سمکۆ عەبدولعەزیز

شیکارەکا جیۆ-پۆلیتیکی یا فرەڕەهەند بۆ هەڤڕکییا ئەمریکا و ئیرانێ

ئەو پێشهاتێن سەربازی و هەواڵگری یێن ل ڤان 48 دەمژمێرێن دوماهیێ د ناڤبەرا واشنتۆن و تەهرانێ دا ڕووداین، نیشان ددەن کو دەڤەر ژ قۆناغا شەڕێ سار (Cold War) دەرباز بوویە و چوویە د ناڤ بازنەیا ڕووبەڕووبوونا ل سەر لێڤا تەقینێ (Brinkmanship) دا.

جیهان نوکە نە تەنێ بینه‌ره‌، بەلکو د ناڤ جەرگێ قەیرانەکا جیۆ-ستراتیژی دایە، کو تێدا دەنگێ چەکان بلندترە ژ هەر لێکتێگەهشتنەکا دپلۆماسی.

 ڤێ رەوشێ وەڵاتێن زلهێز و ناڤەندێن ڤەکۆلینێن جیهانی نەچار کرینە کو دووبارە پێداچوونێ د هاوکێشەیێن هێزێ دا بکەن، ب تایبەت پشتی کو تەنگاڤا هورمز بوویە دەریەکێ سەرەکی بۆ ئابوورا جیهانی.

1. ماتریکسا سەربازی: ژ لێدانێن نیشانشکێن بۆ جەنگێ رۆبۆتیک

ل دویڤ ڕاپۆرتێن دوماهیێ یێن ناڤەندا جەینز (Janes Defense) و پەیمانگەها ستۆکهۆڵم بۆ ئاشتیێ (SIPRI)، ستراتیژیەتا سەربازی یا ویلایەتێن یەکگرتی یێن ئەمریکا ژ بەرگرییا نەرێنی هاتیە گوهۆڕین بۆ هێرشا پێشوەخت (Preemptive Strike). ئارمانج ژ ڤێ چەندێ، ژناڤبرنا بناغەیێ موشەکی و سیستەمێن بەرگریا ئەسمانی یێن ئیرانێ یە پێش وێ چەندێ کو ببنە مەترسی بۆ سەر ڕێڕەوێن ئاڤی.

 ل بەرامبەر دا، تەهران پەنا بریە بەر جەنگێ نەسیمەتری (Asymmetric Warfare) کو تێدا لایەنێ لاوازتر ب ڕێکا درۆنێن هەرزان و بەلەمێن بلەز یێن بێمڕۆڤ، هەوڵ ددەت زیانێ ب زلهێزێن تەکنۆلۆژیک (Technological Hegemons) بگەهینیت ب کێمترین تێچوون. ئەڤە وەک یارییا پشیک و مشکی (Cat and Mouse Game) یە، کو تێدا هێزێن رێکخستی ل بەرامبەر تەکتیکێن پارتیزانی یێن دەریایی تووشی ئاستەنگیێن مەزن دبن.

1. کۆریدۆرێن هەواڵگری: ئاڤا ژێر کا و جەنگێ سێبەران

ئاژانسێن هەواڵگریا جیهانی وەک (CIA) یا ئەمریکی و (BND) یا ئەڵمانی، ئاماژێ ب هندێ دکەن کو د ناڤبەرا هێرشێن ئەسمانی دا، دپلۆماسیەتا بن پەردە (Back-channel Diplomacy) ب شێوەیەکێ نهێنی یا بەردەوامە دا کو رەوش ژ کۆنترۆڵێ دەرنەکەڤیت. لێ مەترسییا مەزن، ل دویڤ زانیاریێن (Mossad) ئەوە کو تەهران مژوولی چێکرنا مەلبەندێن وەهمی (Decoy Sites) یە دا کو فڕۆکەیێن هەڤپەیمانان بکێشیتە ناڤ تۆرێن بەرگریا ئەسمانی یێن ڤەشارتی. هەڤدەم، جەنگێ ئەلیکترۆنی یان “جەنگێ سایبەر” (Cyber Warfare) ل سەر سیستەمێن ووزەیێ و بانکی گەهشتیە ئاستەکێ کو مەترسییا دروستکرنا ته‌نگاڤییا ترسا بكوم  (Public Panic) ل هەمی پایتەختێن دەڤەرێ زێدە کریە.

1. خەناقۆکا ئابووری: بەندەرا داخستی و پێشبینیێن ووزەیێ

ل دویڤ نویترین ڕاپۆرتا ئاژانسا نێڤدەوڵەتی یا ووزەیێ (IEA) و سندوقا نێڤدەوڵەتی یا دراڤی (IMF)، گرتنا تەنگا هورمز جیهان ئێخستیه‌ د ناڤ خەناقۆکا ووزەیێ (Energy Choke) دا. بلندبوونا بهایێ نه‌فتێ بۆ سەر 100 دۆلاران، دێ بیتە ئەگەرێ گرانبوونا جیهانی (Global Inflation) کو کارتێکرنەکا ڕاستەوخۆ و توند ل سەر بازاڕێن هەرێما کوردستانێ و عێراقێ دکەت. ئەڤ رەوشە نەک تەنێ بهایێ سوتەمەنیێ، بەلکو بهایێ دراڤی و کەرەستەیێن خوارنێ یێن سەرەکی ژی دێ لایەنەکێ نه‌رێنیدا هێته‌ له‌رزاندن، کو ئەڤە فشارەکا مەزن دێ ئێخیتە سەر ژیانا رۆژانە یا وەڵاتیان.

1. هەرێما کوردستانێ: ل بەندەرێ ئارام یان مەیدانا تۆلڤەکرنێ؟

بۆ هەرێما کوردستانێ، ئەڤ ململانێیە ئەزموونەکا دژوارە بۆ پاراستنا قەوارەیێ دەستووری (Constitutional Status) و مانا وەک ئەکتەرەکێ بێلایەن. وەک ناڤەندا واشنتۆن (The Washington Institute) د شیکارێن خوە یێن ئەڤرۆ دا دیار دکەت، هەولێر د چاڤێ جیهانێ دا وەک دوورگەکا ئارام (Oasis of Stability) دهێتە دیتن. لێ مەترسییا مەزن ل ڤێرە ئەوە کو هەرێم ببیتە قوربانیێ شەڕێ ب وەکالەت (Proxy War) و لایەنێن هەڤڕک ئاخا کوردستانێ بۆ تۆلڤەکرنێن سیاسی بەکاربینن. ل ڤێرە ئەرکێ سەرکردایەتییا سیاسی یە کو ب حیكمەتەکا بلند و ب یەکڕێزییا ناڤخۆیی (Internal Cohesion) بەرەڤانیێ ل بەرژەوەندیێن نەتەوەیی بکەت.

دەرەنجام:

ئێدی دەمێ خۆ خاپاندنێ (Wishful Thinking) ب دوماهی هاتیە و جیهان ل سەر لێڤا گوهۆڕینەکا مێژوویی یا نەدیارە. هاوکێشەیێن هێزێ ل رۆژهەلاتا ناڤەڕاست بەرەڤ دووبارە داڕێشتنێ دچن و هەرێما کوردستانێ پێتڤى ب هشیارییەکا مەزن هەیە. ئەوا ئه‌م نوکە دبینین تەنێ دەسپێکا قەیرانەکا درێژخایەنە کو تێدا ئەو لایەنێن خودان پلان و ستراتیژیەت دێ شێن خوە ژ ڤی گەردەلوولا نێڤدەوڵەتی دەرباز کەن. پێتڤییه‌ وەڵاتی و بڕیاردەر ب هەمان ئاست ئامادەباشیێ بکەن بۆ هەر ئەگەرەکێ کو دبیتە ئەگەرێ گوهۆڕینا نه‌خشه‌یێ جیۆ-پۆلیتیکی یێ دەڤەرێ.