د 22یێ جۆتمەھا 1997ێ دە، 16 کەس، د ناڤ وان دە زارۆک ژی ھەبوون، د ئێریشەکا گەریلایێن پەکەکێ دە ل سەر گوندێ دەزو یێ ناڤچەیا مێرگەسۆرا ھەولێرێ شەھید بوون. کۆمکوژیا گوندێ دەزو ژ سەردەگرتنا گوند و کوشتنا سڤیلان پترە؛ ئەو بوویەرەک دیرۆکییە کو پێدڤی ب لێکۆلینێ ھەیە، پاشخانەیا تاری و ئارمانجێن ھەبوونا پەکەکێ ل باشوورێ کوردستانێ د سالێن 1990ێ دە ئەشکەرە دکە.
ھوورگولیێن کۆمکوژیێ
کۆمکوژیا کو د سالا 1997ێ دە ل گوندێ دەزو یێ باژارۆکێ شێروانا مەزن ل ناڤچەیا مێرگەسۆرێ پێک ھات، وەکی یەک ژ تاوانێن ھەری ھۆڤانەیێن پەکەکێ د دیرۆکێ دە جھ گرت. چەکدارێن پەکەکێ یێن کو ب سەر گوندی دا گرتن، 16 کەس ژ دو مالباتان شەھید کرن.
جوان و پیر، ژن و زارۆک ب ھەڤرە قەتلکرن. یەک ژ ژنان دوگیان بوو. شەش ژ زارۆکێن کو ھاتن کوشتن خوشک و برا بوون، تەمەنێ وان ژ 1 ھەتا 12 سالی بوو. ھێزێن پەکەکێ زارۆکێن د ناڤا لاندکێ دە ب بۆمبەیان کوشتن. پشتی کۆمکوژیێ، جەنازە شەوتاندن.
مالباتێن کو قوربانیێن کۆمکوژیێ بوون، وەلاتپارێزێن کو ژ ئۆپەراسیۆنا ئەنفالا بارزان یا رەژێما سەدام رزگار بووبوون بوون. ئەڤ کۆمکوژیە نە ب دەستپێشخەرییا ھێزەکا لەشکەری یا پچووک ل ھەرێمێ ھات کرن. ل پشت کۆمکوژیێ ستراتەژیەک کو ل شامێ ھاتبوو ئامادەکرن و کەسایەتێن پایەبلندێن پەکەکێ ھەبوون.
فەرمانا کۆمکوژیێ کی دابوو؟
فەرمانا کۆمکوژیێ ژ ئالیێ کەسێن کو ھێژ ژی د ئاستا ھەری بلند یا رێڤەبەریا پەکەکێ دە نە ڤە ھاتیە دایین. جەمیل بایک د دەما کۆمکوژیێ دە فەرماندارێ بارەگەھا سەرەکی یا ئارگەکێ، ھێزا چەکدار یا پەکەکێ بوو. ئەڤ بارەگەھ د سەری دە بەرپرسیارێ جێبەجێکرنا ستراتەژیا کو بوو سەدەما کوشتنا گوندیان بوو.
کەسەکی دن یێ بەرپرسیار دوران کالکانە. کالکان فەرماندارێ سەرەکی یێ ئەیالەتا زاگرۆسێ بوو، کو کۆمکوژی پێک ئانی. یێ ئەڤ فەرمانە جێبەجێ کری ئامر فەوج ئامەد مەلازگرت بوو. ئامەد مەلازگرت، کو ل سەر ناڤێ پەکەکێ گەلەک داخویانی داینە چاپەمەنیێ، راستەراست بەرپرسیارێ کۆمکوژییێ بوو، و ب فەرمانا وی، چەکدارێن پەکەکێ گوندی دۆرپێچکرن و کۆمکوژی ئەنجامدا.
سەدەمێن ل پشت ئێریشا دویەمینا 15ێ تەباخێ یا پەکەکێ و باشوورێ کوردستانێ کرنە ناڤەندا قادا شەری
کۆمکوژیا گوندێ دەزو وەکی یەک ژ میناکێن ھەری ئەشکەرەیێن نێزیکاتیا پەکەکێ یا ل ھەمبەر گەلێ باشوورێ کوردستانێ و ئارمانجێن وێ یێن سیاسی د سالێن 1990ێ دە د دیرۆکێ دە جھ گرت. راگھاندنا ھەرێمەکا قەدەغەیا فرینێ ل سەر باشوورێ کوردستانێ د سالا 1991ێ دە د رۆژەڤا ئەنیا دژە کورد یا ل رۆژھلاتا ناڤین دە، ئەنیەک کو کورد و کوردستانێ پاشگوھ دکر، شکەستنەک مەزن چێکر. ئەڤ ئەنیا دژە کورد ب بکارئانینا کوردان ب خوە ھەول دا کو ڤێ شکەستنێ بگرە.
پەکەکە ل باشوورێ کوردستانێ وەکی یەک ژ ڤان ھێزان دەرکەت ھۆلێ. ب ئاوایەکی رێکخستی شەر ژ باکور ئانی باشوورێ کوردستانێ، پەکەکە بەرفرەھ بوو و بەر ب ھەرێمێن حەفتەنین-بەھدینان-بارزان-خاخورکێ ڤە چوو. پەکەکێ ل باشوورێ کوردستانێ پرۆژەیەک پرئالی پێک ئانی. ژ ئالیەکی ڤە، گوند و وارگەھێن سڤیل ڤەگوھەراند قادێن شەری، نفووس نەچار کر کو کۆچ بکە؛ ژ ئالیێ دن ڤە، نفووسا کۆچبەران ژ بۆ ئارمانجێن پرۆپاگاندایێ ب کار ئانی. وەکی دن، ژ بۆ ڤەشارتنا تێکچوونێن خوەیێن پرئالی پشتی تەپەسەرکرنا سەرھلدانێن گەلێری یێن 1992یێ و ئۆپەراسیۆنێن لەشکەری یێن 1993-1994ێ، ھەول دا کو شەرێ ل باشوور وەکی سەرکەفتنەکێ نیشان بدە. ژ بۆ ڤێ ئارمانجێ، د سالا 1995ێ دە، ب ناڤێ “دویەمین پێنگاڤا 15ێ تەباخێ” رێزە ئێریش ل سەر باشوورێ کوردستانێ دان دەستپێکرن.
تۆلا ھلوەشینا کۆمارا زاپێ ژ گوندیێن دەزو یێن هەژار ھات ڤەکرن
گوندێ دەزو د چارچۆڤەیا پرۆژەیا پەکەکێ یا ژ بۆ ھلوەشاندنا باشوور دە راستی کۆمکوژیەکێ ھات.
د ھاڤینا سالا 1997ێ دە، ھێزێن چەکدار یێن ترکیێ ب ئۆپەراسیۆنێن خوە ھەموو چەپەرێن پەکەکێ یێن ل سەر سینۆر گرتن. ھەتا کەتن ناڤەندێن پرۆپاگاندایێ یێن پەکەکێ، کو وان ب ناڤێ کۆمارا زاپێ ئاڤا کربوون. د ئێریشەکا ل سەر کامپەکا پەکەکێ یا ل ئاڤاشینێ دە، گەلەک گەریلایێن پەکەکێ ژیانا خوە ژ دەست دان. چەکدارێن پەکەکێ دیار کرن کو وان ئێریشی گوندی کرنە “ژ بۆ تۆلھلدانا ھەڤالێن خوە”. واتە، تۆلا کۆمکوژیا کو ژ ئالیێ دەولەتا ترکیێ ڤە ھاتیە کرن ژ گوندیێن کورد و وەلاتپارێز و بێگونەھ یێن دەزو ھات ڤەکرن.
ل پشت ئێریشا پەکەکێ یێن ل سەر باشوور چ ھەیە؟
یەک ژ ئارمانجێن سەرەکی یێن پەکەکێ پشتی سالا 1990ێ ئەو بوو کو رێگریێ ل ستاتویا باشوورێ کوردستانێ بکە. گەلەک جاران، د بەرسڤا بانگێن ژ باشوور ژ بۆ راوەستاندنا شەری دە، پەکەکێ ئاگربەست شکاند و ب ئێریشێن ژ نشکا ڤە شەر ژ نوو ڤە دەست پێ کر. داتایێن گرینگ ھەنە کو نیشان ددن ھەبوونا پەکەکێ ل باشوورێ کوردستانێ نە تەنێ ژ ئالیێ پارتیا وێ ڤە، لێ د ھەمان دەمێ دە ژ ئالیێ دەزگەھێن ئیستیخباراتێ یێن کو ئەو پێ ڤە گرێدایی بوو ژی ھاتیە پلانکرن.
پۆلیتیکایێن پەکەکێ یێن پشتی سالێن 1990ێ ژ ئالیێ دەولەتێن ئیران، سووریێ و ترکیێ ڤە ھاتنە چێکرن. د سالێن 1990ێ دە، ئیران و سووریێ ب جەبلخانەیێ پشتگری دان ئێریشێن پەکەکێ یێن ل باشوور و ژ پشت ڤە پشتگری دان وان. ھەلوەستا دەولەتا ترکیێ پر جودا بوو. پەکەکێ رێ ل بەر دەولەتا ترکیێ ڤەکر دا کو ئێریشی کووراھیا باشوورێ کوردستانێ بکە. ب ڤان پەڤچوونان، کو دشبهن شەرەکی لھەڤکری، ھەموو چیایێن گرینگ یێن ستراتەژیک یێن باشوورێ کوردستانێ کەتن بن کۆنترۆلا ترکیێ.
ئۆجالان چ گۆتە نێچیرڤان بارزانی؟
ئێریشا دویەمینا پەکەکێ یا ل دژی باشوور، کو د 26ێ تەباخا 1995ێ دە، د بن فەرمانداریا عەلی حەیدەر قەیتان دە دەست پێ کر، ژ ئالیێ بەرخوەدانا پێشمەرگەیان ڤە ھاتە تێکبرن. ھەولدانا پەکەکێ یا دۆرپێچکرنا ئامێدیێ ب سەر نەکەت، و ئەو نەچار مان کو د مژدارا 1995ێ دە پاشڤە ڤەکشن. د 13ێ کانوونێ دە ئاگربەست ھاتە ئیمزەکرن. نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکێ ھەرێما کوردستانێ ، ل شامێ لگەل ئۆجالان جڤیا دا کو ل سەر ئاگربەستێ نیقاشێ بکە.
ل گۆری چیرۆکەکێ کو گەلەک شاھدێن وێ ھەنە، دەما کو نێچیرڤان بارزانی ژ ئۆجالان رە گۆت، “تو دزانی کو ئەم ناهێین تێکبرن، چما تە ئێریشی مە کر؟”، ئۆجالان وێنەیەکی ئەسەد ل پشت خوە نیشان دا، “ئەو گوھ ددن مە، ئەز نکارم باخڤم.”
بەحسکرنا ڤەشارتی یا ئۆجالان ژ بۆ ئەسەد، تەڤاھیا بەرفرەھیا ئێریشێن پەکەکێ ئەشکەرە ناکە. لێبەلێ، ئەڤ ژ بۆ تێگھیشتنا ئەرکا پەکەکێ ل ھەمبەر سەرھلدانا بلندبوویی یا کوردان د سالێن 1991ێ دە پر گرینگە.
ھەلوەستا دژمنانەیا پەکەکێ ل ھەمبەر دەولەتبوون و بدەستخستنا ستاتویا کوردان، پشتی 50 سال شەر و 50.000 قوربانیان، ژ نوو ڤە لێکۆلینکرنا ھەموو دیرۆکا بەرێ پێویست دکە. کۆمکوژییا گوندێ دەزو د ڤێ پرۆژەیا ژ نوو ڤە شیرۆڤەکرنا دیرۆکێ دە پارچەیەکا سەرەکی یە.
