ئاریشا دەروونی د دۆزا کوردی ـ تورکی دا
سمکۆ عەبدولعەزیز
یا مەزن د دیمەنێ تورکی ـ کوردی دا نە ئەوە کە شەڕی گەلەک درێژە کێشا، بەلکو ئەوە کە هشیاریا سیاسی یا سەرکردایەتیان گەلەک ب لەزتر دپەیڤیت ژ هشیاریا دەروونی یا گەلان. ل ڤێرێ ژی، تراجیدیا شارستانی یا راستی دەستپێدکەت.
هەمی ئەو نەتەوەیێن ژ شەڕێن درێژ دەرکەفتین، د ناخێ خۆ دا تشتەکێ هەلدگرن کو (کارل یۆنگ) بناڤ دکت ب «سێبەرا کۆمەلایەتی»، ئەو زیندەوەرێ ڤەشارتی یێ دناڤ رۆح و بیرەوەریا گەلان دا دژیت و ترسی ژ نوو ڤە بەرهەم دئینت خوە پشتی گوله ژی بێدەنگ دبن.
کورد و تورک ئێدی نە بتنێ دناڤ جوگرافیایەکا هەڤپشک دا دژین، بەلکو دناڤ دو ترسێن مێژوویی یێن هەڤدژ دا دژین:
کورد: ترسا حەلیان، ئینکارکرن و ژدەستدانا رامانا نەتەوەیی هەلدگریت.
تورک: ترسا هەلوەشاندن، ژدەستدانا ناڤەندێ و هەرەسبرنا دەولەتەکێ هەلدگریت کە لسەر کەلەخێن ئیمپراتۆریەتەکا شکەستی هاتیە ئاڤاکرن.
ژبەر هندێ، چ جاران ململانێیا دناڤبەرا هەردوو لایان دا بتنێ کێشەیا سنوور یان سیاسەتێ نەبوو، بەلکو جەنگێ دناڤبەرا دو بیرەوەریێن بریندار دا بوو.
لێ تشتێ سەيرتر و دژوارتر ل وى دەمى دەستپێکر دهمێ هندەک ژ سەرکردایەتیان بزاڤ کر ب ئێکجار ل سەر ڤێ مێژوویێ هەمیێ باز بدەن.
عەبدوللا ئۆجەلان د گوهۆڕینێن خۆ یێن فکری یێن داویێ دا، بزاڤ کر ژ چەمکێ نەتەوەیی دەرکەڤیت و بەرەڤ چەمکێ «نەتەوەیا دیموکراتیک» بچیت. وەک بێژیت قورتالبوونا کورد و تورکان نە د سەرکەفتنا نەتەوەیی یا ل دژ نەتەوەیا دی دا یە، بەلکو د هەلوەشاندنا فکرا نەتەوەپەرستیا رەق و زوور دا یە.
دیارە ئەڤ هزرە گەلەک بهرهف پێشڤه دچیت. لێ ژ روویێ جڤاکی (سۆسیۆلۆژی) ڤە، ئەڤ هزرە ل دیواری بیرەوەریا کۆمەلایەتی دکەفیت. چونکی پڕانیا ئەو کوردێن چووینە دناڤ شەڕێ درێژ دا، بۆ «براینیا ئینتەرناسیۆنال یا گەلان» نەچووبوون، بەلکو بەری هەر تشتەکی بۆ ناسینا نەتەوەیی چووبوون. ئەو چووبوون د دهمهكێدا كو وێنەیێ دەولەتا کوردی د خەیالا وان یا کۆمەلایەتی دا بوو، خوە ئەگەر ل سەر شێوە، سنوور و فەلسەفا وى ژی جودا بووبن.
ژبەر هندێ گوهۆڕینا ژنشکاڤه، ژ گوتارا «رزگاریخوازی یا نەتەوەیی» بۆ گوتارا «پشتی نەتەوەیی» ل دەڤ پشکەک ژ کوردان وەک دەرکەفتن ژ خەونا مێژوویی بەرەڤ خەیالکرنا فەلسەفی دچیت. وەک بێژی ژ گەلەکی هاتیە خواستن کە هێشتا دانپێدان ب هەبوونا وی یا تەمام نەهاتیە کرن ب لەز پێنگاڤێ ل سەر چەمکێ ناسناما خۆ ژی باڤێژت.
ل ئالیێ تورکی ژی، وێنە کێمتر ئالۆزتر نینە. چونکی کۆمارا تورکیا نە بتنێ وەک دەولەتەکا نۆژەن هاتە ئاڤاکرن، بەلکو وەک پرۆسەیەکا رزگاربوونا نەتەوەیی پشتی شكهستنا ئیمپراتۆریەتا عوسمانی هاتە ئاڤاکرن. ژبەر ڤێ چەندێ، نەتەوەپەرستیا تورکی بوو وەک عەقیدەیەکا مانێ، نەک بتنێ سەرپێهاتیەکا سیاسی.
تورکێ ئاسایی دەولەتێ نە بتنێ وەک دەزگەهەک دبینت، بەلکو وەک داوی دیوار دبینت کە وی ژ پاشڤەچوونا مێژوویی دپارێزت.
ژ ڤێرێ دژبەریا توند دناڤبەرا هەر پرۆژەیێن ئاشتیێ دا دیار دبیت. ئاشتیا راستی نە بتنێ راگرتنا شەڕی یە، بەلکو ژ نوو پێناسەکرنا رامانا نەتەوە، دەولەت و ناسنامێ یە.
ئەڤەیە تشتێ کو جڤاک جاران پتر ژ شەڕی ژێ دترسن. چونکی شەڕ ژ روویێ دەروونی ڤە یێ روون و سادەیە: دوژمن، ململانێ، سنوور و سەنگەر.
لێ ئاشتیا کویر، پرۆسەیەكا خاڤ و هێدی یا هەلوەشاندنا ترسا مێژوویی یە، پرۆسەیەکە هەمی لایان نەچار دکت کو پێداچوونێ د وان ئەفسانە و دیرۆکان دا بکەن یێن کە بیرەوەریا وان یا نەتەوەیی لسەر هاتیە ئاڤاکرن.
ژبەر هندێ، دیمەنێ تورکی ـ کوردی ئەڤرۆ وەک دابڕانەکێ د ناڤبەرا «دەما بژاردەکان (نوخبە)» و «دەما گەلان» دا دژیت. بژاردەیێن فکری و سیاسی دەست ب ئاخفتنێ کرینە لسەر چەمکێن وەک:
دیموکراتیەتا گەلان
پۆست-ناسیۆنالیزم
فڕەهایی یا بەربڵاڤ ژ ناسنامەیان
تێکەڵبوونا ئەرێنی
نەتەوەیا دیموکراتیک
د هەمان دهمدا ، جەماوەر هێشتا دناڤ هەمان پرسیارێن کهڤن دا دپەیڤن:
ئەم کینه؟
ئەرێ دێ دانپێدان ب مە هێتە کرن؟
ئەرێ دێ مینین؟
ئەرێ دێ دەولەت هلوەشێت؟
ئەرێ دێ ناسنامە بەرزە بیت؟
ئەرێ قوربانیێن مە بۆ چنەبوویێ چوون؟
ل ڤێرێ ژی تراجیدیا فەلسەفی یا مەزن دیار دبیت: سەرکردایەتی جاران بزاڤێ دکەن بگەهنە «ئەسمانێ فکری» بەری کو گەل مەشا خۆ ل سەر «ئەردێ برینێ» ب دوماهی بینن و ئەڤەیە کو گوتارێن ئینتەرناسیۆنال ل دەڤ پشکەکا مەزن ژ هەردوو جڤاکان وەک زمانەکێ هەلاویستی د هەوای دا دیار ببیت، ژ روویێ فەلسەفی ڤە یێ جوانە، لێ یێ دوورە ژ بنیاتێ ههستكرنا هەردوو گەلان.
چونکی مرۆڤێ کو سەد سالێن تەمام دناڤ قەفەسا نەتەوەیی دا ژیایه، نابیتە زیندەوەرەکێ ئینتەرناسیۆنال بتنێ ب رێیا دەقێن تیۆری چونكى بیرەوەریا مرۆڤی گەلەک خاڤترە ژ فەلسەفێ.
ژبەر هندێ، پرسیارا راستی ئێدی ئەڤە نینە: ئەرێ پرۆژێ ئاشتیێ دێ سەرکەڤیت؟ بەلکو ئەڤەیە: ئەرێ ئەو جڤاکێن کو ژ روویێ دەروونی ڤە دناڤ ترسا نەتەوەیی دا شێوە گرتین، دشێن ب هێمنی دەربازی قۆناغا پشتی نەتەوەیی ببن بێی کو هەست بکەن کو خیانەتێ ل بیرەوەریێن خۆ بخۆ ناکەن؟
رەنگە ل ڤێرێ تراجیدیا کویر یا هەمی دیمەنی یا ڤەشارتی بیت. سەرکردایەتی جاران بزاڤێ دکەن ژ نەتەوەپەرستیێ بڕەڤن، د دهمهكێدا کو گەل هێشتا دناڤ نەتەوەپەرستیێ دا ل داوی شێوەیێ ممکین یێ کەرامەت، دانپێدان و رامانێ دگەرن.
د ڤێ ڤالاهیا دناڤبەرا خەیالا بژاردەکان و ناخێ جەماوەری دا، ئاشتی ل سەر لێڤا مێژوویێ یا راوهستایی دمینت، نە دشێت ب تەمامی بزڤڕتە ناڤ شەڕی و نە چاڤنەترسیەکا تەمام ژی هەید بۆ چوونە ناڤ ئاشتیەکێ کو ژ نوو پێناسەیا هەمی کەسان بکەت.
