خواندنهكا رەخنەیی بۆ گۆتنێن سۆزدار ئاڤێستایێ ل دۆر شنگالێ
سمكۆ عهبدولعهزیز
پشکا دووێ: ژ هەژموونا پاش 2003ێ بۆ کارەساتا تهباخا 2014ێ
نەیا گونجایە مرۆڤ تێبگەهیت کا چ ل شنگالێ رویدا د 3ی تهباخا 2014ێ دا، ئەگەر وى دهمى ژ 11 سالێن بەری وێ بهێنه بڕین. کارەسات ل بۆشاییەکا سیاسی یان ئەمنی چێنەبوو، بەلکو كارهسات ل دەڤەرەکا کێشە لسەر رویدا، ئهو دهڤهر جورەها سەنتەرێن بریاردانێ تێدا بوون و سەروەرییا یاسایی دگەل هەژموونا کارەتێکەر تێکەلى ههڤ دبوون. بەغدا شنگال وەک بەشەک ژ پارێزگەها نەینەوا ددیت، د دەمەکێ دا سەرکردایەتییا کوردستانێ وەک دەڤەرەکا کوردستانی یا بەرکەفتییا ماددێ 140ێ ددیت.
ئەڤێ رەوشێ دەستهەلاتەکا دوقۆلی و بەرسڤدارییا بەلاڤکری چێکر: سەروەرییا فەرمی بۆ بەغدا و هەژموونا سیاسی و ئەمنی یا بەرفرەهتر بۆ پارتی دیمۆکراتی کوردستان و پێشمەرگەی بوو.
دەمێ دەستهەلاتدار زێدە دبن، کێشەیەکا هزرى و یاسایی یا هویر دیار دبیت: چونكى هەر لایەنەک دشێت ل دەمێن ئارامیێ دا داخوازییا مافێ رێڤەبرنێ بکەت لێ ل دەمێ رویدانێن شكهستنێ پهیدا دبن، ههرلایهك ویێ شكهستنێ دهاڤێژنه سهر ملێن لایهنێ دى.
شنگال پشتی سالا 2003ێ
پتشی کەفتنا رژێما بهعس ل ئێراقێ ل سالا 2003ێ، هێزێن پێشمەرگەی چوونە ناڤ شنگالێ و پارتی دیمۆکراتی کوردستان بوو هێزا کوردی یا ههره بهێز ل وێ دهڤهرێ چونكى پارتی پشتا خو بهست ل سەر کەسایەتیێن ب ناڤ و دهنگێن ناوچێ ژ بۆ رێڤهبرنا کاروبارێن رۆژانە و تۆرەکا سیاسی و ئەمنی یا بەرفرەهـ ل خهلكێ وێ دهڤهرێ دروست كر و نێزیكى 5 هزار پێشمهرگه ژ ئێزدییان ل وێ دهڤهرێ دامهزراندن، ئەڤ هەژموونە یا جودا نەبوو ژ دیرۆکا پەیوەندییا ناڤبەرا بەشەکێ بەرفرەهـ ژ شنگالییان و تهڤگهرا رزگاریخوازی یا کوردی. ئەندامێن جڤاکا شنگالییان ل دهمێن بۆری دا پشکداری د شۆرشێن ئیلۆن و گۆلانێ دا کربوو و ژمارەیەک ژ وان جوونە ناڤ رێزێن پارتی و پێشمەرگەی و ههردهم شنگالییان پرۆژهیێ هەرێما کوردستانێ وەک چوارچۆڤەیەک بۆ پاراستنا ناسنامە و مافێن خۆ ددیت و بناغەیەکێ سیاسی و جڤاکی یێ گرنگ بۆ پارتی بەری سالا 2014ێ دروست ببوو. دگەل هندێ بەردەوامبوونا گرێدانا کارگێرییا قەزایێ ب پارێزگەها نەینەوا ڤە.
خزمەتگوزاری د ناڤبەرا راستیێ و ئاخفتنێ دا
دامەزراوەیێن هەرێما کوردستانێ ژ بودجێ ههرێمێ و نهخاسمه ژ بودجێ پارێزگهها دهۆكێ تهرخانكرن ژ بۆ پشتگرییا خەلکێ شنگالێ د ماوهیێ ناڤبەرا 2003ێ هەتا 2014ێ دا.
راپۆرتێن سەربەخۆ ئاماژە ب بەردەوامبوونا کێشەیێن هەژاری، بێهێزییا ژێرخانی، بێکاری و کێمییا خزمەتگوزارییان ددەن چونكى حكومهتا ههرێما كوردستانێ ئهو شیان نهبوون كو چارهسهرییا ههمى ئارێشهیان بكهت ژ بودجێ ههرێمێ و حكومهتا ئیراقێ ژى یا ئامادهنهبوو هیچ خرمهتگوزاریهكێ پێشكێشى وان بكهت، ژبەر ڤێ یەکێ قۆناغا بەری 2014ێ ئهم نهشێین وهك سهردهمهكێ نموونەیی بهر چاڤ بكهین و دیسان ئهم نهشێین وهك سەردەمەکێ پشتگوههاڤێتى ببینین.
رێبهرێ كوردان و ئێزدی
رێبهرێ كوردان (مەسعوود بارزانی) ههردهم د ئاخفتنا خۆ یا سیاسی دا شنگالى و ب تایبهت ئێزدى وەک پێکهاتەیەکێ رەسەن ژ خەلکێ کوردستانێ ددا نیاسین و رهفتار دگهل دكر. نێرینا رێبهرێ كوردان کارتێکرنهكا مهزن ل سەر بەشێ زۆرێ جڤاكا شنگالى دكر و شنگالییان ههردهم سەرکردایەتییا کوردستانێ وەک درێژپێدانا دیرۆکا خۆ د شۆرشێن ئیلۆن و گولانێ دا ددیت. دیسان بهشێ ههره زورێ ئێزدییان خۆ د ناڤ رێزێن پارتی و دامەزراوەیێن هەرێمێ و هێزێن پێشمەرگەی دا دیت.
بەلێ پێگەهێ سیاسی یێ ههر لایهنهكێ پارێزبەندیێ ژ لێپرسینێ ناكەت، ئەگەر پارتی پێگەهێ خاوەن هەژموونا بەرفرەهتر بیت د دەڤەرێ دا، ئەڤ هەژموونە بەرپرسیاریەکا میژوویی ژى ب ستۆیێ ڤه دهێت. لێ شكهستنا لهشكهرى ل ههرجههكێ وێ ناگههینیت كو وی لایهنى خیانهت كرییه، گهر ئهم شكهستنا لهشكهرى ل گۆری پیڤهرێ ئاڤێستایێ بۆ خیانهتێ بكهینه پیڤهر ل وى دهمى پارتیا كاركهران مهزنترین خائینه چونكى لایهنێ ناڤبرى مهزنترین شكهستنا لهشكهرى ل باكور و باشوور و رۆژئاڤایێ كوردستانێ ئینایه.
لێ جوداهی هەیە د ناڤبەرا ژدەستدانا خەملاندنا مەترسیێ، بێهێزییا سەرکردایەتیێ، پاشەکێشییا نەرێکخستی و پیلانگێرییا ئەنقەست دگەل دژمنی. بۆ هەر ئاستەکێ پێڤەرەکێ جودا د سەلماندن و لێپرسینێ دا هەیە.
3ی تهباخێ: راستیا پاشەکێشیێ و سنۆرێن تۆهمەتا خیانەتێ
راپۆرتا تیمێ ڤەکۆلینا نێڤدەولەتی «یۆنیتاد» دبێژیت: هێرشا داعشێ هەڤدەم بوو دگەل پاشەکێشییا سهرانسهرییا لهشكهرێ ئیراقێ ل نهینهوا و دهشتا نهینهوایێ و دهڤهرا شنگال و زومار و تلهعفهر، لێ رووبەرێن بەرفرەهـ ژ شنگالێ بهرخودان و شهر هاته ڤالا كرن. چونكى ههمى ژێدهرێن ئهكادیمى و لهشكهرى و راگههاندنێ دیار دكهن ب مانەڤەیا کۆمێن بچووک یێن پێشمهرگهى ل شنگالێ و ل چەندین جهان شهر و بهرگرى دكر و ژمارهكا بهرچاڤا شههید و برینداران بهخشینه خاكا شنگالێ و باشترین میناكا زیندی كو داعش نهشیا مهزارگههێ شهرفدین بگرن و سهرئهڤرازى چیایێ شنگالێ و دهشتا سهرێ چیایى ببن، لێ ئهو شیانێن لۆجستى تا وى رادهى بهیز نهبوون كو بشێن بو دهمهكێ درێژ بهرخودانێ بكهن، چونكى ئهو دهڤهر ب شیوهیهكێ فهرمی د دهستێ لهشكهرێ ئیراقێ دابوون و وهزارهتا پێشمهرگهى ئهو ماف نهبوو كو هێزهكا مهزن ب چهكێ گران ل وێرێ دامهزرینن و ب هەرفینا بەرگریێن لهشكهرێ ئیراقێ و تهقهمهنێن 3 فرقێن لهشهكهرێ ئیراقی كهتنه ددهستێ داعشێ دا و ئهڤه بوونه ئهگهر كو هیزێن پێشمهرگهى ب شارهزاهییهكا لهشكهرى پاشهكێشیێ بكهن. ئەڤە راستیێن رویدانێ نه کو نهبوفەرامۆشکرنێ یان بوهانهكرنێ یه.
شکەستنەکا ئەمنی و سەربازی یا مەزن رویدا، تێگەهێ «تێکچوونا هەڤسەنگیا هێزێ» بەس نینە بۆ ستوهنهگرتنا دۆسیا بهرپرسیاریێ، چونكى دەمێ پاشەکێشییا سەربازی پێدڤی ژی بیت، پرسیارێن پاراستنا سڤیلان و ئاگەهدار کرن و رزگارکرنێ ب بەردەوامی دمینن، ئهڤ چهنده پێشمهرگهى ئهنجام دان و ئهوا كهتییه د ستۆیێ وان دا.
بەلێ ئاڤێستا بێ وژدانه و ب مهرهم تۆمەتبارکرنا پارتی ب خیانەتێ یان پشکداریکرنێ د پلانەکا بەرفرەهتر دا بهرچاڤ كر، ب بێ پێشکێشکرنا بهلگەنامەیەکێ ب هەبوونا رێککەفتنهكێ. ئەڤە دەربازبوونەکا نەرەوایە ژ لایێ ئەکادیمی ڤە، چونکە ئەنجامێ وێ یێ جەرگ بڕه، لێ مروڤ گهر ئهلفبێتكێن سیاسهتێ بزانیت دێ بۆ دیار بیت كو مهبهستا ئاڤیستایێ نه رۆندك بارینه بۆ جهرگبرییا شنگالییان بهلكو مهبستا وێ شكاندنا پارتی یه د چاڤێن شانگالییان دا، ئهگهر نه خۆ پارتى ب تنێ ل شنگالێ نهبوو بهلكو ههمى پارتیێن كوردى كو پارتییا وێ ب خۆ ژى ل وێری بوون و چهك ژى د دهست دا بوو، بۆچی بتنێ پارتی خائینه و ئهوین دى نه و نهخاسمه ئهوێن بهرى تهقێ كو ژ حزبێن دى بوون ل قامشلویێ سافى بوون و ل سهر سفرا پارتیا وێ خارن دخوار و د تێلهفزیوونان دا بهرێ خۆ د دا جینۆسایدا ئێزدییان و دهاتنه ژ دهرڤه داخویانى ددان و دچوونه ژۆرڤه پێكێ خو دداگرت و باوهرم ئاڤێستا ژمن باشتر دزانیت من بهحسێ كیژ لایهنێ سیاسی یه.
پرسیارا بەرژەوەندیێ نابیت بهێتە پشتگوهـ ئێخستن.
پارتی خاوەنا هەژموونەکا بەرفرەهـ و بناغەیەکێ جڤاکی یێ گرنگ بوو ل شنگالێ و پشتی پاشهكێشییا پێشمهرگهى، باوەرییا بەشەکێ جڤاکێ شنگالییان ژدەست دا و رێك ل هەمبەر هاتنا پارتیا کارکەران و هێزێن دی ڤەکر. لهورا چ بەرژەوەندییەکا سیاسی یا عەقلانی بۆ پارتى نینە د تەسلیمکرنا لایەنگرانێن خۆ بۆ پارتیهك دى و دهڤهرا ل دهستێ وێ دا هۆسا ب ساناهى بكهته د دهستێ لایهنهكێ دی دا، ئهنجامێن كارهستا شنگالێ و زیانا سیاسی یا پارتى دبیته بهلگهكێ عهلانه و سیاسی كو پارتى پیلان یان خیانهت نهكرییه، چونكى لایهنێ سیاسی یێ ئێكانهیه كو بههرا شێرى ژ دهست دا یه.
لێ وەسفکرنا رویدانێ ب خیانەتا دارێشتی وەکی ئیدیعایەکا نەپەسپەندکری دمینیت هەتا بەلگە ل سەر مەبەست و هەماهەنگیێ دیار نەبن.
دەربازگەها رزگارکرنێ: روودانەک و گێرانەوەیێن هەڤرک
پشتی گەمارۆدانا ژمارەیەکا زۆرا سڤیلان ل چیایێ شنگالێ ل دەوروبەرێن 8ی ئابا 2014ێ دەربازگەهەک د ناڤ ئاخا سووریێ دا هاتە ڤەکرن، کو رێك دا گەمارۆدراوان ژ چیایی دەربکەڤن و ب رێکا هەرێما کوردستانێ ڤەگەرنە ههرێما كوردستانێ.
راپۆرتا «یۆنیتاد» ڤەکرنا دەربازگەهێ بۆ یەکینەیێن پاراستنا گەل و پارتییا کارکەرێن کوردستانێ ب تنێ نازڤرینیت بهلكو بهشێ ههروه مهزن بۆ حكومهتا ههرێمێ و پێشمهرگێ كوردستانێ و هێزین دهولى دزڤرینن.
ئاڤێستا: رەخنەیا جدی ب گوهۆرینا راستییەکا نەخۆش ب راستییەکا حزبی یا بەرهەمبەرئارمانجكرى دەست پێ ناکەت.
بەلێ ژێدەر و گەواهی ل سەر رێخوشكرنێ و قەبارەیێ پشکدارییا ههر لایەنەکێ جودانه، چونکى ڤهگێرانا دروست یا رویدانێ ئهوه کو رێخوشكرن ب هەماهەنگی د ناڤبەرا یەکینەیێن پاراستنا گەل و پێشمەرگەی دا هاتیه ئهنجام دان، هەروەسا شەرڤانێن ئێزدی ژی پشکداری د پاراستنا گیرخواران و هاریکاریکرنا وان دا کر.
دەربازگەهـ ل سەر دەربازبوونێ د ناڤ دەڤەرەکا سووریی دا کو د ژێر کۆنترۆلا یەکینەیێن پاراستنا گەل و ێشمهرگهی دا هاتبوو كرن و ناڤ و وینێن ڤیدیۆیی و فۆتۆگرافى ههنه كو پێشمهرگێ كوردستانێ و تیمێن ههوارهاتنێ ژ باشوور هاتبوونه رۆژئاڤا و ژ وێرێ بۆ سهرێ چیایێ شنگالی، ئاڤێستا تو باش دازنى كو ههوه و پارتیا ههوه بۆ ماویێ 24 دهمژمیران پێشمهرگه راوهستاندن و ههوه نههێلان بچنه سهرێ چیایى.
ئەڤە ب خۆ دیار دکەت کو پرۆسەیا رزگارکرنێ نە کارەکێ تاکەکەسی یێ سادە بوو، بەلکو زنجیرەکا بەردەوام بوو کو پێدڤی ب مەودایا تەئمینکرنا رێكێ، ڤەگوهاستن، دەربازبوون، پێشوازیکرن و هاریکارییا مرۆڤایەتی هەبوو. و چ لایەن نهشێت زنجیرێ ب تەمامی بۆ خۆ بزڤرینیت ژ بهر كو کۆنترۆلکرنا ئەلقەیەکێ ددهستێ وی دا بیت.
ئاڤێستا باش دزانیت كو پارتییا کارکەران رێگری كر د دەربازگەهێ کو ژ لایێ پێشمەرگەی دا هاتبوو ڤەکرن و مەرج دانان ژ بۆ پرۆسەیێن رزگارکرنێ مهرج ژى ئهڤه بوون كو ههر تشت ژ بۆ رزگاربوونێ ب ناڤێ وان بیت و ل ژێر سیبهرا ئالایێ وان بیت و پێشمهرگهى ئهڤ مهرجه قهبوولكرن، ب تنێ ژ بهر خاترا پارستنا گیانێ كۆچبهران و كۆچبهران ل دهستپێكێ وهسا هزر كرن كو ئهڤه كاره ههمى پارتیا كاركهرانه ئهنجام ددهت.
ل ڤێره گرنگییا میتۆدی دیار دبیت: دانپێدانێ ب پشکدارییا پارتیا کارکەران و یەکینەیێن پاراستنا گەل دکەین کو ل ویرێ ژێدەرێ بهشهكێ بچیكێ پشتگیریێ بوون و ل هەمان دەم دا رەت دکەین کو ئهو فریادهسهرێن بهێزین وێ دهڤهرێ بوون. دانپێدان ب کاری نە وەک قبوولکرنا ئایدیۆلۆژیایێ یە و رەخنەیا سیاسی سرینەڤەیا کاری رەوا ناکەت.
هەرێما کوردستانێ و پێشوازیکرن ل ئاوارەیان
سەرهاتییا رزگارکرنێ ل دەمێ دەربازبوون ژ چیایی دوماهی ناهێت. ژمارەیەکا زۆرا خەلکێ شنگالێ بەرەڤ پارێزگەهێن هەرێما کوردستانێ چوون، نەخاسمە دهۆک کو دامەزراوەیێن فەرمی و جڤاکێن ناوچەیی و رێکخراوێن مرۆڤایەتی پێشوازی ل وان کر. کەمپ و سەنتەرێن حەواندنێ هاتنە ئاڤاکرن و خزمەتگوزاریێن خوارنێ، ساخلەمی و پەروەردەیی د ناڤ قەیرانەکا بەرفرەهترا ئاوارەبوونێ دا هاتنە پێشکێشکرن.
باژێر و کۆمەلگەهـ و خێزانێن هەرێمێ بارەکێ مەزن ل سەر ملێن خۆ هەلگرت د پێشوازیکرنێ دا و نابیت ئەڤ رۆلە ژ دیرۆکا ڤهگێرانێ بهێتە سرین. ل لایەکێ دی نابیت بهیته گۆهۆرین بۆ منەتەکا سیاسی ل سەر ئاوارەیان مینا فهلسهفا پارتیا كاركهران، چونکى پاراستن و حەواندن ئەرکەکێ مرۆڤایەتی و دامەزراوەیی یە، هەروەسا رێکخراوێن نێڤدەولەتی و ناوچەیی و بەخشكەر و خێزانێن ئاسایی پشکداری تێدا کر نە ب تەنێ حکوومەتا ههرێمێ.
ئەڤ قۆناغە باشترین بهرسڤه بو گوتنا ئاڤێستایێ دهربارهى خیانهتێ.
مافێ قوربانییان هەیە پرسیارێ ژ هەموویان بكهن
نابیت ئێزدی د ناڤ هەلبژارتنەکا ساختە دا بهێنه دانان، یان قبوولکرنا ڤهگێرانا پارتیا کارکەران یان بێدەنگبوون ل سەر شکەستنێن پێشمەرگەی.
دادپەروەری ژ قوربانیدهرى ناخوازیت حزبەکێ هەلبژێریت بەرێ داخوازییا راستیێ بکەت. مافێ خەلکێ شنگالێ هەیە پرسیارێ ژ سەرکردایەتیا بەرپرس ژ پاراستنێ بکەن:
بۆچی پاشەکێشە روویدا؟
کێ فەرمان دان؟
بۆچی سڤیل نەهاتنە ئاگەهدارکرن؟
هەروەسا مافێ وان هەیە پرسیارێ ژ هێزێن پشتی کارەساتێ هاتین بکەن:
ئەرێ ئامادەبوونا وان بۆ پاراستنێ یا دەمکی بوو، یان بۆ پرۆژەیەکێ هەژموونا بەردەوام بوو؟
ستاندەرێ رەوایەتیێ نە ئیدیعایا نەتەوەیی یان شۆرشگێری یە بەلکو ژێرکەڤتنا هێزێ یە بۆ ئیرادەیا جڤاکی و یاسایێ و لێپرسینێ.
ئەو حزبا ڤەکۆلینێ د شکەستنا خۆ دا رەت دکەت باوەرییا خۆ یا ئەخلاقی كێم دکەت و ئەو رێکخراوا پشکدارییا خۆ د رزگارکرنێ دا بگوهریت بۆ مافەکێ بەردەوام د کۆنترۆلکرنێ یدا ل گۆری فهلسهفا ماكافیلى دبیته بێ ئهخلاقییا سیاسی.
قۆناغا 2003–2014ێ دیار دکەت کو شنگال د ناڤبەرا ئالۆزییەکا ئالۆز دا د ئینان و برنێ دا بوو د ناڤبەرا هەژموونا پێشمەرگەی و سەروەرییا یاسایی یا بەغدا و راستیا جڤاکی یا فرەپێکهاتە.
پارتی بناغەیەکێ سیاسی یێ بەرفرەهـ هەبوو و هەمى جۆرێن پشتگیریێ پێشکێش کرن، بەلێ ئەڤە نەبوو رێگر د روودانا شکەستنەکا لهشكهرییا مەزن د تهباخا 2014ێ دا کو شایستەیی ڤەکۆلین و لێپرسینێ یە.
راستی ل لڤێرە ئالایەک نینە کو حزبەک ل هەمبەر حزبەکا دی بەرز بکەت، بەلکو ئاڤاکرنەکە پێدڤی ب بهلگەنامە، گەواهی و بەراوردکرنا ناڤبەرا ڤهگێرانێ دا هەیە. هەرچەندە مێژوویا شنگالێ ژ پیرۆزکرن و تۆمەتا نەپەسەندکری رزگار ببیت، ئهم پتر نێزیکی دادپەروەریێ دبین کو خەلکێ وێ شایستەنە.
د پشکا سێیێ دا: شکاندنا گەمارۆیێ و رزگارکرنا شنگالێ، رۆلێ پێشمەرگەی و سهرۆك مەسعوود بارزانی و هەڤپەیمانیا نێڤدەولەتی، ململانێ یا ناسنامە و نوێنەرایەتیێ و کۆمکرنا فەلسەفی و یاسایی یا گۆتارێ.
