د 20ێ بەرفبارینا پێشی یا سالا 1940ێ دە، ل ناڤچەیا فارقینێ یا دیاربەکرێ، چاڤێن خوە ل ژیانێ ڤەکر. ئەڤ سەردەمە، سەردەمەکێ خراب، پر ب ئێش و مەترسیدار بوو. چەندین سەرھلدانێن مللەتێ کورد ب خوین و جینۆسایدان تێک چووبوون. هێژ دو سال د سەر جینۆسایدا دێرسمێ دەرباس نەبووبوون، کو خالێ مەھدی ل فارقینا میر و بەگان، ل وارێ زەمبیلفرۆشی، چاڤێن خوە ڤەکرن.
ئێشا کۆمکوژی و جینۆسایدان، د مالێن کوردان دە، مللەت کەڕ و لال کربوو. ترس و خۆفا هۆڤێن ترک، د مالا ھەر کوردەکی دە، بەری کو دەنگێ “ک” ژ دەڤ دەرکەڤە، ب “ھش ھش”ێ دھات قوتکرن.
خالێ مەھدی، هێژ د زارۆکتیا خوە دە، دا دووڤ سەبەبا ڤێ ترسێ، ڤێ بێدەنگیێ و ڤێ کەڕ و لالیێ. پرسا پێشی یا کو د سەرێ وی دە جھ گرت، ئەڤ بوو: “چما؟ ژ بۆ چ؟”
د دەستپێکا سالێن 1960ێ دە، ل جەم ھۆستایێ خوەیێ قەدربلند و ناڤدار نیازی، دەست ب شاگردییا دروونێ کر. دکانا نیازی، جھێ کوردپەروەران و چەپگران بوو. د دکانێ دە دەری دگرتن و ل سەر رەوشا خوە، رەوشا وەلاتێ خوە و هۆڤیتیێن دەولەتا ترک، دەست ب سۆحبەتێ دکرن. خالێ مەھدی چای ددا وان و ل وان گوھداری دکر. ھەر گوھێ خالێ مەھدی ل ڤان مێڤانان بوو؛ گۆتنەک ژی نەدرەڤاند. ئەڤ دکانا نیازی، ژ بۆ خالێ مەھدی بوو دبستانا پەروەردەھیەکا سیاسی.
ڤان سۆحبەتان خالێ مەھدی مەزن کر؛ بوو خۆرت و کەت ناڤ تەڤگەران. چالاکڤانەکی وێرەک، خوەدی ویژدان و دلشەوتی بوو. وان بوویەرێن 1919، 1925، 1927-1930 و 1938ێ، کو دەولەتا بەربەری یا ترکیێ ئانیبوون سەرێ مللەتێ کورد، ژ دەڤێ زندیان، ل دکانا نیازی، ژ کوردپەروەران گوھداری کربوو. ڤان سەرپێھاتیان ئاگر بەردابوو دلێ وی. ئاگرێ دلێ وی، ب ئاڤا بەحران ژی نەدھات کۆنترۆلکرن. ژ بەر وێ ژی، ل کو جڤینەک، چالاکیەک یان شەڤەک ھەبوویا، خالێ مەھدی ل ور بوو.
پێشی، خالێ مەھدی ژی، دگەل خۆرتێن دن یێن کورد، د ناڤ تیپێ (پارتیا کارکەرێن ترکیێ) دە جھ گرت. د سالا 1969ێ دە ژ تیپێ قەتیان و DDKO ئاڤا کرن. ئارمانجا DDKO؛ ئاڤاکرنا رێخستنەکا کورد و کوردستانی بوو، کو ژ ترکان بقەتن و خوە ب رێخستن بکن. لگەل ئاڤاکرنا ڤێ کۆمەلەیێ، د گەلەک باژار و ناڤچەیێن کوردستانێ دە DDKO ڤەکرن. ب ئێریشێن ئارتێشا ترکا ل سەر گوندێن کوردستانێ، ل گەلەک جھێن کوردستانێ ئیدانەکرن و مەش ھاتن لدارخستن. خالێ مەھدی، وەک ئاخافتنڤان و چالاکڤان، د ڤان ھەموو چالاکیان دە جھ گرت.
کۆدەتایا لەشکەری یا 1971ێ چێبوو. DDKO ھات گرتن و ھەموو ئەندام و دامەزرینەرێن وێ ھاتن دەستەسەرکرن؛ د ئیشکەنجان رە دەرباس بوون و ل زیندانا دیاربەکرێ ھاتن کۆمکرن. خالێ مەھدی، دگەل تەرزی نیازی و ب سەدان خۆرتێن دن یێن کورد، ھات گرتن.
لگەل عەفوویا 1974ێ، خۆرتێن کورد ئازاد بوون و ھێدی ھێدی دەست ب ئاڤاکرنا کۆمەلە، رێخستن، کۆڤار و وەشانخانەیان کرن.
د سالا 1976ێ دە، ئالپارسلان توورکەش، کو وەک نژادپەرەستەکی ترک و دژمنێ مللەتێ کورد دھات ناسکرن، دا هێتە دیاربەکرێ. ل ھەمبەر ھاتنا وی نژادپەرەستی، چالاکیەکا مەزن، کو سێ رۆژان بەردەوام بوو، ھات لدارخستن. خالێ مەھدی د ڤێ چالاکیێ و ئامادەکرنا وێ دە، ب چالاکی جھ گرت. ئەز شاھدێ وان رۆژانم؛ چاوا خالێ مەھدی قەھوە، رەستۆران و دوکاندارێن دیاربەکرێ زیارەت دکرن و ئامادەکاریا چالاکیێ دکر.
د سالا 1977ێ دە، د ھلبژارتنێن شارەداریا دیاربەکرێ دە، ب رزا ھەموو رێخستنێن کورد، بوو کاندیدێ سەرۆکاتیا شارەداریێ. ب دەنگێ بلند قەزەنج کر و بوو سەرۆکێ شارەداریا دیاربەکرێ.
ھندەک دەولەت و ھندەک ژی ھێزێن دن، دەست ب دژمناتیا خالێ مەھدی کرن. د مەراسمێن فەرمی دە، کو مەجبوور بوو سەرۆکێ شارەداریێ ژی بەشدار ببە، ژ ئالیێ مەدیایا ترک و ھێزێن لەشکەری ڤە، ھەر دەم راستی ئێریشان دھات. خالێ مەھدی وەک کەسەکی کو، “دێ کوردستانێ ئاڤا بکە، ترک بێ ڤیزە و بێ پاساپۆرت نکارن ھەرن دیاربەکرێ” نووچە ھاتن چێکرن و خالێ مەھدی راستی ئێریشان ھات. ژ ئالیێ حکوومەتێ ڤە، پرۆژەیێن شارەداریێ ھەموو ھاتن راوەستاندن و بودجەیا شارەداریێ قوت کرن. شارەداریێ نەما دکاریبوو مووچەیێن کارمەندێن خوە بدە. کارمەندان دەست ب بایکۆتێ کرن و گلێشێ باژێری، ل سەر شەقامان، مینا سەرگۆیان، کۆم بوون. لێ خالێ مەھدی سەری دانانی. دزانیبوو کو ل پشت ڤان حەسابان، دژمنێن مللەتێ کورد ھەیە.
کۆدەتایا 1980یێ ھات و وەک ب ھەزاران جوان و سیاسیمەدارێن کورد، خالێ مەھدی ژی ھات گرتن. د زیندانا دیاربەکرێ دە، ئەو ژی وەک ھەر کوردەکی، راستی ئیشکەنجێ و ھەقارەتان ھات. خالێ مەھدی ب وێرەکتی ل ھەمبەر دژمن راوەستیا و سەری نەتەواند.
رێیا من یا دگەل خالێ مەھدی، د زیندانا دیاربەکرێ، ل زیندانا ئەسکیشەھیرێ و ئایدنێ، 8 سالان یەک بوو. ئەم ب ھەڤ رە، د ڤان ھەرسێ زیندانان دە مان. گەلەک برینان، گەلەک چالاکیێن برچیبوونێ، پرۆتەستۆ و ئێریشان دە، مە ھەڤوودو پاراست. ژ ئەسکیشەھیرێ ھەتا نەفیکرنا زیندانا ئایدنێ، ئەم د هەمان رنگێ دە بوون. ژ ئەسکیشەھیرێ ھەتا ئایدنێ، ھەموو تەعدا، لێدان و ئیشکەنجە، بەهرا مە بوون ب ھەڤ رە.
د سالا 1989ێ دە، پشتی کو سەددام ژ کووێیتێ ڤەکشیا، ئێریش ئانین سەر گوند و باژارێن باشوورێ کوردستانێ. د سەرما وان چیایێن کوردستانێ دە، نێزی 1.5 ملیۆن کورد، ب ژن، زارۆک، کال و پیران ڤە، پیێن وان خواس و ب جل و بەرگێن کێم، کۆچی ڤان چیان بوون و ل سەر سینۆرێ باکورێ کوردستانێ، دەولەتا ترک ئەو سەکناندبوو. تەلەڤزیۆنان گەلەک دیمەنێن ب ئێش، د ناڤ نووچەیان رە، ددان. مە ھەموویان، ب ھێسران، ل ڤان نووچەیێن کوردان تەماشە دکرن.
یەکی ژ چەپێن ترک رابوو سەر خوە و گۆت: “ھوون دبینن چ تێ سەرێ وە؛ ھوون مستەحەقن. دەما کو ھوون لگەل ئەمپەریالیستێن ئمەریکی بخەبتن، ئەڤە بەهرا وەیە؛ دێ بخۆن!” ئەم ل وی چەپگرێ ترک ڤەگەریان کو بەرسڤا وی بدن. ھەما خالێ مەھدی خوە ژ رانزێ ئاڤێت ژێر و گۆت: “ئولان باربار نۆ! ھوون دژمنێ مللەتێ کوردن؛ ناڤێ وە چەپگرە، لێ ویژدان و خیرەت ژی ب وە رە تنە. ل ھەمبەر ڤان دیمەنان ھوون ھین ژی ڤان حەسابان بمەشینن. ھوون ئەو بەربەرن و وە نەسیبێ خوە ژ مرۆڤاتیێ ژی نەگرتیە.”
ئێدی مە دەست ژ وی چەپگرێ ترک بەردا و ئەم ھاتین، ل دۆرا خالێ مەھدی کۆم بوون.
مرنێ، د دیرۆکێ دە، ھەر پشتا مە شکاندیە و کەسایەتیێن مە، یەک ب یەک، کۆم ب کۆم، ژ مە گرتنە و برنە.
بلا سەرێ مللەتێ کورد، ھەڤالبەندێن خالێ مەھدی، دۆستێن وی و فارقینیێن کوردپەروەر، برایێن وی ساخ بن.
