كارتێكرنا ئەنجامێن هلبژارتنێن 11 مژدارێ ل سەر ئیراقێ و کوردستانێ: دەرفەت و خەتەری
هلبژارتنێن دەورا 6 مین یا پهرلهمانێ ئیراقێ د 11ی مژدارێ دا هاتن ل دارخستن. کۆمیسیۆنا بلند یا هلبژارتنێن ئیراقێ ئەنجامێن فەرمی یێن دهستپێكێ د شەڤا 12ی مژدارێ دا راگهاندن. هەر چەند د ناڤبەرا پارتییان دا هندهك کورسی دێ هێنه گوهۆرین ژی، لێ رەوشا گشتی دێ وهك خوه بێی گوهۆرین مینیت.
هلبژارتنێن دەورا 6 مین یا پهرلهمانی ل ئیراقێ ژ پرسا ئاڤاکرنا حکوومەتێ پر مهزنتره. هەڤسەنگیا هێزا سیاسی یا کو ژ ڤان هلبژارتنان دەردکەڤیته پێش دێ د دیرۆکا تازه یا ئیراقێ دا پر گرنگ بیت. ئەڤ هلبژارتنه دێ كارتێكرنێ ل سەر مژارێن گرنگ كهن، وەکی گەلۆ ئیراق دێ شێت ژ وەسایەتا ئیرانێ دهركهڤیت و ئهرێ دێ شیان ههبن سەروەرییا شیعه مهزههب بهێته شکاندن، و ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ ئالیێ هەموو ئالیێن پهیوهندیدار ل رۆژهلاتا ناڤین ڤە ب بالداری دهێنه شۆپاندن. هەر هێزهك دێ ستراتیژییا ل گۆری رەوشا دەرکەتی بهردهوام بكهت.
ئەم دشێین رەوشێ د بن چەند سەرناڤان دا وهها راڤەبکهین:
د بهرهیێ شیعهیان دا رەوشا هەیی و گورانکارییێن هەڤسەنگییێ
ههڤپهیمانییا نووئاڤاکرن و گەشەپێدانێ یا سەرۆک سوودانی، کو وەکی بەرهیێ نەرم دهێته نیاسین، د هلبژارتنێن 11ی مژدارێ دا ب سەر کەت. بانگا سەدری یا بۆ بایكۆتێ كارتێكرنهكا سنۆردار هەبوو. هەر چەنده هێزێن شیعه جودا جودا بهشداری هلبژارتنان بوون ژی، لێ هێزێن ئالیگرێن ئیرانێ ژ بۆ هلبژارتنان باش هاتبوونه ئۆرگانیزە كرن و وان هەژمارا کورسیێن خوە بەر ب چاڤ زێدە کرن.
واته، هێزێن ل گهل حهشدا شهعبی هێزا خوە خورتتر کرن.
رەوشا سونەیان:
د ناڤ هێزێن سونی دە، تەڤگەرا تهقهدوم ب سەرۆکاتیا محەمەد حەلبووسی ب 27 کورسییان د رێزا یەکەم دا یە، ههڤپهیمانییا قەرار یا موسهنا سامهرائی ب 17 کورسییان د رێزا دویەم دا یە، و ههڤپهیمانییا عهزم ب سەرۆکاتیا خەمیس خهنجهر ب 16 کورسییان د رێزا سێیەم دا یە. حەلبووسی، کو د سەردەما بەرێ دا ژ پۆستا خوە یا سەرۆکێ پهرلهمانی هاتبوو دوورئێخستن و ژ سیاسەتێ هاتبوو قەدەغەکرن، رێژەیا دەنگێن خوە زێدە کرن لێ ل نهینهوا نهشیا رێزا یەکەم ژ پهدهكێ وەربگریت.
رەوشا کوردان و كارتێكرنا قانوونا هلبژارتنێ یا سانت لیگۆ…
ژ بەر قانوونا هلبژارتنێ یا سانت لیگۆ یا کو د سالا 2023ێ دا هاتییه دەرخستن، کورد ب زیانهكا بهرچاڤ کەتن ڤێ هلبژارتنێ. ل گۆری ڤێ سیستەمی، ل هەرێما کوردستانێ كاندیدهك ب 25،000 دەنگان دهێته هلبژارتن، لێ ل هەرێمێن ئیراق و عەرەبان، ب 5،000-6،000 دەنگان دهێته هلبژارتن.
قانوونا هلبژارتنێ یا 2023ێ ژ بۆ سنۆردارکرنا کوردان، ب تایبەتی پهدهكێ، هاتبوو چێکرن. ئێزدی و كرستیانێن گرێدایی پهدهكێ ژ دەڤەرێن کو پهدهكه لێ سەردەستە، ژ کۆتایێن خوە هاتن بێ بههر كرن. ههر چهنده کو نفووسا ترکمەنان نینه ژی، بۆ سلێمانیێ کۆتایەکا ترکمەنی هاته دان. بۆ هەولێرێ ژی کۆتایەکا كرستیانی.
ل گەل ڤێ یەکێ، پهدهكه گههشت ئارمانجا خوە یا دەربازبوونا ژ 1 میلیۆن دەنگان ل هەرێما کوردستانێ. هەموو پارتیێن ل کوردستانێ ژ پهدهكێ کێمتر دەنگ وەرگرتن. پهدهكه د پهرلهمانێ ئیراقێ دا ژی د رێزا سێیەمین دا جهـ گرت. سەرکەفتنا هەره مەزن یا پهدهكێ ل بازنهیا نهینهوا ب ب دەستخستنا رێزا یەکەم بوو. هەتا نها، خویایە کو 28 کورسی ب دەست خستنە. یهنهكێ، د سهر هەڤپەیمانییا خوە یا ل گهل حهشدا شەعبی ل نهینهوا و دیالایێ، 17 کورسی ب دەست خستن. نەوی نوێ، کو سەرۆکێ وێ ل سلێمانیێ زیندانی کرییە، نهشیا 8 کورسیێن خوە بپارێزیت و 3 کورسی د دەست دا مان، شکەستنەکا مەزن خوار. ژ ئالیێ دی ڤە، پارتیا هەلوەست یا عهلی حهمه سالح 5 کورسی ب دەست خستن و دەنگێن نەوی نوێ ژ بۆ خوە کۆم کرن. یهكگرتوو 4 کورسی ب دەست خستن. ب تەڤاهی، کوردان کورسیێن خوە پاراستن. ب حەسابکرنا کۆتایان ژی، ئەم دشێین ببێژین کو کوردان نێزیکی 60 کورسییان بدەست خستن.
ژ بەر ڤێ یەکێ، ئەم دشێین ببێژن کو رەوشا کوردان نههاتیه گوهارتن. لێبەلێ، ژ بەر کو کورسی و هێزا وان پارچە پارچەیە، ئەو نهشێن ب ههڤرا كار بكهن. (نرخاندنەکا جودا یا رەوشا هلبژارتنێ یا کوردان پێدڤییه.)
نها دێ چ چێبیت؟
سەرۆککۆمار دێ د ناڤ 15 رۆژان دا روونشتنا پهرلهمانی راگههینیت. لێبەلێ، ژ بۆ هلبژارتنا سەرۆکێ پهرلهمانی، دڤێت ئەو پرانیا دەنگان ژ 329 ئەندامێن پهرلهمانی ئانكۆ 165 دهنگان مسۆگەر بکەت. پشتی کو هلبژارتنێن پهرلهمانی ب دوماهی هاتین، دڤێت سەرۆککۆمار ب 220 دەنگان بهێته هلبژارتن، د دووڤ دا دڤێت ئەو بەرپرسێن پێویست ژ بۆ ئاڤاکرنا حکوومەتێ ئەرکدار بکەت. لێبەلێ، ئەڤ پرۆسه د دەمێن بەرێ دا ل ئیراقێ قەت یا ب ساناهی نەبوو، و ناهێته هیڤیکرن کو نها ژی وسا یا ب ساناهی بیت. چ پارتیەکێ دەنگێن پێویست بۆ ئاڤاکرنا حکوومەتێ ب تنێ نهئیناینه.
واته، هلبژارتنا سەرۆکێ پهرلهمانی، سەرۆککۆمار و سەرۆکوەزیری تەنێ ب رێکەفتنەکا ههڤپشك د ناڤبەرا ئالیان دا د شیان دا یه بهێته بدەستخستن. نها، ل ئیراقێ، تەڤاهیا پرسگرێکێ ب وێ ڤە گرێدایییە كانێ کی ل گهل کێ دێ رێکەفتنەکێ كهت.
ئەنجامێن هلبژارتنێ ئەڤ تشته نیشا مە دان: هێزێن شیعه، تایبهت هەڤالبەندێن ئیرانی، دێ د پێڤاژۆیا ئاڤاکرنا حکوومەتەکا نوو یا ئیراقێ دا رۆلەکە گرنگ گێرن. د ناڤ شیعەیان دا کەس نینه کو ل دژی مایتێكرنا ئیرانێ یا د ڤێ پرۆسهیێ دا دهركهڤیت، و ئەڤه ژ بۆ ئیرانێ پرسا مان و نەمانێ یە، ژ بەر کو ئیراق ل رۆژهلاتا ناڤین وهك سەنگەرێ ئیرانێ یێ دوماهیێ مایه.
نها، پرس ڤێره دا یه: گەلۆ شیعه دێ شێن د ناڤ خوە دا، بێیی کورد و سونهیان، لهەڤکرنەکێ چێبکهن و تەڤاهییا رێڤەبەریێ ب تنێ بگرنه د دەستێ خوە دا؟ ئەڤه سیناریۆیا یەکەمە ژ بۆ حکوومەتەکا نوو، و بەرسڤ ئەڤەیه: بەلێ، ئەو دشێن. وەکی دی، ئیرانێ د ناڤ کوردان دا کارتەکا وهك یهنهكێ هەیە و پهیوهندیێن وێ ل گهل گەلەک کۆمێن سوننی ژی هەنە. ئەو دشێن ڤان وەکی رێگر بکار بینن دا کو خوە وەکی كو حكوومهتهكا پرئالی ئاڤا کرینە نیشان بدهن. لێبەلێ، ئەڤ یەک دێ د دەمێن درێژ دا بۆ ئیراقێ بیته سەدەما ئەنجامێن هێژ خەتەرناکتر. سیناریۆیهكا وهسا دێ یا زیان بیت و ناکۆکییێن د ناڤبەرا کوردان دا دێ زێدە كهت.
د سیناریۆیا دویەمین دا، شیعە نهشێن د ناڤبەرا خوە دا لهەڤکرنەکێ بکهن و دێ ل سەر کورسییا سەرۆکاتیێ پارچە ببن. ئەڤ دێ دەستێن کورد و سوننیان خورت كهت، و ئەو دێ رێ ل بەر جیبەجیکرنا داخوازیێن وان ڤەکەت. ئەڤ ژی ئحتیمالەکا. ستراتیژییا ئیرانێ ل ئیراقێ دشێت وەکی “لهەڤهاتنا شیعەیان د چارچۆڤەیا هەڤرێزیێ دا و مسۆگەرکرنا کو سەرۆکوەزیری ل سەر بنگەهێ لهەڤکرنێ بهێته هلبژارتن، نە ل گۆری فۆرما هەژمارا هەره زێدە یا دەنگان. ئیران و کۆمێن ئالیگرێن ئیرانێ سوودانی ناخوازن. هەر چەنده سوودانی هێزا دژبەرییا ئیرانێ نینه ژی، سەرۆکاتیا وی یا کاریزماتیک و نەرم هێژ ژی ئیران و شیعەیێن ئالیگرێن ئیرانێ عاجز دکەن.
بێ گومان، پرانییا شیعەیان، دێ د هلبژارتنا سەرۆککۆماری و سەرۆکێ پهرلهمانی دا ژی رۆلەکێ چالاک گێرن. و چ كاندیدهكێ ژ دژبەرێن ئیرانێ ناهێته هلبژارتن. ژ بەر ڤێ یەکێ، هەر چەنده پهدهكێ د ناڤ کوردان دا هەره زێدە دەنگ وەرگرتینه ژی، ئیران دێ یهنهكێ تەرجیح كهت. واته، ئیران دێ سەرۆکوەزیری راستەراست دەستنیشان كهت. سەرۆککۆمار و سەرۆکێ پهرلهمانی نەراستەراست دیار كهت.
ژ بۆ نها، ئەنجامێن هلبژارتنێ دەستهلاتدارییا ئیرانێ ل سەر ئیراقێ ب داوی نەکرییە. لێبەلێ، هێزێن رۆژئاڤایی، تایبهت ئەمەریکا و ئیسرائیل دێ چاوا ڤێ رەوشێ نرخینن ژی مژارەکا پڕ گرنگە.
ب راستی، ئەمەریکا ژ بلی سوودانی چ بژاردەیەکا دی نینه کو پشتگرییا وی بکەت. د ناڤ شیعهیان دا، ژ بلی سوودانی کەسەک دی نینه کو پشتگریا ئەمەریکا قەبوول بکەت. دڤێت ئەمەریکا ب پشتگرییا کورد و سونهیان بریاردارییا خوە نیشان بدەت کو بشێت رێ ل سەروەرییا ئیرانێ بگریت. د ڤی واری دا، دڤێت رۆلا کو ژ هێلا دەردۆرێن ئیسرائیل و ئەمەریکا کو ل دژی هێزێن حهشدا شەعبی نە، دیارکەر بیت.
هلبژارتن ل ئیراقێ ب داوی بوون، لێ مخابن فهوزا ب داوی نەبوویه.
