پڕۆژەیا یاسایا قایمکرنا پشتهڤانییا نهتهوهیی و تێکهڵبوونا جڤاکی
سمكۆ عهبدولعهزیز
پشکا ئێکێ: لێبورینهک ب ناڤهکێ دی، ئان دهستپێکا ئاشتییهکێ؟
نه ههمی ئهو یاسایێن ب ناڤێ ئاشتیێ دهێنه نڤێسین دشێن ئاشتیێ چێبکهن، چونکی دبیت یاسا بتنێ بشێت دهنگێ شهڕی نههێلیت ب بێی کو نێزیکی ئهگهرێن وێ ببیت. دبیت سزای ڕابگریت، لێ ئهوێ دیرۆکێ ڕاناگریت ئهوا سزا ژێ پهیدابووی.
پێدڤییه ئهم پڕۆژهیا «یاسایا قایمکرنا پشتهڤانییا نهتهوهیی و تێکهڵبوونا جڤاکی» بخوینین، نه بتنێ ژ ناڤونیشانێ وێ، بهڵکو ژ وێ فهلسهفا سیاسی یا ل پشت ههڤۆک و بهندێن وێ هاتینه ڤهشارتن.
ئهڤ پڕۆژهیه ل 5ی تهباخا ٢٠٢٦ێ، ب ژمارا 2/3793 ئینایه د پهرلهمانێ تورکیا دا و ژ دوازده بهندان پێکدهێت و ل روژا 11/8/2026ێ هاته پهسندكرن ژلایێ پهرلهمانێ توركیا.
جێبهجێکرنا وێ یا بهستایه ب وێ چهندێ کو دلنیا ببن PKK/KCKێ دوماهی ب بوونا خۆ یا ڕێکخستنی ئینایه و چهک داناینه، پاشان بڕیارەک دێ ژ جڤاتا ئاساییشا نهتهوهیی ل سهر دهرکهڤیت. پاشان هندهک ڤهکۆلین و دادگههکرن دهێنه ڕاگرتن و جێبهجێکرنا هندهک سزایان ژی ل ژێر مەرج و دهمێن دیارکری دا دهێتە پاشخستن.
خۆدانێن پڕۆژهی دبێژن ئهڤه لێبورینا گشتی نینه، چونکی گونهـ ب ئێکجاری نا هێنه ژناڤبرن و سزا ژی ئێکسهر نا هێنه ههلوهرین.
ئهڤ چهنده ژ لایێ دارشتنێ ڤه یا درسته ، بهلێ د لایهنێ کرداری دا سروشتێ یاسایێ ئێکلا ناکهت. دهما کو دیڤچوون دهێتە ڕاگرتن و دادگههکرن دهێتە بهستن و جێبهجێکرنا سزای دهێتە پاشخستن و پشتى هینگێ مومكنه دوسیێ بهێته گرتن. ئهم نهشێین بڤهشێرین کو ئهنجام گهلهک نێزیکی لێبورینهکا تایبهت یا بکۆمهڵ و ب مهرجه، ههرچهند یاسادانهر خۆ ژ ئینانا ئهڤی ناڤی دوور بێخیت.
یاسا ب ناڤێ خۆ نا هێنه ناسین، بهڵکو ب وێ کارتێکرنێ دهێنه ناسین ئهوا لسهر عهردى دهێته بجهئانین.
تورکیا، نهمازه ل ساڵێن 1991 و 2000ێ، یاسایێن ئازادکرنا ب مهرج و پاشخستنا دۆسیه و سزایان دهرێخستبوون ، پشتی هینگێ ژی گۆڕانکاریێن دووبارە ل سهر سیستهمێ جێبهجێکرنا سزایان چێبوون. ههرچهنده ههمیان ناڤێ لێبورینێ ههڵنهگرتبوو، بهڵێ ههمان کارێ وێ دکر. ژبهر هندێ، گۆڕینا دهستهواژهیان ب تنێ بهس نینه دا کو ب سهلمینین ئهم ل ههمبهر دهستپێکهکا دیرۆکی یا جوداینه.
دژایهتییا ههره کوورتر ئهوه کو کلیلا ئهڤێ پرۆسهیێ ئێخستییه د دهستێ جڤاتا ئاسایشا نهتهوهیی دا. دامهزراوهیا ئهمنی دشێت دڵنیا ببیت ژ دانا چهکی، لێ وان شیانێن پێناسا ئاشتیێ نینن، ژبهركو ئاشتى بتنێ بدانانا چهكا بدهست ناهێت بهڵکو پهیماننامهیهکا سیاسییه کو ئامادهبوونا دادپهروهریێ دپهسپێنیت.
ل ڤێرێ جوداهیا دناڤبهرا ئاشتییا ئهمنی و ئاشتییا دیرۆکی دیار دبیت:
یا ئێکێ ئانکو ڕاگرتنا چهکی.
یا دووێ ئانکو نههێلانا وان ئهگهرێن کو چهک پێ پهیدابووی.
یا ئێکێ دشێت ب بڕیارەکێ ڕێک ب کهڤن.
یا دووێ پێدڤی ب دانپێدان، ماف، یهکسانی، و ئاڤاکرنا باوهریێ یه دناڤبهرا دهولهتێ و گهلێ کورد دا.
ژبهر ئهڤێ چهندێ، ئهڤ پڕۆژهیه نێزیکتره ژ یاسایهکێ بۆ بڕێڤهبرنا قۆناغهکا پشتی شهڕی، نەکو پڕۆژەیەک بۆ چارەسەرکرنا ڕەهـ و ڕیشێن سەرەکی یێن ئاریشەیێ.
ئهڤ یاسایه بهرسڤا ئهڤێ پرسیارێ ددهت:
پشتی چهکدانانێ دێ چ ب سهر ئهندامێن ڕێکخستنێ هێت؟
بهڵێ بهرسڤا پرسیارا ههره فهرتر نادەت:
دێ دهولهت چ گۆڕینان ل وێ سیاسهتێ كهت ئێن کو بووینه ئهگهرێ پهیدابوون و بهردهوامبوونا ئاریشهیێ؟
دبیت ئهڤ یاسایه دهرگهههكێ پێدڤی بیت بۆ ڤهگوهاستنێ ژ چهکی بهرهڤ سیاستێ، بهڵێ نابیتە پڕۆژهیهکێ ئاشتیێ بتنێ ژبهر کو پهیڤا «تێکهڵبوون» تێدا هاتییه. ئهو تێکهڵبوونا داخوازیێ ژ ئالیهکێ ب تنێ بکهت کو خۆ بگۆڕیت نه ئاشتبوونە، بهڵکو زڤڕینهکا ب مهرجه بۆ سهر سیستهمێ بهرێ.
ئهگهر پەکەکە بدوماهی هات، ئهرێ دێ کێشهیا کوردی دوماهی هێت؟ ئان گهل كهڤنتره ژ ڕێکخستنێ، و دۆز بهرفراوانتره ژ چهکی؟
دبیت یاسا دۆسیهیێن دادگههان بگریت، بهڵێ دۆسیهیا دیرۆکێ دێ ههرا ڤهكرى بیت ، چونکی سزا ب بڕیارەکێ دهێتە ڕاگرتن، بهڵێ دۆز بێ دادپهروهری ب دوماهی ناهێت.
