بریارا پهكهكێ یا ژ بۆ ژ نوو ڤە دەستپێکرنا تێکۆشینا چەکداری د 1ێ خزیرانا 2004ێ دە و ئەنجامێن وێ ژ بۆ کوردان چ بوون ؟
د 1ێ خزیرانا 2004ێ دە، پهكهكێ داخویانیەک وەشاند و بداویھاتنا ئاگربەستا کو د 2ێ تەباخا 1999ێ دە دەست پێ کربوو و 5 سالان بهردهوام کربوو راگهھاند. د 27ێ سباتا 2025ێ دە، عهبدوللا ئۆجالان بانگ ل پهكهكێ کر کو خوە ھلوەشینە و تێکۆشینا چەکداری ب داوی بکە. ئەڤ سەردەما دویەمین یا پەڤچوونێ، کو پهكهكێ ژێ رە دگۆت ھەلمەتا 1ێ خزیرانێ، 21 سالان بهردهوام کر. ئەڤ سەردەما 21 سالان یا پەڤچوونێ ژ بۆ کوردان گەلەک ئەنجام دەرخستن ھۆلێ. ڤێ سەردەما 21 سالی یا پەڤچوونێ ئەنجامێن سیاسی ژ یێن لهشكهری بێتر دەرخستن ھۆلێ. ژ بۆ تێگھیشتنا راستیا کو کورد ئیرۆ تێ دە نە، نیقاشکرنا سەدەما دەستپێکرنا ھەلمەتا 1ێ خزیرانێ و ھێزێن ب سەرکەتی ویێن ونداکری کی بوون، گرینگە.
ئەم دکارن پاشخانە و ئەنجامێن پێڤاژۆیا کو د 1ێ خزیرانا 2004ێ دە د ناڤبەرا پهكهكێ و دەولەتا ترکیەیێ دە دەست پێ کری، د بن چەند سەرناڤان دە کۆم بکن و بنرخینن.
بەشا 1: گوھەرتنێن د سیاسەتا دەولەتا ترک یا ل رۆژھلاتا ناڤین دە و پێنگاڤا 1ێ خزیرانێ یا پهكهكێ
ب ڤهگهریانا ئۆجالان بۆ ترکیەیێ د سالا 1999ێ دە، پێڤاژۆیەک نوو ل باکورێ کوردستانێ و ترکیەیێ دەست پێ کر. د 2ێ تەباخا 1999ێ دە، ئۆجالان بانگ ل ھەموو گەریلایێن ل باکورێ کوردستانێ کر کو بەر ب باشوورێ کوردستانێ ڤە بکشن. ئەڤ، ب ئاوایەکی، تێ واتەیا بداویبوونا تێکۆشینا چەکداری یا کو پهكهكێ د سالا 1984ێ دە دەست پێ کربوو.
وێ دەمێ، دەولەتا ترکیەیێ ب فەرمی چ داخوازێن گشتی ژ بۆ “ڤەکشینێ” نەکرن. وەکی دن، دەولەتا ترکیەیێ چ گارانتی پێشکێشی پهكهكێ نەکرن وەکی راوەستاندنا ئۆپەراسیۆنان یان ھێسانکرنا ڤەکشینێ.
ل گەل ڤێ یەکێ، ئۆجالان د نامەیەکێ دا کو بۆ رێخستنێ شاند، دەربارێ ڤێ بریارێ ئەڤ بانگه کر:
“پێدڤییە کو بێ گومان وەرە ئیسبات کرن کو توندوتیژی، ھەم ب پراكتیکی و ھەم ژی ب گارانتی، ب داوی بوویە. ئەڤ ژ بۆ راگھاندنا کو ئەم د 1ێ ئیلۆنا 1999ێ دە تێکۆشینا چەکداری ب داوی دکن، و ھێزێن خوە ڤەگوھێزین پشت سینۆر، بەر ب باشوور ڤە دکشینن، دا کو رەوشێ ل گۆری پێڤاژۆیێ بنرخینن و ل گۆری وێ ئامادە ببن.”
ل گۆری ھن بەلگەیێن پهكهكێ، د ئەنجاما ڤێ ڤەکشینێ دە 1500 گەریلایان ژیانا خوە ژ دەست دانە، نێزیکی 100 گەریلا دیل ھاتنە گرتن و ب سەدان گەریلا ژی ھەنە کو چارەنووسا وان نە دیارە.
د نامەیا ئۆجالان دە پەیڤا “پێویستە خوە ئیسپات بکم” پر بالکێشە و ب راستی ژی ژ بۆ ئەشکەرەکرنا بنگەھا مەسەلەیێ پر گرینگە. سۆزێن کو ژ دەولەتێ رە ھاتبوون دایین ھەبوون، و ئۆجالان ھین ژی ھەول ددا کو “ئیسپات بکە” کو پهكهكه گوھ ددە فەرمانێن وی.
ڤەکشینا گەریلایان ژ ناڤا سینۆرێ باکورێ کوردستانێ بوو باشوور داخوازەک بوو کو دەولەتا ترکیەیێ ژ ئۆجالان رە کربوو. د ڤێ ھەیامێ دە، ئۆجالان گاڤێن دن ئاڤێتن دا کو نیشان بدە کو رێخستن بێ شەرت و مەرج گوھ ددە وی. میناک، د تەباخا 2000ێ دە، وی نامەیەکا نڤیسکی ژ کۆنسەیا رێڤەبەرییا پهكهكێ رە شاند، و ژ وان خوەست کو ب یهنهكێ رە پەڤچوونێ بکن و سەدەمێن سیاسی یێن ڤێ یەکێ دەستنیشان کر. ل سەر ڤێ فەرمانێ، پهكهكێ د ئیلۆنا 2000ێ دە ئێریشی ھێزێن پێشمەرگەیێن یهنهكێ کر. د ڤێ ناڤبەرێ دە، ئۆجالان د گەلەک مژاران دە، د ناڤ کۆنگرە و رێزکنامەیان، موداخەلە کر، و ژ دەولەتێ رە ئیسپات کر کو “پهكهكه دێ بێ شەرت و مەرج گوھ بدە وی.”
د بەرسڤێ دە، د 12ێ چلەیا 2000ێ دە، بوولەنت ئەجەوید، مەسعوود یلماز و دهولەت باخچەلی جڤیان و پەیمانەک ئیمزە کرن کو رێ ل بەر پارلەمەنتۆیێ بگرن کو جەزایێ دارڤهكرنێ یێ ئۆجالان نههێته پارلەمەنتۆیێ. و د سالا 2002ێ دە، ترکیەیێ جەزایێ دارڤەکرنێ ب تەڤاھی بەتال کر.
پشتی ڤان ھەموو پێڤاژۆیان، شەرت و مەرج ژ بۆ ئاڤاکرنا پهكهكه یەکا نوو ژ ئالیێ ئۆجالان ڤە ھاتن ئافراندن. (دڤێ وەرە زانین کو دەولەت باخچەلی، ئهندازیارێ تشتێ کو نھا ژێ رە “پێڤاژۆ” تێ گۆتن، د بەتالکرنا جەزایێ دارڤەکرنێ ژ ئالیێ ترکیەیێ ڤە رۆلەکێ گرینگ لیست.)
چما ترکیەیێ ئەڤ گاڤ ئاڤێتن؟
سالێن 1990ی کریزا سیاسی ل رۆژھلاتا ناڤین گھیشتبوو لووتکەیێ. ئیراق د ناڤەندا ڤێ کریزێ دە بوو. راگھاندنا ھەرێمەکا بێی فرین ل سەر باشوورێ کوردستانێ د سالا 1991ێ دە نیشان دا کو زەنگا ئاگاهداركرنێ ژ بۆ ئیرانێ، سووریە و ترکیەیێ، کو وەلاتێن ناڤەندی یێن رۆژھلاتا ناڤینن لێددن. د ناڤ باکورێ کوردستانێ دە، گرسەیەکا نەتەوەپەرەست ھەبوو کو ژ پهكهكێ سینۆرێن رێخستنی-سیاسی دەرباس دبوو، ژ ھێلا ھەستیاری و سیاسی ڤە ژ پێشکەتنێن ل باشوورێ کوردستانێ (راپەرینا رزگاری) ڤە باندۆر دبوو. چ پهكهكه بە چ نەبە، ئەڤ کۆم ژ بۆ ترکیەیێ خەتەری ئاڤا دکر. پرسگرێکا کورد ئێدی تشتەک نەبوو کو وەرە ڤەشارتن، و سەردەما ئینکارکرنا ناسنامەیا کوردی ب داوی بوو. وەکی دن، راستیا کو کورد ل رۆژھلاتا ناڤین پۆتانسیەلەکە زندی تەمسیل دکرن دەرکەتبوو ھۆلێ. کورد ئەو ھێز بوون کو ئەو ھێزێن ل رۆژھلاتا ناڤین ھەگەمۆنیا دخوەستن، دکارین پشتا خوە پێڤە گرێ بدن.
ترکیەیێ فێم کر کو ئەو نکارە ب مایینا د ناڤ سینۆرێن خوە دە ب ڤێ مەترسییێ رە مژوول ببە. ئان دێ نەچار بمینە کو تێبکۆشە ژ بۆ ھەگەمۆنیایێ و ژ سینۆرێن خوە بەرفرەھ بکە، یان ژی دێ بچووک ببە. ترکیەیێ ڤەبژارکا یەکەم ھلبژارت.
وێ دەست ب ئامادەکارییان کر دا کو ب بەرفرەھبوونا ژ سینۆرێن خوە کو د رۆژھلاتا ناڤین دە ببە ھێزەک. ب تایبەتی د سالێن 1990ی دە، وێ ھەول دا کو ھێزا کورد ل باشوورێ کوردستانێ فام بکە. ھەر چەند دۆستانە خویا دکر ژی، وێ د ھەمان دەمێ دە پشتراست کر کو پهكهكه ناڤەندا ناکۆکیا خوە ڤەگوھەزینە باشوورێ کوردستانێ. تەڤی ڤێ یەکێ، ھێزێن ل باشوور کاریبوون تەڤی ناکۆکیێن ناڤخوەیی و پرسگرێکێن ئابۆری ژی خوە ل سەر لنگا بگرن.
ب ستراتەژییا ھەسپێ ترۆڤا، گرینگ بوو کو کوردان ل با خوە بگرە و وان ژ ھوندر ڤە بمەشینە.
سیاسەتا دەولەتا ترک د سالێن 2000ێ دە “ژ ناڤ برنا ل گهل دهمی” بوو
ئەڤ نە تەنێ سەدەما ترکیەیێ بوو؛ رۆلا پێویستییا ئاڤێ د قادا سیاسی دە، ھلوەشینا سیستەما دەولەتێن بالکانان و ئاڤاکرنا دەولەتێن نوو، و گوھەرتنێن سیستەماتیک یێن جیھانی وەکی پەرگالا گلۆبال یا ھلوەشیایی، ژی فاکتۆرێن پالدانێ بوون. و بێ گومان، پرسگرێکا کورد خالەک سهرهكی بوو.
پێڤاژۆ ب داخویانیا سولەیمان دەمیرەل ل مێردینێ د سالا 1993ێ دە دەست پێ کربوو، “ئەم راستیا کورد ناس دکن.” لێبەلێ، جەوھەرێ ڤێ ناسکرنێ نە دیار بوو.
د سالا 1999ێ دە، دەولەتێ چارەسەرییا پرسگرێکا کورد ل باکورێ کوردستانێ وەکی “سیاسەتا ھلوەشینێ یا کو ب دەمێ رە بەلاڤ بوویە” پێناسە کر. داخوازێن نەتەوەیی یێن کورد ب تەنگکرنا د ناڤبەرا تێگەھێن وەکی ئاشتی، شەر، ئاگربەست، پەڤچوون، ھێڤی، ڤەکشین، دانوستاندن، پێڤاژۆ و ھتد. دە ھاتن ژ ناڤ برن.
ژ بەر ڤێ یەکێ ئۆجالان و پهكهكه دێ چاوا ببن چەرخێن سەرەکە یێن ڤێ “سیاسەتا ھلوەشینێ یا کو ب دەمێ رە بەلاڤ بوویە”؟
ھەولدانێن گەریلا د ناڤبەرا سالێن 1999-2004ێ دە ھاتنە راوەستاندن
د سالا 1999ێ دە، دەما کو داخوازا ڤەکشینێ ھاتە کرن، دەولەتا ترکیەیێ خوەست کو گەریلا ڤەکشن، نە خوە کو خوە ھلوەشینە. باشوورێ کوردستانێ ب تایبەتی ھاتە ھلبژارتن ژ بەر کو ئەو پەناگەھا نەتەوەپەرەستیا بلند یا کورد بوو. گەریلایێن پهكهكێ ب گرانییا دەولەتێ ل چیایێن قەندیلێ، ل خنێرە و بەھدینانێ دھاتن گرتن. ب راستی، ئەم دکارن ڤێ سەردەمێ وەکی دەولەتێ ببینن کو پێشکەتنێن ل رۆژھلاتا ناڤین زەلال دکە و بریار ددە کا پهكهكێ چاوا ل گۆری بەرژەوەندییێن خوە بکار بینە.
ب ئێریشێن 11ێ ئیلۆنێ رە، ئەشکەرە بوو کو رۆژھلاتا ناڤین دێ ببە قادەکە پەڤچوونێ. ب تایبەتی دەولەتا ترکیەیێ دخوەست ب دەستوەردانا ئۆپەراسیۆنا ئيراقێ بەشداری تێکۆشینا سەروەرییا ھەرێمێ ببە. لێبەلێ، پارلەمانێ ترکیەیێ د 1ێ ئادارا 2003ێ دە پێشنیارا شاندنا لەشکەران بۆ ئیراقێ رەد کر. ترکیە ل دەرڤەیی پێڤاژۆیا کو ژ ھێلا ئامەریکایێ ڤە ل ئیراقێ ھاتبوو دەستپێکرن ما. کورد ب دەستکەفتیێن مەزن ژ ھلوەشاندنا رەژیما سەدام دەرکەتن و شەرێ ناڤخوەیی ب داوی بوو. ژ بۆ ترکیەیێ، رەوشا ل باشوورێ کوردستانێ و ئیراقێ کارەساتەک بوو. وان دخوەست کو دیسا تەڤلی پێڤاژۆیێ ببە. پهكهكه بوویە ئامرازەک ستراتەژیک کو ژ ئالیێ ترکیەیێ ڤە تێ بکارئانین دا کو بکەڤە ناڤ ئیراق و باشوورێ کوردستانێ و ناڤەندێن کۆنترۆلێ ئاڤا بکە.
ل ڤر، پهكهكێ 4 ئەرک ھەبوون:
یهك:
ب فەرمی دەست ب شەر و پەڤچوونێ ل دژی ترکیەیێ، وەلاتەکێ ناتۆیێ، بکە، ب ڤی ئاوایی ئۆپەراسیۆنێن ترکیەیێ ل ھەرێمێ و بەرفرەھبوونا وێ ل دەرڤەیی سینۆرێن وێ رەوا بکە. ئەڤ خال نە تەنێ ئیدیعایەکە. دەولەتا ترکیەیێ ژ پێنگاڤا 1ێ خزیرانێ ڤە خالێن ھەره ستراتەژیک یێن كو ھەم ل رۆژئاڤا و ھەم ژی ل ھەرێما کوردستانێ داگیر کرنە، ل سینۆرێن خوە بەرفرەھ کرن.
دوو:
رێ ل بەر ستاتوویا ھەرێما فەدەرالا کوردستانێ یا نوو بگرە کو نەبە ئیلھامبەخش و پشتگریا بەشێن دن یێن کوردستانێ بکە، ب ڤی ئاوایی نەتەوەپەرەستیا کورد و داخوازیێن نەتەوەیی خورت بکە. د بنگەھ دە، پهكهكێ ب ئیدەۆلۆژیەکا نوو وەکی ھێزەکا دژمنێ بەرزبوونا نەتەوپەرەستییا ل باشوورێ کوردستانێ بکار بینە. یەکسەر پشتی ڤێ پێڤاژۆیێ، ئۆجالان کۆمەک فکرێن دژ-کورد وەکە بێدەولەتبوونێ، کۆمارا دەمۆکراتیک و ئەنتەگراسیۆنێ خستن رۆژەڤا کوردان.
سێ:
باکوورێ کوردستانێ خوەدی نفووسا ھەری زێدە یا کوردە. ئەنتەگرەکرنا وان بوو دەولەتا ترکیەیێ وەکە ئەرکا سەرەکی یا پهكهكێ ھات پەژراندن.
چار:
سیاسەتەکا کۆنترۆلکرنا نەراستەراست یا کوردێن ل بەشێن دن یێن کوردستانێ ب رێیا پهكهكێ.
عەڤدلا ئۆجالان ژ بۆ پێشوازیکرنا ڤێ سیاسەتا دەولەتێ 4 گاڤ ئاڤێتن:
ئۆجالان فەرمان دا ئاڤاکرنا ھەرێمێن پاراستنا مەدیایێ دا کو ل باشوورێ کوردستانێ وەکە ئالتەرناتیڤ بۆ حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ بئافرینە.
رێخستنێن پێکھاتەیێن پهكهكێ ل ھەر چار پارچەیێن کوردستانێ ھاتن دامەزراندن: پژاک ژ بۆ رۆژھلات کوردستانێ، پهچهدهک ژ بۆ باشوورێ کوردستانێ، و پهیهده ژ بۆ رۆژئاڤا کوردستانێ.
پارتییا DEHAP كو کوردستانی ل باکورێ کوردستانێ کۆم دکرن، ھاتە ھلوەشاندن، و ل شوونا وێ HDK کو ناسنامەیا کوردی تێدا ھات کێمکرن، ھاتە دامەزراندن.
عەڤدلا ئۆجالان کامپانیایەک دا دەستپێکرن دا کو فکرێن خوە د ناڤ جڤاکا کورد ل دۆرا تێگەھێن وەکی ژنۆلۆژی و ئەکۆلۆژیێ بهلاڤ بکە، کو تێگەھ و فکرا نەتەوپەرستییا کورد د ناڤا کوردان دە وەرە لاواز کرن.
و خالا ھەره گرینگ ئەو بوو کو پهكهكه ب ھەڤاھەنگییا دەولەتا تركیێ ئاگربەست بداوی کر و تێکۆشینا چەکداری ژ نوو ڤە دا دەستپێکرن، ب ڤی ئاوایی ھەمی خالێن ژۆرین وەرن جیبجی کرن.
سبێ: پێنگاڤا 1ێ خزیرانێ وەکی بەشەک ژ ستراتەژیا دژه-کورد یا دەولەتا ترک ھاتە ئامادەکرن.
