د ناڤبه‌را دێمێ كۆترێ و ئه‌ركێ گورگى دا

ezidi-singal-5

سمكۆ عه‌بدولعه‌زیز

موراد ئیسماعیل و ستراتیژییا په‌كه‌كێ ل شنگالێ

به‌شێ پێنجێ و دوماهیێ

شنگال: عه‌قیده‌، ئاخ و كووراهییا نه‌ته‌وه‌یی

ناسنامه‌ نه‌ ناڤه‌كێ ڕویته‌ مرۆڤ ل سه‌ر ناسنامه‌یا خۆ بنڤێسیت، نه‌ ژی كۆمه‌كا په‌یڤانه‌ هه‌رده‌مێ هێز كه‌فته‌ ده‌ستێ ئێكێ دی ئه‌م ژێوه‌رگرین و گوهۆڕین.

ناسنامه‌ بیرهاتنا كۆمه‌كێ یه‌‌ يا جڤاكه‌كێ یه‌، جهێ مرۆڤی د ناڤ دیرۆكێ دا دیار دكه‌ت و بوونا وى ب چاره‌نڤیسه‌كێ به‌رفره‌هتر ڤه‌ گرێدده‌ت. ژ به‌ر هندێ مه‌زنترین کاره‌سات كو بگه‌هیته‌ سه‌رێ نه‌ته‌وه‌یه‌كێ نه‌ داگیركرنا ئاخا وێ یه‌، به‌لكو قه‌ناعه‌تپێكرنا كۆڕ و كچێن وێ یه‌ كو ڕزگاربوونا وان د جهێ هێلانا وێ ئاخێ دا یه‌.

پشتی مه‌ چیروكا شرۆڤه‌ركرنا ڕزگاركه‌ر و پشتگوێكه‌رى به‌رچاڤكرى و لێكدانه‌ڤا ب كارهێنانا برینا ئێزدییان بۆ چێكرنا كه‌سایه‌تیه‌كا سیاسی يا جودا، پرسیارا بنه‌ره‌تى يا واته‌یێ دده‌ته‌ ڤێ زنجیرێ ئه‌ڤه‌ یه‌: ئه‌م چه‌وا دێ ئێزدییان پارێزین ب بێی كو تایبه‌تمه‌ندییا وان د ناڤ هه‌میێ دا ببه‌ین و چه‌وا دێ كوردینییا وان پارێزین ب بێی كو ببیته‌ وه‌سایه‌ته‌كا حزبی؟

ئێزدیاتی نه‌ ڕه‌خه‌كێ ئۆلى یه‌ د ناڤ جڤاكێ كوردى دا، به‌لكو ئێك ژ چینێن وێ یێن كویر یێن ڕوحی و دیرۆكی یه‌. دانپێدانا كوردبوونا ئێزدییان ببڕیاره‌كا حزبی يا سه‌رپێكی نه‌بوو، به‌لكو دیتنا هه‌رچی دیرۆكناس، بیرمه‌ند و سیاستمه‌دارێن كورد بوو كو ئێزدی ئه‌و جڤاكن ئه‌وێن كه‌له‌پوور، زمان و بیرهاتنا زه‌نگینا ڕوحی یا كوردى ل سه‌ر ڕه‌هێن وێ یێن كه‌ڤنار پاراستین.

ژ ڤێ ڕوانگه‌هێ، ئێزدی ل ڕه‌خ و دۆرێن كوردینیێ ناراوه‌ستن، به‌لكو د ناڤ كویراتییا ڕه‌هێن وێ دا جێگیرن. ده‌مێ كورد ئێزدییان ژ ده‌ست دده‌ن، ب تنێ هه‌ژماره‌كا ئاكنجییان ژ ده‌ست ناده‌ن، به‌لكو پشكه‌ك ژ بیرهاتنێن خۆ یێن دیرۆكی ژ ده‌ست دده‌ن.

ئێزدییان ل به‌ر فه‌رمانان و هه‌لمه‌تێن ته‌كفیرێ خۆ ڕاگرت، چونكی وان ده‌ست ب سێینه‌یا بوونا خۆ ڤه‌ گرتبوو: عه‌قیده‌، ئاخ و قوولاتییا نه‌ته‌وه‌یی. وان ئۆلا خۆ د ناڤ ژینگه‌ها خۆ يا كوردى دا پاراست و ل هه‌مبه‌ر هندێ بوونا وان زه‌نگینیه‌كا ڕوحی دا نه‌ته‌وه‌یا كوردى. چ لایه‌ن ل سه‌ر بارێ لایه‌نێ دی نه‌بوو، به‌لكو مانه‌ڤا وان په‌یوه‌ندییه‌كا پاراستنا دولایه‌نی بوو د ناڤبه‌را چه‌قى و دارێ دا.

برینا ئێزدییان ژ قوولاتییا وان يا كوردى نه‌ به‌خشینا ناسنامه‌یه‌كا نوو یه‌، به‌لكو ڕویتكرنا وانه‌ ژ مۆرا وان يا پاراستنا دیرۆكی. سه‌ربه‌خۆییا كو كۆمه‌ڵه‌یه‌كێ ژ پشت و په‌ناها وێ ببڕیت دبیته‌ ‌ گۆشه‌گیری و گۆشه‌گیری ژی د ژینگه‌هه‌كا ئاڵۆز دا نه‌ ئازادی یه‌ به‌لكو ناڤه‌كێ جوانه‌ بۆ بێپشتوانی و بێهێزیێ.

مه‌ترسیا گوتارێن موراد ئیسماعیل نه‌ د شانازیكرنا وى دا یه‌ ب ئێزدیاتیێ چونكی ئه‌ڤه‌ مافه‌كێ ڕه‌سه‌نه‌، به‌لكو مه‌ترسی د ڤه‌گوهاستنا جوداهییا ئۆلی دا یه‌ ژ بازنه‌یێ تایبه‌تمه‌ندیێ بۆ بازنه‌یێ ڤه‌قه‌تاندنا نه‌ته‌وه‌یی و پاشان چێكرنا نوێنه‌رایه‌تیه‌كا سیاسی، جوگرافیا خه‌یالی و مه‌رجه‌عیه‌ته‌كا كو كێشێ ل سه‌ر كوردستانیبوونا شنگالێ دروست دكه‌ت.

هه‌ر ناسنامه‌یه‌كا سیاسی يا نوو ل ئاخه‌كێ دگه‌ڕیت دا حوكمی ل سه‌ر بكه‌ت و ده‌ستهه‌ڵاته‌كێ دا ب ناڤێ وێ بئاخڤیت و سنۆره‌كێ ده‌روونی دا وێ ژ یێن دی جودا بكه‌ت.

 ده‌مێ بێژن ئێزدی نه‌ كوردن، پرسیارا دووڤ دا ئه‌ڤه‌ یه‌: پا بۆچی شنگال ئاخا كوردستانێ بیت؟ ئه‌ڤه‌ چه‌وا بڕینا جوگرافیێ ژ ناڤ جه‌وه‌ۆرێ مرۆڤی دستپێدكه‌ت.

به‌لێ کارەساتا ساڵا 2014ێ ب تنێ نه‌شێت دیرۆكا چه‌رخان  ژ نۆ ڤه‌ بنڤیسیت. شاشیێن ئێشینه‌ر چێبوون و متمانه‌ ب ئینكاركرنا وان نازڤڕیت. ڤێت بڕیارێن سه‌ربازی بهێنه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن، به‌رپرسیاری بهێنه‌ دیاركرن و دانپێدان ب بێهێزییا ئاگه‌هاداری و چۆلكرنێ بێته‌ كرن. نه‌ته‌وه‌ییا ئاخفتنا ڕه‌خنه‌یا داموده‌زگه‌هێن خۆ نه‌كه‌ت، ئه‌و نه‌ هۆشیارییا نه‌ته‌وه‌یی یه‌ به‌لكو ترسه‌كه‌ ل پشتا درویشمان خۆ ڤه‌شارتییه‌.

پارتی دیمۆكراتی كوردستان دامه‌زراوه‌یه‌كا سیاسی یه‌، شاشییان دكه‌ت و كارێن دروست ژی دكه‌ت، به‌لێ ئه‌و نه‌ هه‌می نه‌ته‌وه‌یا كوردى یه‌. داواكرنا حسابێ ژ حزبێ د ناڤ مالا نه‌ته‌وه‌یی دا جودایه‌ ژ هه‌رفاندنا مالێ ب ئه‌گه‌را شاشییا ستینه‌كێ. يا ئێکێ چاكسازی یه‌، به‌لێ يا دووێ ب كارهێنانا ئێشێ یه‌ دا كو قوربانی ژ دیرۆكا وێ بهێته‌ ڕاكرن.

ل لایه‌كێ دی، پاراستنا شنگالێ نه‌ ئانكو ڤه‌گوهاستنا وێ یه‌ ژ هه‌ژمۆنا حزبه‌كێ بۆ بن ده‌ستێ حزبا كریكارێن كوردستانێ ئان حه‌شدا شه‌عبی ئان هه‌ر هێزه‌كا دی يا چه‌كدار. ئه‌و باژێڕێ تفه‌نگ و بڕیار ل سه‌ر ئاخا وى زێده‌ ببن، دبیت بسه‌رڤه‌ سه‌رڤه‌ بۆ پاراستنێ بیت، به‌لێ مافێ خۆ ژ ده‌ست دده‌ت ده‌مێ وێ هزێ ئارمانجێن حزبى لپشت بن كو پاشه‌روژه‌كا گونجاى بۆخۆ دروست بكه‌ت.

چاره‌سه‌رییا دروست، ئیداره‌كه‌ هه‌رێمه‌كا كو نوێنه‌رایه‌تییا هه‌می ئاكنجیێن شنگالێ بۆ هاتبیته‌ هه‌لبژارتن  و هێزه‌كا ئه‌منى يا یاسایی ژ كۆڕ و كچێن وێ بیت هه‌روه‌سا دویركرنا ده‌ڤه‌رێ ژ هه‌ڤڕكیێن هه‌رێمی، ئاڤاكرنا گوندان و زڤڕاندنا ئاواره‌یان ب سه‌ربلندی. چ بهایا شه‌ڕێن ناسنامه‌یێ نینه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ د ناڤ چادرێ دا بمینیت و چ مه‌عنا بۆ وه‌لاته‌كی نینه‌ كو داخوازا دڵسۆزیێ ژ كۆڕ و كچێن خۆ بكه‌ت، به‌لێ هه‌مان ده‌م ئارامی، دادپه‌روه‌رى و هۆكاره‌كێ گرێنتى بۆ زڤڕینا وان دابین نه‌كه‌ت.

هه‌روه‌سا ماف بۆ موراد ئیسماعیل ئان هه‌ڤپه‌یمانییا وى و بۆ چ حزبه‌كا دی ژی نینه‌، كو پێناسه‌یا ئێزدییان مۆنۆپۆل بكه‌ن. جڤاكێ ئێزدی كۆمه‌ڵه‌یه‌كا بێده‌نگ نینه‌، به‌لكو جڤاكه‌كێ زه‌نگین و كاراتره‌. مافێ هه‌ر كه‌سه‌كی یه‌ پێناسا خۆ هه‌لبژێریت، به‌لێ ماف بۆ چ كه‌سان نینه‌ بڕیارا خۆ يا تاكه‌كه‌سی بكه‌ته‌ بڕیاره‌كا دیرۆكی يا ب زۆرى ل سه‌ر هه‌می جڤاكی.

مرۆڤ دكاریت د ئۆلا خۆ دا ئێزدی بیت، د نه‌ته‌وه‌یا خۆ دا كورد بیت و د هاووڵاتیبوونێ دا ئیراقی بیت، ب بێی كو ئێک یا دی بنبڕ بكه‌ت. ئه‌ڤه‌ نه‌ قه‌یرانا ناسنامه‌یێ یه‌، به‌لكو تێگه‌هه‌شتنه‌كا لیبرالی یه‌ كو مرۆڤی فراوانتر دبینیت ژ هندێ كو د ئێك ڕهـ دا بهێته‌ كورتكرن.

به‌لێ جۆراوجۆرى ب تنێ ب نیه‌تان ناژیت. دروشمێ «هه‌مى مروڤ برایێن یه‌كن» بهایه‌كێ ئه‌خلاقی یێ بڵنده‌، به‌لێ دمینیت وه‌ك په‌یمانه‌كا ب بێی زه‌مانه‌ت ئه‌گه‌ر سه‌روه‌رییا یاسایێ و كه‌لتوورێ وه‌رگرتنا جوداهییان نه‌پارێزیت. ژ كه‌ڤن دا ئێزدی ببوونه‌ قوربانیێن شرۆڤه‌كرنێن ته‌كفیری ئه‌وێن پیرۆزییا وان شێلاین، تا كو داعش هاتی و دڕنده‌ترین وێنه‌یێ ڤێ هزرێ نیشانی جیهانێ دای.

نه‌یار ل ڤێره‌ نه‌ موسلمانن و نه‌ ئۆله‌كێ ته‌مامه‌، به‌لكو ئه‌و بیرۆكه‌ یه‌ كو جوداهیێ دكه‌ته‌ كۆفر، كۆفرێ ژی دكه‌ته‌ هێجه‌ت بۆ ژناڤبرنێ. شاشی یه‌ مه‌ باوه‌رى هه‌بیت كو كۆمه‌ڵه‌یه‌كا بێ پشته‌ڤان بشێت به‌ره‌ڤانیێ ژ ڤى میراتێ خو بكه‌ت ب گۆشه‌گیریێ ژ قوولاتییا خۆ يا نه‌ته‌وه‌یی، چونكی تایبه‌تمه‌ندییا بێپشتوان، ژ نیشانا جوداهیێ دبیته‌ ئارمانجه‌كا ئاسان بۆ لێدانێ.

دێمێ كۆترێ كارێ مرۆڤایه‌تی بوو و ڕیڤی ده‌ستبه‌ركرنا چێرۆكا ڕزگاربوونێ بوو و پیاده‌ ب كارهێنانا ناسنامه‌یێ بوو و گۆڕگ ئه‌و پروژه‌ بوو ئه‌وێ ڤیای ئاخێ ژ جه‌وهرێ وێ جودا بكه‌ت.

به‌لێ بڕیار و بڕیاردان نه‌ ب گۆڕگه‌كێ دی یه‌، به‌لكو ب هۆشیاریه‌كا نه‌ته‌وه‌یی يا دیمۆكراتی یه‌ كو دانپێدانێ ب شاشیێ بكه‌ت، جوداهیێ بپارێزیت و متمانه‌یێ ئاڤا بكه‌ته‌ڤه‌.

ئه‌و كوردستانا جهێ ئێزدییان تێدا نه‌بیت، ژ لایێ ئه‌خلاقی و دیرۆكی ڤه‌ يا كێمه‌ و ئه‌و ئێزدیاتییا دهێته‌ ب كارهێنان بۆ ئینكاركرنا كوردینیێ، ب هۆشیارى ئان ب بێ هۆشیارى، دبیته‌ ئامرازه‌ك بۆ ڕاكرنا ئێك ژ ڕه‌هێن كوردستانێ.

پێدڤی ب هندێ نینه‌ ئێزدی نه‌ته‌وه‌یا خۆ بجهـ بێهێلیت دا ئۆلا خۆ بپارێزیت، به‌لكو پێدڤی ب كوردستانه‌كێ یه‌ كو بزانێت پاراستنا وى نه‌ منه‌ته‌كه‌ پێشكێشی كه‌مایه‌تیه‌كێ دكه‌ت، به‌لكو به‌ره‌ڤانیكرنه‌ ژ پشكه‌كا ڕه‌سه‌ن ژ جه‌وهه‌رێ خۆ. ئێزدی نه‌ مێڤانن د مالا كوردی دا، به‌لكو ئه‌و ژ به‌رێن وێ یێن ئێکێ نه‌.

ئه‌و كه‌سێ ب ناڤێ ڕزگاركرنێ، به‌ره‌كى ژ ئاڤاهییێ وێ جودا دكه‌ت، ئاڤاهییه‌كێ نوو بۆ ئاڤا ناكه‌ت، به‌لكو ل به‌ر ڕه‌شه‌بایێ دكه‌ته‌ كه‌ڤله‌كێ بێسیبه‌ر.