دانوستاندنهكا فهلسهفی دهربارێ بانگا ئۆجالان یا تهڤلیبوونا دهمۆكراتیك
سمكۆ عهبدولعهزیز
گەنگەشەیەکا فەلسەفی و نەتەوەیی یە ل سەر وێ داخویانییا ل 16ێ شوباتێ 2026ێ هاتیە بەلاڤکرن، پشتی کۆمبوونا شاندێ ئیمرالی دگەل عەبدوللا ئۆجالانی.
داخویانی باس ل دەربازبوونێ ژ قۆناغا شەری بەر ب تێکهەلبوونا دیمۆکراتی دکەت، لێ پرسیارا کو ل سەر ئاستێ فەلسەفە و نەتەوەپەروەریێ خوە دسەپینیت ئەڤە یە:
کێشەیەکا کو ل سەر بنەمایێ نکۆلێکرنێ ژ هەبوونا مللەتەکێ هاتیە ئاڤاکرن، دێ چاوا بیتە کێشەیا هەڤوەلاتیبوونێ ب تنێ؟
دێ چاوا یادگارییا قوربانیدانێن مە بیتە مافەکێ دەستووری، نەک هەر ببیتە بیرهاتنەکا بێ ئەنجام؟
40 سالێن خەباتێ، نە هەر قۆناغەکا چەکداری بوون بەلکو دەمێ چێبوونا هوشیارییا نەتەوەیی بوون.
شەهیدێن مە بۆ هندێ خوینا خوە نەداینە کو تنێ ئیدارەیەکا خۆجهی یا سادە هەبیت.
زیندانیێن سیاسی بۆ وێ چەندێ ل بەر زولمێ نەمان کو ببنە هەڤوەلاتیێن پلە دوو د ناڤ دەولەتەکا مەکینا دا.
ئەوێن ل زیندانان ب جەستەیێ خوە ئاگر بەردایە نەورۆزێ، تنێ بۆ ناسنامەیەکا کولتووری ئەڤ چەندە نەکرییە.
ئەڤ بیرەوەریا شۆرەشگێری، بنیاتێ شەرعییەتا هەر پرۆژەیەکێ سیاسی یە یێ کو ئەڤرۆ دهێتە پێشکێشکرن.
د فەلسەفا شۆرەشان دا، خوین نابیتە بیرهاتن، بەلکو دبیتە ماف.
ماف ل ڤێرە نەک هەر درویشمە، بەلکو بنیاتەکێ یاسایی یە.
زمان و پەروەردە و نوینەراتییا سیاسی و دامەزراوەیێن کوردی، ئەڤە هەمی ئەو شێوەیێ دەستووری یە یێ کو وەرگێرانا قوربانیدانێن مە دکەت. بێی ڤی بنیاتی، مێژوو دبیتە چیرۆکەکا ئەخلاقی و بێ ئەنجامەکێ سیاسی.
ئەو پێشنیارا ئۆجالان دکەت کو دبێژیت جڤاکا دیمۆکراتی و تێپەراندنا چەمکێ دەولەتا نەتەوەیی، هزرەکا وی یا بهرنیاسە. لێ ئەڤ هزرە ل گەل راستییا مللەتەکێ ناگونجیت یێ کو هێشتا دانپێدان ب هەبوونا وی نەهاتیە کرن.
پشتی نەتەوەیی نابیتە جێگرێ دانپێدانێ، بەلکو دڤێت پشتی دانپێدانێ بهێت.
بازدان بەر ب جڤاکەکێ بێ نەتەوە، بەری مسۆگەرکرنا مافێن نەتەوەیی، وەکی هندێ یە مرۆڤ دیوارێن پاراستنێ بروخینیت بەری خانی ئاڤا بکەت.
دیمۆکراتییا خۆجهی یا کو وەک چارەسەری دهێتە باسکرن، ناگەهیتە ئاستێ خودموختارییا سیاسی. ئیدارەیا خۆجهی واتە دابەشکرنا خزمەتگوزارییان د ناڤ سەنترالیزما دەولەتێ دا، لێ خودموختاری واتە دابەشکرنا دەستهەلاتێ و پاراستنا ناسنامەیێ. جوداهییا د ناڤبەرا وان دا، جوداهییا د ناڤبەرا پشکداریێ و نوینەراتیێ دایە، د ناڤبەرا کولتوور و سیاسەتێ دا یە.
ژ لایێ نەتەوەیی ڤە، نابیت ژ بیر بکەین کو کورد نەک هەر کۆمەکا کولتووری یە د ناڤ دەولەتەکێ دا، بەلکو مللەتەکێ دابەشبوویە ل سەر جۆگرافیایەکا مێژوویی و خەباتەکا مەزن بۆ هەبوونا خوە کریه. لەوما هەر پرۆژەیەک بیرەوەریا شەهید و زیندانییان نەگوهۆریت بۆ گارانتیێن دەستووری، دێ ب تێکهەلبوون مینیت و نابیتە چارەسەری.
ئەڤ رەخنە نەک ل سەر کەسەکێ یە، بەلکو ل سەر هزرەکێ یە. جوداهییا فکری د ناڤ کوردان دا راستییەکا هەیی یە و پێدڤی یە گەنگەشە ل سەر پاشەرۆژا کێشەیێ د چارچۆڤەیێ شیکاریێ دا بمینیت، نەک ب خیانەتکارکرنێ. لێ پرسیارا سەرەکی ئەڤە یە:
پێگەهێ گەلێ کورد وەک قەوارەیەکێ دەستووری د ڤی پرۆژەیی دا ل کیرێ یە؟
کەنگی دێ قوربانیدان بنە دامەزراوەیێن فەرمی؟
کیژ گارانتی دێ رێگریێ ل دووبارەبوونا نکۆلیکرنێ کەن؟
ئاشتییا راستەقینە ل سەر ژبیرکرنێ ناهێتە ئاڤاکرن، بەلکو ل سەر دانپێدانێ دهێتە ئاڤاکرن. دانپێدان ژی نەک ب ئاخفتنان، بەلکو ب دەستووری دبیت. دیمۆکراتییا کو دانپێدانێ ب هەبوونا گەلان نەکەت، دێ ب شێوەیەکێ بێ ناڤهرۆک مینیت.
رێکا چارەسەرییا مێژوویی و دادپەروەر، د وێ چەندێ را دەرباز دبیت کو یادگارییا شۆرەشگێری ببیتە پەیمانەکا سیاسی یا نوی، پەیمانەک کو زمان، پەروەردە، نوینەراتی و دابەشکرنا دەستهەلاتێ مسۆگەر بکەت. ل وێ دەرێ ب تنێ، قوربانیدان ژ ئێشێ دبنە ماف، ژ بیرهاتنێ دبنە هەڤپشکی، و ژ شۆرەشێ دبنە دەولەتا یاسایێ.
