بێلایهنیا ڕاگههاندی و شهڕێ ڤهشارتی: عیراق د ناڤبهرا دهولهتا فهرمی و دهستههلاتا میلیشیایان دا
سمکۆ عەبدولعەزیز
د شهڕێن سهردهم دا، ئێدی پشكداریا د ههڤڕكیان دا ههر دهم ب ڕێكا بهیاننامێن فهرمی یان ڕاگههاندنا ئێكسهر یا شهڕی ناهێته كرن.
گهلهك دهولهت جۆرهكێ شهڕێ ڕانهگههاندی ئهنجام ددهن ب شێوهكێ وهسا كو گۆتارا وان یا سیاسی ب بێلایهن دیار دكهت، لێ ل سهر ئهردی هێزێن دی ب مهنتقهكێ تمام جیاواز د ئهركی دانه.
ئهڤ ههڤدژیا د ناڤبهرا ئاخفتنا سیاسی و ڕاستیا مهیدانی دا، ئهڤڕۆ ب ڕوونی د ناڤ كاودانێن عیراقێ دا دهێته دیتن، نهخاسمه د گهل زێدهبوونا گرژیێن ناڤبهرا ئهمریكا و ئیرانێ و كاریگهریا وێ ل سهر عیراقێ و ههرێما كوردستانێ.
حكومهتا عیراقێ د بهیاننامێن خۆ یێن فهرمی دا دبێژیت كو ئهو ب یهك دووڕاتی ل ههمبهر لایهنێن شهڕكهر ڕاوهستیایه و دووپات دكهت كو عیراقێ نهڤێت ببیته گۆڕهپانا شهڕی. ئهڤ گۆتارا دبلۆماسی ژ ئالیێ پرنسیپی ڤه یا تێگههشتی یه، چونكی عیراق دزانیت كو چوونا د ناڤ ڕووبڕووبوونهكا ئێكسهر د گهل ئهمریكا یان كهفتنا د ناڤ شهڕهكێ ههرێمی یێ مهزن دا، دێ دهولهتێ ئێخیته بهر مهترسیێن سیاسی، ئابووری و ئهمنی یێن گهلهك مهزن. لێ كێشهیا ڕاستهقینه نه د گۆتارا فهرمی دایه، بهلكو د ڕاستیا كریاری یا ل سهر ئهردی دایه.
دهولهتهكا دووفاقی: دهستههلاتا فهرمی و یا سێبهر
عيراق ب سالانه د ناڤ حالهتهكا دووفاقیا دهستههلاتێ دا دژیت. ل ئالیهكێ دهولهتهكا فهرمی ههیه كو خودان سازی و سوپا و دهستووره، لێ ل ئالیێ دی هێزێن چهكدار یێن ل دهرڤهی چوارچۆڤێ تهقلیدی یێ دهولهتێ ههنه، كو خودان شیانێن سهربازی یێن كاریگهر و ههژمۆنهكا سیاسی یا بهرفرههه.
ئهڤ ههژمۆنه بتنێ گرۆپێن خومالی نینن، بهلكو گهلهك جاران گرێدایی تۆرێن ههرێمیێن بهرفرههتر و ههڤڕكیێن دهربازبووی ژ سنوورێن عیراقێ نه.
د بن سێبهرا ڤی شهڕێ ل دهڤهرێ گهرم بووی دا، ئهڤ ههڤدژیه ب ڕوونتر دیار دبن.
ههردهما كو بهغدا بێلایهنیا خۆ ڕادگههینیت، دهڤهرێن جێواز ب تایبهتی ههرێما كوردستانێ دهێنه ئارمانجكرن ب ڕێكا مۆشهك و درۆنان كو جهێن سڤیل یان ژێرخانێن ههستیار دكهنه ئارمانجێن خو. گهلهك جاران ئهڤ هێرشه بۆ هندهك گرۆپێن چهكدار یێن گرێدایی سهحنهیا شیعی یا چهكدار ل عیراقێ دهێنه ڤهگێڕان.
پرسیار ل سهر مهفهۆمێ بێلایهنیێ
ئهڤ هاوكێشه پرسیارهكا سیاسی یا بنیاتی پهیدا دكهت: ئهرێ دهولهت دشێێت بێلایهنیێ ڕابگههینیت دهمێ هێزێن چهكدار د ناڤ سنوورێن وێ دا پشكدار بن د شهڕی دا؟ مهفهۆمێ دهولهتا نوودهم ل سهر وێ یهكێ ئاڤا بوویه كو تهنێ دهولهت مافێ بكارئینانا هێزێ ههیه.
دهمێ دهولهت ڤێ كۆنترۆلێ ژ دهست ددهت، حالهتێ دهولهتا دوقۆلی پهیدا دبیت، كو تێدا دهستههلاتا فهرمی د گهل دهستههلاتێن ههڤتهریب دژیت یێن كو كاریگهریێ ل سهر بڕیارا ئهمنی و سیاسی دكهن.
د ڤی حالهتی دا، بێلایهنیا سیاسی دبیته تێرمهكا ئاریشهدار. جیهانا دهرڤه ههلوێستێ دهولهتێ تهنێ ب بهیاننامان ناپیڤیت ، بهلكو ب وێ یهكا ل سهر ئهردی ڕوو ددهت دههلسهنگینیت. ئهگهر هێرش ژ ناڤ ئاخا عیراقێ یان ب ڕێكا گرۆپێن ل ناڤ وێ دا كار دكهن دهركهڤن، وێ گاڤێ وێنێ بێلایهنیێ ل دهف كۆمهڵگهها نێڤدهولهتی دكهڤیته ژێر گۆمانێ.
مهترسی ل سهر ههرێما كوردستانێ و پاشهڕۆژا عیراقێ
بۆ ههرێما كوردستانێ، ئهڤ پێشهاته نوونهراتیا ئالنگاریهكا ئهمنی و ستراتیژی یا گهلهك ههستیار دكهن. ههرێمێ د چهندین دههسالێن بووری دا مۆدێلهكا جێگیریا سیاسی و ئابووری د ناڤ دهڤهرهكا ئالۆز دا ئاڤا كریه. ئارمانجكرنا ژێرخانا وێ یان جهێن ئابووری نه تهنێ ههڕهشهیێ ل ههرێمێ دكهت، بهلكو ههڕهشهیێ ل ئێك ژ گرنگترین توخمێن جێگیریا عیراقێ بخۆ ژی دكهت.
بهردهوامبوونا ڤێ دووفاقیا دهستههلاتێ، رهنگه عیراقێ ببهته ناڤ ڕهوشهكا ئالۆزتر. دهولهتا كو كۆنترۆلا تمام ل سهر بڕیارا شهڕ و ئاشتیێ د ناڤ سنوورێن خۆ دا نهبیت، عیراق دێ بیته پارچهك ژ ههڤڕكیێن ههرێمى ، كو وێ ب شێوهكێ فهرمی ههلبژارتن بۆ نهكرینه. ئهڤه وێ یهكێ دگههینیت كو عیراق ئهڤڕۆ ل سهر ڕێیانهكێ یه د ناڤبهرا دوو بژاردهیان دا:
بژاردهیا ئێكێ: بێهێزكرنا میلیشیان و ب هێزكرنا مهفهۆمێ دهولهتا نیشتمانی، ئهوا كو چهك و بڕیارا ئهمنی تهنێ د دهستێ وێ دا بیت و ڕێگریێ ل بكارئینانا ئاخا عیراقێ بكهت وهك گۆڕهپان بۆ ئێكلاكردنا حساباتێن ههرێمی.
بژاردهیا دویێ: بهردهوامبوونا ڤێ ههڤسهنگیا لهرزۆك د ناڤبهرا دهولهتێ و هێزێن چهكدار یێن ههڤتهریب دا، كو ئهڤ ڕێیه مهترسیێن گهلهك مهزن بۆ سهقامگیریا سیاسی یا وهلاتی د پاشهڕۆژێ دا بخۆ ڤه دگریت.
عيراق، ب دیرۆك و سهنگا خۆ یا ههرێمی، ههژی وێ یهكێ یه كو دهولهتهكا خودان بڕیارا سهربهخۆ بیت، نهك ببیته مهیدان بۆ شهڕێ كهسێن دی. گههشتن ب ڤێ ئارمانجێ پێدڤی ب بوێرانیهكا سیاسی ههیه بۆ ئاڤاكرنا مهفهۆمێ دهولهتێ ل سهر بنیاتێ سهروهریا قانوونێ و یهكگرتوویا بڕیارا ئهمنی. دهولهتا كۆنترۆلا چهكێ خۆ نهكهت، نهشێێت بێلایهنیا خۆ بسهپینیت و ئهو دهولهتا بێلایهنیا خۆ ژ دهست ددهت، دێ خۆ هێدی هێدی د ناڤ شهڕهكی دا بینیته ڤه كو چو جاران ڕانهگههاندبوو.
