د 26ێ جۆتمەھێ دە، د مەراسیمەکێ دە ل چیایێ شنگالێ، یه‌به‌شەیا پێکھاتەیا په‌كه‌كێ یا شنگالێ خوە فەسخ کر و تەڤلی ھێزێن دەولەتا ئیراقێ بوو. پشتی مەراسیمێ، دەولەتا ئیراقێ چوو چیایێ شنگالێ یێ دیرۆکی و ئالا ئیراقێ بلند کر.
پرسا کو ئەڤ بوویەر ژ بۆ کودرێن ئێزدی چ واتەیێ ددن، ھەم کوردێن ئێزدی و ھەم ژی ھەمی کورد ب گشتی دابەش کرییە. یه‌به‌شێ، بەشەکێ گرینگ ژ ئێزدییان ل دژی وێ پەیمانێ نه یا کو ژ ھێلا یه‌به‌شێ ڤە ھاتی چێکرن. وەکی دن، پەیمان ھەمی کۆمێن کوردێن ئێزدی ناگرە ناڤ خوە. کۆمێن چەکدارێن ئێزدی ژبلی یه‌به‌شێ ھەبوونا خوە ل چیایێ شنگالێ و دەردۆرا وێ ددۆمینن و دبێژن کو ئەو دێ پابەندی ڤێ پەیمانێ نەبن.
د ھەمان دەمێ دە، بەرتەکەک گشتی ژ کوردان ل ھەمبەر پەیمانا کو ژ ھێلا یه‌به‌شێ ڤە ھاتییه چێکرن کو ببە بەشەک ژ حه‌شدا شەعبی ھەیە. کورد ل ھەڤ دکن کو پەیمانا کو ژ ھێلا یه‌به‌شێ ڤە ھاتییه چێکرن خەتەرەیێن گرینگ ل سەر رەوشا جیۆپۆلیتیكا کوردان چێدکە. تەنێ پێکھاتەیێن سیاسی و مەدیایا گرێدایی په‌كه‌كه‌یا ھلوەشییایی ھەولێن دژوار ددن دا کو پەیمانا کو ژ ھێلا یه‌به‌شێ ڤە ھاتییه چێکرن رەوا بکن.
ئەگەر ئەم رەوشا شنگالێ ژ پرۆپاگاندایا مەدیایێ وێڤه‌تری، پێڤاژۆ و ئەنجامێن جڤاکی بنرخینن، واتەیا وێ ژ بۆ کوردان دێ ھێژ زەلالتر ببە.
یه‌به‌شە د سالا 2016ێ دە ب راستی تەڤلی حەشدا شەعبی ببوو
پێڤاژۆیا کو یه‌به‌شه ببە بەشەک ژ حكوومه‌تا ناڤەندی یا ئیراقێ د سالا 2016 ئان دە دەست پێ کر. پشتی جڤینێن ل به‌غدایێ د سالا 2015 ئان دە د ناڤبەرا رێڤەبەرێن په‌كه‌كێ رزا ئالتون و سه‌بری ئۆک دە، یه‌به‌شە رازی بوو کو ببە بەشەک ژ ئیراقێ. ژ سالا 2016ێ ڤە، بەشەکێ یه‌به‌شێ د سیسته‌ما حه‌شدا شه‌عبی دا نه. ئەندامێن یه‌به‌شێ ژ وێ دەمێ ڤە ژ ئیراقێ مووچەی و پشتگرییا لۆژستیکی وەردگرن. مووچەیێن کو ژ یه‌به‌شێ رە دھاتن دایین ژ ھێلا په‌كه‌كێ ڤە دھاتن بەرھەڤکرن و بەشەک ژی ل سەر چەکدارێن یه‌به‌شێ دھات بەلاڤکرن.
د سالا 2017 ئان دە، ھێزێن شیعە یێن حه‌شدا شه‌عبی ل شنگالێ ب جھ بوون و کۆۆردیناسیۆنەک ھەڤبەش ھاتە دامەزراندن. پشتی وێ دیرۆکێ، پێکھاتەیێن په‌كه‌كێ یێن ل شنگالێ د مژارێن لەشکەری و سیاسی و ھەر وەھا د ھلبژارتنان دە ب حه‌شدا ه‌عبی رە ھەڤبەش حەرەکەت دکن.
ژ بەر ڤێ یەکێ، رۆژا ئەنتەگرەبوونا یه‌به‌شێ بۆ ئیراقێ نە سالا 2026 ئانە، ژ سالا 2016 دەست پێ کرییە. یانی، پێڤاژۆیا کو 10 سالن بەردەوام دکە، نوو ب مەراسیما دوھ ژ رایا گشتی رە ھاتە راگھاندن. لێبەلێ، رەوشا نوو ژ یا کەڤن ژی خرابترە.
پەیمان سەرکەفتنا یه‌به‌شێ یە، داویکرنا دۆسیایا دانوستاندنێ یە
ھەر چەند ھن دەردۆر ھەول ددن کو پەیمانا کو ژ ھێلا یه‌به‌شێ ڤە ھاتییه چێکرن وەکی سەرکەفتنەک راڤە بکن ژی، رەوش پر جودایە. ژ بەر کو د راستیێ دە، د ناڤبەرا یه‌به‌شێ و ئیراقێ دە د دەربارێ مافێن جڤاکا ئێزدی دە چ پەیمان نینن. پەیمان تەنێ ل سەر ھلوەشاندنا ھێزێن چەکدارە. و کەسێن د ناڤ ھێزا بەلاڤبوویی دە ب حه‌شدا شه‌عبی ڤە گرێدایی نە، لێ پێشەرۆژا وان نە دیارە.
دڤێ وەرە زانین کو داخویانییا دەولەتا ئیراقێ د مەراسیما کو د 26ێ جۆتمەھێ دە ل شنگالێ ھاتە ل دارخستن دە سۆزێن بێبنگەھـ یێن وەکی “بجیھانینا ئەرکێن ل ھەمبەر ئێزدییان، پێشکەفتن، ژ نوو ڤە ئاڤاکرن و لەزاندنا ڤەگەرێ” دحەوینە. بەحسا مافێن دەستووری یێن ئێزدییان، مافێن کۆلەکتیف یێن جڤاکا ئێزدی، ئان ستاتویەک تایبەتی ژ بۆ شنگالێ نایێ کرن. کورتەیا پەیمانێ ئەڤە: یه‌به‌شێ خوە د بەردێلا وەرگرتنا مووچەیان ژ سازیێن گرێدایی دەولەتا ئیراقێ ژ ھێلا ئەندامێن خوە ڤە ھلوەشاندییە. ئەوێ وەکی بلۆک نەمینە، و ئەندامێن وێ دێ تەڤلی حه‌شدا شه‌عبی ببن، کو پێشەرۆژا وان نە دیارە. دەولەتا ئیراقێ و رەژیما شیعە د ناڤ ئاڤاھیێن ھەری موحافەزکار و دژ-دەمۆکراتیک یێن رۆژھلاتا ناڤین دە نە. ئەو مافێن کوردان ژی، کو مافێن وان ژ ھێلا دەستوورێ ڤە تێنە ناس کرن، پاشگوھ دکن و ھەول ددن کو دەولەتەک یەکسان و ناڤەندی ئاڤا بکن. ئەو ھەتا سوننییان ژی وەک دژمن دبینن. ھەتا ئاشووری ل به‌غدا و دەڤەرێن دن ژی ژ بەر جوداکاری و گەفێن کو ئەو پێ رە روو ب روو دمینن، کۆچی ھەرێما کوردستانێ دکن. فکرا کو ئیراق، کو چ ناسنامەیەک دن قەبوول ناکە، چاوا دێ ئێزدییان ژی قەبوول بکە؟
ئەلەقەیا دەولەتا ئیراقێ ب دەمۆکراتیکبوونێ نینە، ئەڤ یەک ژ خوەزایا وێ یا تۆتالیتەر دەردکەڤە ھۆلێ. دەولەتا ئیراقێ ژ بەر پرۆژەیا رێیا گەشەدانێ، دۆرپێچکرنا کوردستانێ و ڤەقەتاندنا رۆژئاڤا و باشوور ئەلەقەیا تایبەت نیشا شنگالێ ددە. ئەو ئێزدییان تەنێ وەک ئاموورەک ژ بۆ بدەستخستنا ئارمانجێن خوە بکارتینە. و نھا، ئەو ل دژی گۆتنا یه‌به‌شە کو “پەیمانێ وەکی سەرکەفتنەک نیشان ددە” ئیراق دزانە کو وان چ تاویز نەدانە یه‌به‌شێ لێ نوکە ڤێ یەکێ نابێژە دا کو جڤاکا ئێزدی ژ پەیمانێ دورنەکەڤن.
لێبەلێ، پشتی ڤێ پەیمانێ، یه‌به‌شە ئێدی دەرفەتا دانوستاندنێ نەما. ئەرکا وان ژ نھا و پێ ڤە خزمەتکرنا ئیراقێ یە، و خەتەرا راستین دێ پشتی وێ دەست پێ بکە. ھەر کو دەستھلاتا ناڤەندییا ئیراقێ بەر ب شنگالێ ڤە درێژ ببە، رۆلا نھا یا یه‌به‌شێ دێ ھێدی ھێدی وندا ببە، و ئەوێ د ناڤ ھێزێن ئیراقی دە وەرن پاقژکرن.
گرێدانا یه‌به‌شێ بۆ ئیراقێ دێ پارچەبوونا د ناڤ جڤاکا ئێزدی دە زێدە بکە
پەیمانا یه‌به‌شێ دێ باندۆرەک پرئالی یا پارچەکرن و جوداکرنێ د ناڤ جڤاکا ئێزدی دە بکە. بۆ نموونە، ل شنگالێ کۆمێن چەکدارێن دن ژی ھەنە. ھێزێن پاراستنا ئێزیدخانێ، ب سەرۆکاتیا حەیدەر شەشۆ، و کۆمێن ب سەرۆکاتییا قاسم شەشۆ ھین ژی جھێن خوە دپارێزن. و تێ پایین کو ئیراق پشتی یه‌به‌شێ ڤان ھێزان نەچار بکە کو تەسلیم ببن و چەکێن خوە رادەستی دەولەتێ بکن.
ئەندامێن یه‌به‌شێ یێن بەلاڤبوویی دێ نھا بەشداری ئۆپەراسیۆنێن لەشکەری یێن دەولەتا ئیراقێ ببن. لێ ئەگەر ئەڤ ھێز بکەڤن ناڤ پەڤچوونێ ب ئیراقێ رە، ئەندامێن بەرێ یێن یه‌به‌شێ دێ چ ھەلوەستێ بگرن؟ گەلۆ ئەوێ ل دژی ئێزدیێن کو چەکێن خوە دەینن شەر بکن؟ ئەڤ نھا خالا ھەری مەزن یا ناکۆکیێ د ناڤ ئێزدییان دە یە، و ژ بۆ جارا یەکەم د دیرۆکا خوە دە، ئێزدی ئەوقاس پارچەکری و دژمناتییا ھەڤ دکن.
تەڤلیبوونا یه‌به‌شێ بۆ ئیراقێ دێ پارچەبوونا د ناڤ جڤاکا ئێزدی دە زێدە بکە. سیاسەتێن کو پشتی سالا 2014 ئان ژ ئالیێ په‌كه‌كێ ڤە ل شنگالێ، ب رێیا یه‌به‌شێ و رێخستنێن پێ ڤە گرێدایی، ب ئارمانجا ڤەقەتاندنا شنگالێ ژ کوردستانێ، ھاتنە پێکانین، جڤاکا ئێزدی پارچە کرییە. په‌كه‌كێ ب دوورخستنا شنگالێ ژ جڤاکا ئێزدییا ل باشیكێ، شێخان و لالەشێ، کۆمەک سەر ب ئارمانجێن خوە یێن تاری ئاڤا کرییە.
د بریارا خوە یا داوی یا تەڤلیبوونا ئیراقێ دە، یه‌به‌شێ نێرینێن ھەم سەرۆکاتییا رۆحانی و ھەم ژی سازیێن ئێزدی، و ھەر وەھا فکارێن گەل پاشگوھ کر. وەکی دن، بریارا یه‌به‌شێ ھەموو ئێزدی ل ھەمبەر دەولەتا ئیراقێ قەلس کرییە، و د ھەلوەستا کۆلەکتیف یا جڤاکا ئێزدی دە شکەستنێن گرینگ چێکرییە. د دیرۆکا خوە دە قەت جڤاکا ئێزدی پەرچەبوون و ناکۆکیێن ناڤخوەیی یێن وسا نیشان نەدایە. ئەڤ یەک ژ بۆ ئێزدییان خەتەرەک مەزن چێدکە، کو ھێزا وانا ھەری مەزن د یەکیتیا وان دە یە.
باندۆرا ڤەقەتاندنا ئێزدییان ژ کوردان ل سەر دۆزا کورد
پەیمانا یه‌به‌شێ ژ بۆ ھەرێما کوردستانێ گەفەک گرینگە. ئەڤێ ببە سەدەما دۆرپێچکرنا دەڤەرێن کوردی، توندترکرنا دۆرپێچا ئابۆری و ئەنجامێن دن یێن ب ڤی رەنگی. لێ ب ھەمان ئاوایی گرینگ ئەوە کو ئێزدی بێ کوردستان دمینن و کوردستان بێ ئێزدی دمینە.
ئێزدی بەشا ھەری کەڤنار و رەسەن یا ناسنامه‌یا نەتەوەیی و چاندا کوردی نە. دیار کرنا ئێزدییان ل دەرڤەیی ڤێ ناسنامەیا کوردی ئێریشەک ل سەر ھەبوونا نەتەوەیی یا کوردانە.
باندۆرەک دن یا رەوشا ل شنگالێ مژارا “تێکلیێن ناڤ-کورد”ە، کو ژ خوە ب زەحمەتیێن پر مەزن رە روو ب روویە. وێنەیا کو ب شنگالێ رە دەرکەتیە ھۆلێ ئەڤە: “پشتی پێڤاژۆیا ھلوەشاندنا 2025 ئان، په‌كه‌كێ یەک تشت ژی نەدایە کوردان. تونەل و گرێن ل بەھدینانێ دانە دەولەتا ترک. چیایێ قەرەچۆخێ ل مەخموورێ رادەستی ئارتێشا ئیراقێ ھاتیە کرن. نھا، د گەل یه‌به‌شێ، په‌كه‌كێ ڤێ جارێ پیرۆزیێن کوردان رادەستی دەولەتا ئیراقێ دکە. د ڤێ رەوشێ دە، دەرەو و نەبوونا سەپاندنا پراتیکییا پەیڤا په‌كه‌كێ یا ل سەر “یەکیتیا نەتەوەیی، یەکیتیا کوردان” و هتد.، جارەکە دن پڤدانکا وان یا دەرەوان تەقییا.
په‌كه‌كە ھەول ددە کو بەرسڤا پرسا کو ھەموو کورد دپرسن بدە: “چما یه‌به‌شە نەکەت ناڤ ھەرێما کوردستانێ؟” په‌كه‌كە دھێلە کو یه‌به‌شە داخویانییان بدە و ببێژە، “ھەرێما کوردستانێ ل شنگالێ نینە.” لێبەلێ، ئەو په‌كه‌كە بوو کو رێ ل بەر کەتنا پێشمەرگەیان بۆ شنگالێ گرت. تێکۆشینا کو وێ د 3ێ ئادارا 2017 ئان دە ل دژی ھێزێن پێشمەرگەیێن کو دخوەستن بچن شنگالێ دا، نەھاتیە ژ بیر کرن. و دوو رە ژی کریارێن ھەولێرێ و به‌غدایێ ھەبوون…” ئەو ل دژی پەیمانا شنگالێ دەرکەت. لێبەلێ، ئەو پەیمان ژ پەیمانا کو یه‌به‌شە د بەردێلا مووچەیان دە خوە فەسخ کر پر وێدەتر بوو.
ب ھنجەتا قرکرنا ئێزدییان یا 2014 ئان دە، په‌كه‌كێ ھەول دا کو ئێزدییان بکە دژمنێ کوردستانێ. و هاڤێتنا ئێزدییان د ناڤ لەپێن عەرەبێن شیعە دا کریارەکه دژمناتیێ یه ل دژی ھەبوونا نەتەوەیی یا کورد.
بریارا ئەنتەگرەکرنا یه‌به‌شێ ل ئیمرالیێ ھات دایین
وەکی کو مە ل ژۆر ژی دیار کر، پێشکێشکرنا تشتێ کو ل شنگالێ قەومی وەکی “ئێزدی ژ بۆ خوە دانوستاندنان دکن” دەرەوەک مەزنە. بریارا کو یه‌به‌شە تەڤلی ئیراقێ ببە ژ ھێلا ئێزدییان ڤە نەھات دایین. بریارا شنگالێ “ل ئیمرالیێ د ناڤبەرا دەولەتا ترک و عه‌بدوللا ئۆجالان دە وەکی بەردەوامییا پێڤاژۆیا ئەنتەگرەکرن و ترکیەیا بێ تەرۆر” ھات دایین. پشتی پەیمانا ل ئیمرالیێ، دەولەتا ترک ئیراقێ تەشویق کر و ھن پرسگرێک چارەسەر کرن، و تەنێ کارێ رادەستکرنا ھێزێن ئێزدی ژ بۆ ئیراقێ ژ په‌كه‌كێ رە ھشت. ئەڤ کورتەیا رەوشا شنگالێ یە. وەکی دن، نامەیا ئۆجالان یا ب دیرۆکا 30ێ ئیلۆنێ ب ئاوایەکی زەلال ئەڤ رەوش ئەشکەرە دکە.
یێن کو قاشۆ ئەندامێن یه‌به‌شێ یێن ئێزدی نە و ل سەر ناڤێ ئێزدییان دەردکەڤن پێش و داخویانییان ددن، تەنێ رۆلەکە پێشاندانێ دلیزن.
د ئەنجامێ دە، ئەم دکارن ببێژن کو بریارا رادەستکرنا یه‌به‌شێ ژ بۆ ئارتێشا ئیراقێ ل بەرژەوەندییا ترکیە و ئیراقێ دایە، و ل دژی کورد و کوردێن ئێزدی یە. ھەم ئێزدی و ھەم ژی ھەمی کورد دێ ژ ڤێ پەیمانێ زرارێ ببینن.
