ژ كوژیێ زیندانێ بەرەڤ پێناسەکرنەکا نوو بۆ نەتەوەی
سمكۆ عهبدولعهزیز
بهشێ دویێ
وەرچەرخانا هزرا سیاسی پشتی گرتنا ئۆجالانی
ل ناڤ ديرۆكا بزاڤێن رزگاریخواز دا، دۆراندن و شکەستن تەنێ راوەستانەکا دەمکی نینە ل سەر رێکا خەباتێ، بەلکو گەلەک جاران ئەو شکەستن دبیتە خالەکا وەرچەرخانێ کو تێدا هزر و بیردانک و زمانێ سیاسی ژ نوو دهێتە هنین.
گرتنا عەبدوللا ئۆجالانی ل سالا 1999 نە تەنێ روودانەکا ئەمنی یا دەربازبوویی بوو، بەلکو عەردھەژەکا مەعنەوی بوو کو پرۆژەیا کوردی ژ بنیات و ناڤخۆ ڤە هەژاند.
بەری وێ قۆناغێ، گۆتارا ئۆجالانی ل سەر مدارێ دەولەتا کوردی یا مەزن دزڤری، وەکو مەزنترین نیشانا سەروەری و کەرامەت و سەلماندنا دیرۆکی. دەولەت ل دەف خەیالا گشتی یا کوردی، بەرجەستەکرنا مافێ هەبوونێ بوو، نە تەنێ دەزگەهەکێ کارگێری بۆ رێڤەبرنێ.
شۆرەش ژی ب واتەیا خۆ یا کوور، هەولدانەک بوو بۆ گرێدانڤەیا جوگرافیایێ ب ناسنامەیێ ڤە و پێکگەهاندنا دیرۆکێ ب پاشەرۆژێ ڤە.
لێ زیندان تەنێ دیوار نینن کو ل سەر لەشی دهێنە گرتن، بەلکو کارگەهەکە بۆ گوهۆرینا ئاڤاهیێ هزری. وەک (فۆکۆ) دبێژیت: (زیندان ئەو فەزایە یێ کو گوهدێریێ (طاعة) بەرهەم دئینیت ب رێکا تەنێبوونێ و چاڤدێریێ و سرینەوەیا خوە (الذات).
د ناڤ وێ تۆرا ئالۆز یا دەستهەلاتێ دا، ئۆجالان ئێدی نە رێبەرەک بوو ل گۆرەپانەکا ئازاد، بەلکو بوو کەسەکێ دۆرپێچکری.
ژ ڤێرێ، ئەو وەرچەرخانا مەزن دەست پێ کر:
ژ لۆژیکێ بهرخوهدانێ بۆ لۆژیکێ شرۆڤەکرنێ،
ژ گۆتارا سەروەریێ بۆ گۆتارا خۆگونجاندنێ،
ژ خەونا دەولەتێ بۆ فەلسەفەیا پشتی دەولەتێ.
ئەڤ گوهۆرینە نە ژدایکبوویێ تێرامانەکا ئازاد بوو، بەلکو بەرهەمێ هاوکێشەیەکا نە-هەڤسەنگ یا هێزێ بوو، کو ب نیمچەکێ (سەقفەکێ) نوو ل سەر هزرا وی فەرز کر. چونکی د مەرجێن زیندانێ و گرتنا درێژ دا، هزر هێدی هێدی ژ ئاموورەکێ گوهۆرینێ دزڤریتە ئاموورەکێ مانێ (ساخماینێ).
هوسا، پرۆژەیا بەرێ ژ نوو هاتە خواندن، نە وەک ئەزموونەکا کێم، بەلکو وەک شاشیەکا وجودی (هەبوونی).
نەتەوەپەروەری ژ نوو هاتە پێناسەکرن نە وەک مافەکێ دیرۆکی، لێ وەک مەترسیەک. دەولەت ژی ژ هیڤیا رزگاربوونێ بوو بارەکێ گران یێ سەمبۆلیک.
د ڤی سەقایێ هزری دا، چەمکێن وەک نەتەوەیا دیمۆکراتیک و دیمۆكراسیكرنا جاڤاكا دەرکەڤتن. ئەڤ چەمکە نەهاتن داکو پرۆژەیا نەتەوەیی پێش بێخن، بەلکو هاتن داکو ببنە بەدیل (جێگر) بۆ وێ. سەرەرای کو ب زمانەکێ مرۆڤایەتی یێ زەلال هاتبوونە دارێشتن، لێ د ناڤەرۆکێ دا رەخێ سەروەریێ ژ دۆزا کوردی ستاند و جارەکا دی د ناڤ سیستەمێ دەولەتا سەردەست دا حەلاند.
ئەگەر ئەم ب چاڤیلکەیا فەلسەفەیێ بەرێ خۆ بدەینێ، مرۆڤ دشێت ڤێ وەرچەرخانێ وەک دەروونناسییا کەسایەتیا شکەستی ببینیت، یا کو پشتی شۆکێ هەول ددەت ناسنامەیا خۆ ژ نوو ئاڤا بکەت ب رێکا چێکرنا چیرۆکەکا ئاشتیخوازانە.
ل شوینا ململانێ دگەل واقعی، واقع ب خۆ وەکو قەدەرەکا دیرۆکی دهێتە تەفسیرکرن.
لێ ئارێشە نە د وەرچەرخانا هزری یا تاکەکەسی دا یە، بەلکو ئارێشە ئەوە دەما ئەڤ هزرە دبنە مەرجەع بۆ جەماوەری، چونکی سەرکردە، هەر چەند مەزن بیت و ببیتە سەمبۆل، مافێ وێ یەکێ نینە چارەنڤیسێ نەتەوەیەکێ تەمام د ناڤ چار دیوارێن زیندانێ دا ب سەلیقا خۆ دابرێژیت.
ب راستی وەرچەرخانا ئۆجالانی، پشتی 1999ێ، ڤەگوهاستن بوو ژ پرۆژەیا دەولەتا کوردی یا مەزن – وەک چارچۆڤەیەک بۆ سەروەریێ – بۆ پرۆژەیا برێڤەبرنا هەبوونا کوردی د ناڤ دەولەتێن خەلکێ دا.
واتە ژ سیاسەتا رزگاریخواز بۆ سیاسەتا خۆگونجاندنا دەمدرێژ.
ئەڤ وەرچەرخانە نە ل ژێر رۆناهیا گفتوگۆیەکا دیمۆکراتیک د ناڤ بزاڤێ دا دروست بوو و وەک بژاردەیەک ل سەر خەلکی نەهاتە پێشکێشکرن، بەلکو ب زۆرا دیرۆکێ و ههیبەتا سەمبۆلێ هاتە سەپاندن.
ل ڤێرێ پرسیارا ئەخلاقی سەرێ خۆ رادکەت:
ئایا ژ هناڤێن شکەستنێ، تیۆر دەردکەڤن؟
و ئایا دروستە مرۆڤ نەچاریێ بکەتە فەزیلەت؟
خواندن و هەلسەنگاندنا ڤی قۆناغێ نە بۆ وێ یەکێ یە ئەم کەسەکێ تاوانبار بکەین یان پاکانەیێ بۆ بکەین، بەلکو ئارمانج لێ ڤەگەراندنا هزرا رەخنەیی یە، چونکی هەر نەتەوەیەکا حسابا وەرچەرخانێن خۆ یێن هزری نەکەت، دێ بیتە کەرەستە و بابەتێ دیرۆکا نەتەوەیێن دی.
راستە گرتنێ شێوازێ گۆتارا ئۆجالانی ژ نوو ڤە دارێژت، لێ پرسیارا مەزن و جەوهەری هەر مایە و بەتال نەبوویە:
چاوا کورد دێ بنە خودان کیان و سەروەری د جیهانەکێ دا کو تەنێ رێزێ ل هێزێ دگریت؟
د گۆتارا بێت دا، ئەم دێ پێکهاتەیا ڤێ گۆتارا نوو پرت پرت (تەفکیک) كهین و سنۆرێن وێ یێن واقعی هەتا چ رادە دشێت پارێزگاریێ ل هەبوونا نەتەوەیی یا کوردی بکەت.
