سمکۆ عەبدولعەزیز

ئەڤرۆکە دۆزا کوردی ژ قەبارەیێ ململانێیا نەتەوەیی یا کەڤنەشۆپ دەرباز بوویە و چوویە د ناڤ تۆڕەکا ئالۆز یا ئابووریا سیاسی یا نێڤدەولەتی و پیڤەرێن رەواییا یاسایی و سیستەمێ دانپێدانا دامەزراوەیی دا.

 د جیهانا هەڤچەرخ دا، مەرجێ سەرەکی بۆ وەرگرتنا دانپێدانێ ب هەر کیانەکێ سیاسی، ڤەگوهاستنە ژ مەنتقێ ناسنامەیێ بۆ مەنتقێ کارێگەریا دەزگەهی.

د ڤێ هاوکێشەیێ دا، سازیێن دارایی یێن جیهانی – وەک سندوقا دراڤی (IMF) – تەنێ دەزگەهێن تەکنیکی نینن، بەلکو ئەو ب خوە بڕیاردەرێن رەواییێ نە.

ئەڤ سازییە سنووران د ناڤبەرا وان کیانان دا دکێشن یێن کو دشێن بهێنە برێڤەبرن و یێن کو وەک ژێدەرێ مەترسیێ دهێنە دیتن.

 ب ڤێ چەندێ رۆلێ وان نە تەنێ وەسفکرنا راستیێ یە، بەلکو ب رێکا سەپاندنا مەرجێن سەقامگیری و حوکمڕانی و دیسپلینا داراییه‌،  كو دبنه‌ ئه‌گه‌رێ  دروستكرنا واقعبینیێ‌ .

دۆزا کوردی دکەڤیتە د ناڤ جەرگێ ڤێ ئالۆزیا بونیادی دا.

 گەلەکن خوەدان ناسنامە و دیرۆک و ئاخ و بیرەوەریێن هەڤپشک، لێ ئەو سەروەریا یاسایی و ئابووری نینە کو ببنه‌  یاریکەرەکێ (ئەکتەرەکێ) سەربخوە و ل سەر مێزا نێڤدەولەتی روینین.

لەوما، ل شوینا کو کورد ببنە خودان نوونەراتیەکا سیاسی یا راستەوخۆ، پرانییا جاران وەک کارتەکا ئەمنی و سیاسی ژ لایێ دەولەتێن دیتر ڤە یاری پێ دهێتە کرن.

ژ بەر ڤێ یەکێ، پرسیارا ئاراستەیا سیاسی یا کوردی پرسیارەکا چارەنڤیسسازە. نە تەنێ وەک هەلبژارتنەکا ئایدۆلۆژی، بەلکو وەک ستراتیژییەک بۆ جهگرتنێ د نەخشەیێ جیهانێ دا.

ل ڤێرێ سێ ئاراستەیێن جودا دەردکەڤن:

یەک: ئاراستەیا ئاڤاکرنا کیانێ دامەزراوەیی
ئەڤ ئاراستە کو ب کریار د پرۆژەیێ  رێبه‌رێ كوردان مەسعوود بارزانی دا ل هەرێما کوردستانێ بەرجەستە دبیت، ژ وێ راستیێ دەست پێ دکەت کو دەولەت – سەرەرای هەمی کێماسیان – تاکە ئامیرە کو سیستەمێ نێڤدەولەتی دانپێدانێ پێ دکەت وەک هەلگرێ سەروەریا یاسایی.

ئەڤ رێبازە هەول ددەت شووناسێ بکەتە سازی، دیرۆکێ بکەتە یاسا، و بیردانكێ بکەتە سیاسەتا گشتی.

ئارمانج ئەوە دۆزا كوردی ژ قوناغا نەرازیبوونێ دەرباز ببیت بۆ قوناغا ئاڤاکرنا هێدی-هێدی یا کارێگەریا سیاسی.

دو: ئاراستەیا رەخنەگرتن ل دەولەتێ
ئەڤ ئاراستە کو عەبدوللا ئۆجەلان دامه‌زرینه‌ریێ پارتیا كاركه‌ران دهێته‌ دارێشتن، رەخنەیێ ل چەمکێ دەولەت-نەتەوەیێ دگریت و بەدیلێ دیموکراسیا جڤاکی یا بێ سنوور پێشکێش دکەت.

هەرچەندە ڤێ نێرینێ بهایەکێ فکری و ئەخلاقی هەیە، لێ د پراکتیکێ دا نەشێت بەدیلەکێ دامەزراوەیی دروست بکەت کو ببیتە ژێدەرێ رەواییا یاسایی یان ئابووری بۆ ملله‌تێ كورد .

ب ڤێ چەندێ، کورد د رەوشەکا ناڤبەری (نە دەولەت، نە دانپێدان، نە پاراستن) دا دمینن، کو ئەڤە ب خۆ درێژەدانە ب رەوشا نەبوونا کارەکتەرێ سیاسی.

سێ: ئاراستەیا برێڤەبرنا مافان
ئەڤ ئاراستە کو بافل تالەبانی سه‌روكێ ئێكه‌تیا نیشتمانى كوردستان نوونەراتیا وێ دکەت، کار ل سەر بەدەستڤەئینانا مافان دکەت، لێ د چارچووڤەیێ دەولەتا ئیراقێ دا.

راستە ئەڤە دبیت بۆ دەمەکێ کورت ئارامیێ پەیدا بکەت، لێ ئاسۆیێ دۆزا کوردی بەرتەنگ دکەت و پاشەرۆژێ دکەتە قوربانیا هەڤسەنگیێن ناڤخۆیی یێن ئیراقێ.

 ل ڤێرێ، ماف دبنە بابەتێ بازار پێکرنێ ل شوینا کو ببنە بنگەهێ سەروەریەکا مسۆگەر.

حەقیقەتا ئابووری/سیاسی
ل دویڤ پیڤەرێن ئابوورییا سیاسی یا جیهانی، خەلات نە بۆ وێ گۆتارێ یە یا هەری دادپەروەر، بەلکو بۆ وی کیانییە یێ هەره‌ باش سەرەدەریکرنێ ل گەل دهێتە کرن.

 دانپێدان ب یێ هەری ئەخلاقی ناهێتە کرن، لێ ب یێ هەری سەقامگیر دهێتە کرن.

 تەنێ ئەو ئاراستە دشێت دۆزا کوردی ژ دۆسیەیەکێ ڤەگوهێزیت بۆ ئەکتەرەکێ فەرمی یا کو کار بۆ ئاڤاکرنا سازیێن سەروەر دکەت، ئەو سازیێن دشێن دیسپلینا ئابووری و پێشبینیێن سیاسی دابین بکەن.

ئەڤ رێبازە بێی باج و زەحمەتی نینە، لێ تاکە رێکە کو ل گەل واقعێ جیهانێ (وەک کو هەیە، نە وەک کو مە دڤێت) دگونجیت.

دەرەنجام

پاڵپشت ب ڤێ شیکارکرنا بونیادی، پاشەرۆژا دۆزا کوردی نە ل مەیدانا جوگرافی و نە ب گۆتارێن حەماسی دهێتە یەکلاییکردن، بەلکو د شیانا دروستکرنا زاتەکێ سیاسی-ئابووری یێ تەمام دا یە.

ژ هەر سێ مۆدێلان، دیار دبیت کو پرۆژەیا رێبه‌رێ كوردان مەسعوود بارزانی تاکە نێزیکبوونە کو ل دویڤ لۆژیکێ سیستەمێ جیهانی یه‌.

ئه‌ڤ پروژه‌یه‌ دەرگەهی بەرەڤ کیانێ کوردی ڤەدکەت. چونکی ئەڤ پرۆژەیە کار بۆ ئاڤاکرنا سەروەریا قابلێ دانپێدانێ دکەت و دڤێت دۆزێ ژ دۆسیەیێ بکەتە دامەزراوە.
ل بەرامبەردا، پرۆژەیا ئۆجەلانی تێگەهێ کیانێ سیاسی هەلدوەشینیت و بێ-دەولەتیێ دووبارە دكه‌ته‌ڤه‌ .

 پرۆژەیا تالەبانی ژی تەنێ رازیبوونە ب برێڤەبرنا رەوشێ د بن سیبەرا دەولەتەکا دیتر دا.

کەواتە، تاکە ئومێد بۆ پاشەرۆژێ ئەو ئاراستەیە یا کو ئارمانجا وێ ئاڤاکرنا سەروەریێ یە، نە دەربازبوونا ژ سەروەریێ و نە ژی خۆ رادەستکرن ب چارەنڤیسێ دەولەتێن داگیرکەر.

ئەڤە نە حەزەکا ئایدۆلۆژی یە، بەلکو دەرەنجامێ خوێندنەکا واقعبینانە یە بۆ مەرجێن مانەوەیێ د سیستەمێ جیهانی دا.