ئانالیزێن سیاسی یێن ژ بنیاتێ دیرۆکی دوور، گهلهك جاران ئەنجامێن نەتەمام و شاش دەردئێخن پێش. ب تایبەتی ل ھەرێمەکا ب ھەڤسەنگیێن پرقاتی و نازک یێن وەک رۆژھلاتا ناڤین، ھەول ددهن کو پێشکەتنێن ھەیی تنێ ب شەرت و مەرجێن ئیرۆ راڤەکهن، ئهڤه خەلەتیەکا جدی یا میتۆلۆژیکە. ژ بەر ڤێ یەکێ، ژ بۆ ئانالیزکرنا بوویەرێن سیاسی یێن ھەیی ب ئاوایەکی ساخلەم، گرنگە نە تەنێ ل 10 سالێن دوماهیێ، لێ جاران ھێژ پاشدەتر دینامیکێن دیرۆکی و خالێن وەرچەرخێ بهێنه ل بەرچاڤ گرتن. ب تایبەتی دەما کو مژار ب کوردان ڤە گرێدایی بیت، نێرینا بوویەران تنێ ب روودانێن رۆژانە رێ ل بەر ئەنجامێن گهلهك شاش ڤەدکەت.
د مەھا نیسانێ دا، دو خالێن وەرچەرخێ یێن شکەستووک ژ بۆ کوردان چێبوون. یا یەکەم ھهلبژارتنا سەرۆکكۆمارێ ئیراقێ ژ ھێلا یهنهكێ و عەرەبێن نەتەوەپەرەست و حەشدا شەعبی ڤە و یا دویەمین ژی رادەستکرنا پارێزگارییا کەرکوکێ ژ یهنهكێ بۆ ترکمەنان بوو. ھەر چەنده ھندهك دەردۆر ب زانەبوون ھەول ددهن کو ڤان ھەردو خالان وەک سەرکەفتنێن یهنهكێ و ھەڤپەیمانیێن سیاسی یێن ب زۆرێ نیشان بدهن ژی، لێ رەوش د بنگەھ دا گهلهك جودایە. ئهڤ ههردو خاله ب ڤەقەتاندنا وان ژ چارچۆڤەیا دیرۆکی یا کو ل سهری ھاتییه بەحس کرن ناهێنه ئانالیزکرن. ئەم دکارین بوویەرێ ب کورتكرنا 15 سالێن دوماهیێ د بن چەند سەرناڤان دا زێدهتر بەرچاڤ بکهین.
ئهرێ کێشە ھەڤرکییا د ناڤبەرا یهنهكێ و پهدهكێ دا یە، یان ژی پلانەکا ھەرێمی یە؟
ئەڤه دەمەکێ درێژە، تێگھیشتنەکا خەلەت چێبوویە کو پرسگرێک و ناکۆکیێن ناڤخۆیی یێن ل ھەرێما کوردستانێ وەک ناکۆکییەکا د ناڤبەرا یهنهكێ و پهدهكێ دا دهێنه نیشاندان. ھەتا کەسێن کو د ناڤ ڤان ناکۆکییان دا دخوازن چارەسەریێن ب نیەتا باش ببینن، وەک “دڤێت پهدهكه ھندهك دهستبهردانان بكهت، دڤێت پهدهكه ل گهل بافل رێكبكهڤیت.” لێبەلێ بوویەر ژ یا کو خۆیا دكهن گهلهك جودا نە.
تشتێ کو دقەومیت نە شەرێ دەستھلاتداریێ د ناڤبەرا دو پارتییان دایە، مەسەلە پلانەکا دۆرپێچکرن و تێکبرنا ناڤخۆیی یا کوردانە. د ڤێ خالێ دا پێدڤییه میسیۆنا پهكهكێ و یهنهكێ باش بهێته تێگههشتن.
د رەوشا ھەرێمی یا کوردستانێ دا، شانسێ ھەره مەزن ژ بۆ کوردستانا سەربخوە، یان ژی ههر چ نەبیت سیستەمەکێ کۆنفەدەرال کو ژ فەدەراسیۆنێ دەرباز ببیت، د شەرت و مەرجێن باشوورێ کوردستانێ دا ھەیە. باشوورێ کوردستانێ وەک سیستەمەکێ فەدەرال ئاوایێ خوه گرتبوو، و د وارێ کۆمکرنا سەرمایەیێ، میسیۆنا دیپلۆماتیک و ھەڤسەنگیێن ھەرێمی دا گههشتبوو ھێزەکێ کو سیستەما فەدەرال دەرباس كربوو. ئەڤ رەوش، کو وەکی سیستەمەک نوو خویا دبوو، ژ ھێلا ھێزێن ھەرێمی و ھندهك سازیێن رۆژئاڤایی، ب تایبەتی بریتانیایێ، وەک خەتەرناک ھاتە دیتن. ئارمانجا ڤان ھێزان ئەو بوو کو رێ ل بەر کوردان بگرن کو شەرت و مەرجێن بھارا عەرەبی ژ بۆ بەرژەوەندییا خوە ب کار بینن، بلۆکان بئافرینن دا کو کوردان ژ ناڤخۆ ڤە ئاستەنگ بکهن. ژ بۆ ڤێ رێگرییێ، یهنهكە و پهكهكە ھاتنه ھهلبژارتن.
ئەڤ ئەنیا دژه-کوردستانێ، دگهل ناکۆکیێن خوە یێن ناڤخۆیی، د دژبەرییا ل ھەمبەر کوردستانێ دا ب ئاوایەکی نەراستەراست و ب ھەڤکاریێ پشتگرییا ھەڤ دکر. پێڤاژۆیا ھەڤپەیمانییا یهنهكێ و پهكهكێ و بکارئینانا وان ل دژی مەزنبوونا کوردستانێ ب پراكتیکی ژ ھێلا ئیرانێ ڤە ھاتە ئۆرگانیزەکرن، د ھەمان دەمی دا بریتانیایێ بێیی کو ل سەر ئەردێ زێدە خۆیا ببیت پشتگری دا ڤێ پلانێ.
یەکبوونا یهنهكێ و پهكهكێ و دەڤەرێن ناکۆکی یێن کورد د بن سیبەرا مادەیا 140ێ دا
ئیران، وەکی ھێزا گارانتۆر، دترسییا کو دهڤهرێن 140ێ بكهڤنه دهست ھێزێن کوردان ئانكو پێشمەرگەی تایبهت پشتی پاشڤەکێشانا ئێریشێن داعشێ، یانی دەڤەرێن (ماددهیێ-140) یێن ناكۆك د ناڤبەرا ئیراق و کوردستانێ دا ب ئاوایەکی دیفاکتۆ بکەڤنە سەر کوردستانێ. ژ بەر ڤێ یەکێ، ئیرانێ ب بجھکرنا پهكهكێ ل ڤان دەڤەران ھەول دا کو ھێزێن پێشمەرگەی ل ڤان دەڤەران ئاستەنگ بکەت. ژ بەر ڤێ یەکێ، ھەڤپەیمانیەک د ناڤبەرا یهنهكێ و پهكهكێ دا یا پێدڤی بوو.
پشتی سالا 1999ێ، یهنهكە و پهكهكە، کو دژمناتیا ھەڤدو دکرن و د شەرێ 2000ێ دا ل قەندیلێ ب دەھان کەس ژ ھەڤدو کوشتن، ھەتا سالا 2013ێ پهیوهندیێن گهلهك ئالۆز دۆماندن. کادرێن پهكهكێ و شاخا باشوور یا رێخستنێ، PCDK، نهشیابوون بکەڤنه د سلێمانیێ دا یان ژی ئهو دەڤەرێن کو د بن کۆنترۆلا یهنهكێ دا نە. د بھارا 2014ێ دا، وان ژ بۆ باشترکرنا ڤێ رەوشێ تەدبیر گرتن. د ناڤبەرا بەرپرسێن پایەبلندێن یهنهكێ و پهكهكێ و ئیستیخباراتا ئیرانێ ئیتلاعاتێ دا ھندهك ھەڤدیتن پێک ھاتن.
یهنهكە ب گرنگی لاواز ببوو و ھێزا خوەیا پێشەنگ ل ھەرێمێن خوە رادەستی بزاڤا گۆران کر بوو. ھەتا ل سلێمانیێ ژی، ئەو ببوو پارتییا دویەمین. ئیرانێ بەرنامەیەک ژ بۆ خورتکرنا یهنهكێ و ھەڤپەیمانییا وێ ل گهل پهكهكێ ل باشوور دا دەست پێ کرن.
ب کارئینانا ئێریشێن داعشێ وەکی بههانه، پهكهكە ل شنگال و مەخموورێ ھاتە بجھکرن. پاشی، پلانا سەرەکی ل کەرکووکێ ھاتە بجهئینان. د راستیێ دا، داعشێ ب وێ گرانیێ ئێریشی کەرکووکێ نهكربوو. و ئێرشێن ل کەرکووکێ، ب قهدهر یێن ل سهر مووسلێ و دهڤهرێن دی بھێز نهبوون. لێبەلێ، ژ بەر جیۆپۆلیتیکا کەرکووکێ، پهكهكە ئینانه د باژێری دا کو شوونا پێشمەرگەی بگرن. ھێزا کو د 9ێ تەباخا 2014ێ دا پهكهكە ئینایه کەرکووکێ، دەولەتا ئیرانێ بوو. ئیستیخباراتا ئیرانێ ئیتلاعاتێ، ل سەر ناڤێ قاسم سلێمانی ل گوندێ دۆلا توویێ، ل گهل جەمیل باییک و مستهفا قاراسوو ل سەر بجهئینانا ھێزێن چەکدار یێن پهكهكێ بۆ کەرکووکێ رێككهفتن. ژ بلی هندهك پەڤچوونان، پهكهكێ ل کەرکووکێ چ ئەرکەکێ تایبەت نهبوو. لێبەلێ، ئیرانێ رۆلەکی سەرکی دا پهكهكێ، ژ ئالیەکی ڤە ھێزێن کو راستەراست ب موحافزێن شۆرەشێ ڤە گرێدایی و ژ ئالیێ دی ڤە پهكهكە، خوە ل کەرکووکێ ب جھ کرن.
پشتی کەرکووکێ، ئەڤ پرۆژە ل گەرمیان و شنگالێ ھاتە بجھ کرن. کهمپا مەخموور ژی بوو بەشەک ژ ڤێ پێڤاژۆیێ. پشتی ئێریشا داعشێ، پێدڤی بوو كهمپ هاتبا ڤالاکرن و بۆ خەلکێ وێ جھەکێ دی ل نێزیکی ھەولێرێ هاتبا دانان، لێ ب فەرمانا ئیرانێ، خەلکێ مەخموورێ ب زۆرێ ھاتن ڤەگەراندن بوو كهمپێ. ھەتا دوماهیا سالا 2014ێ، ھێزێن پهكهكێ ل بەشەکێ مەزن ژ دەڤەرێن کوردی یێن کو دڤیابوو ب رهفهراندوومێ د ناڤبەرا ئیراقێ و ھەرێما کوردستانێ دا بهێنه دەستنیشانکرن، ب جھ ببوون.
پرسگرێکا سەرەکی ل ڤێرێ ئەوە کو ھەڤپەیمانییا د ناڤبەرا پهكهكێ و یهنهكێ دا وەکی کو ئەو یهكێتییا کوردان یان دەستپێشخەریەکا کوردستانی ھاتە پێشکێش کرن. لێبەلێ، د بنگەھ دا، ھەڤپەیمانییەک بوو کو حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ ژ ناڤ ببهن.
ھەر دەڤەرەک کو ھەڤپەیمانیا یهنهكێ و پهكهكێ لێ ھەبوو رادەستی ئیراقێ ھات کرن
گەر نەخشەیێ ھەیی بهێته لێکۆلین كرن، دێ هێته دیتن کو پهكهكە، ب بجھبوونا خوە ل سەر خەتا خانەقین، گەرمیان، دۆزخورماتوو، کەرکووک، مەخموور، مووسل و شنگالێ، دێ هێته دیتن کو ئەو ل دهڤهرێن تام د ناڤبەرا ئیراق و کوردستانێ دە ھاتییە بجهكرن.
ئەڤ پێڤاژۆ د شیان دا یه وەکی دۆرپێچکرنا ھەڤبەش یا کوردستانێ ژ ھێلا یهنهكێ و پهكهكێ ڤە بهێته خواندن.
گەر سەردەما د ناڤبەرا سالا 2014 و 2025ێ دا ل سەر نەخشەیێ بهێته لێكۆلین كرن، دێ هێته دیتن کو یهنهكێ و پهكهكێ، د ھەڤپەیمانیا خوە یا ھەڤبەش یا 2014ێ دا، ھێدی ھێدی ھەر جھێ کو ئەو كهتینه تێدا، رادەستی رژێما شیعە یا ئیراقێ کرینە.
نموونەیا یەکەم یا ڤێ یەکێ شهنگالە. ب رێگرتنا ل ھێزێن پێشمەرگە کو بچنه شهنگالێ، پهكهكێ ھێزا خوە یا ل شهنگالێ د دوماهییا سالا 2015ێ دا گوهارت و كره بەشەک ژ حهشدا شهعبی ب ناڤێ یهبهشێ. نھا، ھەر چەند ل شهنگالێ ھێزێن چەکدار یێن کورد نە بن ژی، ئارتێش و ملیسێن دلسۆزێن رژێما شیعەیا ئیراقێ ھەنە.
پێڤاژۆیا کەرکووکێ ب رەفەراندووما 2017ێ دەست پێ کر. یهنهكێ، ب رێکكەفتنا ل گهل رژێما شیعە یا ئیراقێ و ئیرانێ، چەپەرێن خوە یێن ل کەرکووکێ رادەستی ئارتێشا ئیراقێ کرن. ب ھەمان ئاوایی، پهكهكێ ژی ھێزەکا گرنگ ل کەرکووکێ ھەبوو. پهكهكێ نێزیکی 150 شەرڤانێن خوە ل سێ کهمپێن جودا ل کەرکووکێ ب جھ کربوون. ل گۆری رێکكەفتنێ، پهكهكێ ھێزێن خوە ڤهكێشانه مەخموور و سلێمانیێ. کەرکووک ھاتە رادەست کرن.
