوەخت.
ب ڤێ چەندێ بیرووەری ژ ئامرازەکێ گونەهبارکرنا حزبی دەرباز دبیت بۆ بناغەیەکێ بۆ ئاڤاکرنا دادپەروەریێ.
ئارمانج ژ بیرئینانا جینۆسایدێ نە هێلانا جڤاکی وەک دیلێ بەری نوکەیە، بەلکو رێگریکرنە ژ دوبارەبوونا وێ و دوبارە ئاڤاکرنا باوەریێ ل ناڤبەرا ئاکنجیان و دامەزراوان دا.
دوماهیك: شنگال تالان نینە
چاڤپێکەتنا سۆزدار ئاڤێستایێ دیتنەکا سیاسی ئاشکرا دکەت کو دڤێت دوبارە شنگالێ ل دور سیستەمێ ئۆجالان بنڤیسیت و (پلەیا پالەوانی، هۆشیاری و رێکخستنێ) بدهته ئوجالانى و رۆلێن یێن دی پالده تە پەراوێزێ.
د بەروڤاژی دا، ل تهباخا سالا 2014ێ شکەستنەکا ئەمنی یا مەزن روی دا کو شایستەی ڤەکۆلین و لێپرسینەوەیێ یە، بەلێ نەبوو خیانەتەکا قەستدار ب تەنێ ب دوبارەکرنا گونەهبارکرنێ. هەروەسا پشکداریکرن د قورتالکرنێ دا نابیتە مافەکێ بەردەوام د کۆنترۆلکرنێ دا ب تەنێ ب دوبارەکرنا ئاخفتنا پالەوانیێ.
ئەو بنەمایێ پێدڤییە حوکمێ پاشەرۆژا شنگالێ بکەت یێ ب ساناهی و کۆرە:
چ رەوایەتی بێی هەلبژارتن نینە،
چ پاراستن بێی لێپرسینەوە نینە،
چ نوێنەرایەتی بێی وەکالەت نینە.
شنگال نە تالانییە بۆ وێ حزبا خۆ سهپاندى ل دهمهكێ نهسروشتی دا.
نە بۆ وێ دەولەتا کو ژ دوویر ل دەستهەلاتداریێ دگریت.
ئەڤە وەلاتێ هەمی ئاکنجیێن خوە یە و ل پێشیا وان ئێزدیێن کو برینا جینۆسایدێ و مافێ مانێ، ڤەگەریانێ و دادپەروەریێ هەلدگرن.
وەفادارییا راستەقینە بۆ قوربانییان ب پیرۆزکرنا سەرکردەیەکێ، بێتاوانکرنا حزبەکێ یان تێکدانا رۆلێ هەڤرکەکێ نابیت، بەلکو ب ڤەگەراندنا راستیێ بۆ خوەدیێن وێ دەستپێدکەت.
بیرهوەرییا شنگالێ نابیت ببیتە ئالایەک د شەرێ حزبان دا، ئەڤە ئامانەتەکا ئەخلاقی و مێژووییە و هەر کەسێ بزاڤێ بکەت وێ بۆ خوە ببهت.
