نیقاشێن دەربارێ ئەرکان باش و گوھەرتنا پارادیگمایێ د سیاسەتا کورد دە و عەبدوللاھ ئۆجالان
د ڤان رۆژێن داوی دە، ل ترکیێ و باکورێ کوردستانێ سڤکاتی و رەدکرنەکا ب ئاوایەکی سەیر و ڤەشارتی ل دژی کوردان تێ مەشاندن. رەحمی کۆچ و ئەرکان باش د دو ھەفتەیێن داوی دە ب ئاخافتنێن خوە بوونە رۆژەڤا کوردان. کوردان ل سەر مەدیایا جڤاکی ل ھەمبەری ھەر دویان ژی پر ب توندی کارڤەدان نیشان دان. ھەر دو ژی نەچار مان کو ھەتا رادەیەکێ پاشڤە گاڤان باڤێژن و خوەستن خوە ژ بۆ کوردان راڤە بکن.
کارڤەدانا کوردان یا ل ھەمبەری ھەر دو کەسان گەلەک د جھێ خوە دە بوو. لێبەلێ، پرسگرێک نە تەنێ ئەو بوو کو ڤان ھەر دو کەسان ب ئاوایەکی کورد ئارمانج کرن؛ پرسگرێک ئەو بوو کو دەما کوردان ل ھەمبەری ڤان ھەر دویان کارڤەدان نیشان ددان، سڤکاتییا راستەقینە یا ل دژی ناسنامە، زمان و جڤاکا کورد ھاتە ژبیرکرن: ئەو ژی بێگومان عەبدوللاھ ئۆجالان بوو. دبە کو ھندەک ژ وە ببێژن، “ڤێ یەکێ ب عەبدوللاھ ئۆجالان ڤە گرێ نەدن.” لێبەلێ، پرسگرێک ژ ھەر لایەکێ ڤە راستەراست ب رامانێن وی ڤە گرێدایییە.
وەرن ئەم ب مژارا “کەسەکی کو زمانێ وی یێ دایکێ کوردییە” یا ئەرکان باش دەست پێ بکین: دەما کو پرسیار ژ ئەرکان باش ھات کرن کا گەلۆ ئەو دێ د ھلبژارتنێن سەرۆککۆماریێ یێن پاشەرۆژێ یێن ل ترکیەیێ دە لگەل پارتیا دەمێ رێکەفتنەکێ چێبکن، وی گۆت: “دبیت کو ئەم ل سەر کاندیدەکێ کو زمانێ وی یێ دایکێ کوردییە ل ھەڤ نەکین.” تێگەها “زمانێ دایکێ کوردییە” تێ چ واتەیێ؟ زمانێ کێ یێ دایکێ دکارە کوردی بت؟ بێگومان یێ کوردان. واتە ئەرکان باش گۆت: “گەر پارتیا دەمێ کاندیدەکێ کورد دەستنیشان بکت، ئەم پشتگریێ نادن وان.” پشتی کارڤەدانا نەرینی، وی بێدلی خوە داخویانیا خوە راستڤەکر. پرسگرێک نە تەنێ تێگھیشتنا خەلەت یا ئەرکان باشە، لێ بەلێ پاشخانەیا ھشمەندیەکێیە کو ھەتا د بن ھشێ خوە دە ژی کوردان وەکی خولام و کارکەر دبینە.
وەکی دن، ئەرکان باش نە تەنێ ترکەکی ئاسایییە؛ ئەو سەرۆکێ پارتیا کارکەرێن ترکیەیێ (TÎP)یە. د ھلبژارتنێن گشتی یێن سالا 2018ێ دە، ئەو ل ستەنبۆلێ وەکی بەربژێرێ ھەدەپێ بوو کاندید. د سالا 2023یێ دە ژی ژ ئالیێ ھەدەپێ ڤە ھات پشتگریکرن و گەلەک کوردان ل دەڤەرێن جودا دەنگێ خوە دان وی. ب گشتی، پارتیا کارکەرێن ترکیەیێ و ئەرکان باش بێیی دەنگێن کوردان نکارن ژ سەرانسەرێ ترکیەیێ کاندیدەکێ ب تەنێ ژی دەرخن. ب دەھان ھەزار کوردان دەنگێ خوە دان ئەرکان باش، لێبەلێ ئەرکان باش دەنگێ خوە نادە کوردان.
نھا ل ڤر کی بەرپرسیارە؛ گەلۆ ئەرکان باشە یان کورد؟ بێگومان پارتیا ھەدەپێ-دەمێ کو دھێلە نەتەوەپەرەستێن ڤەشارتی یێن ترک و دژمنێن کوردان یێن مینا ئەرکان باش وەرن ھلبژارتن، و ئەو ھشێ سیاسی یێ ل پشت وان، ئانکو عەبدوللاھ ئۆجالان، تاوانبارن. ژ بەر کو ئەرکان باش ئەو کەسە یێ کو ئۆجالان ئەو وەکی برایێ خوەیێ سیاسی ھلبژارتیە و وەکی ھەڤپەیمانێ سیاسی دەستنیشان کریە.
د ھەڤدیتنەکا مەھا تەباخا 2025ێ دە، عەبدوللاھ ئۆجالان ل سەر ئەرکان باش وەھا گۆتبوو: “سلاڤێن من بگهینن ئەرکان باش. من ئەڤ پارتیا نوو وەکی ‘پارتیا کۆمارا دەمۆکراتیک’ پێناسە کریە. من ئەڤ ناڤە لگەل ھەڤالێن ل ڤێرە پارڤە کریە، لێ د ھەمان دەمێ دە ببێژن ئەرکان باش ژی؛ ئەڤ دەستپێشخەری دێ ھەتا یەکیتیا رێخستنی ل سەر بنگەھا ‘پارتیا سۆسیالیزما دەمۆکراتیک’ بچە. ئەم ل سەر ئاڤابوونەکا وەھا دئاخڤین. ژ وی ژی پێشنیارەکێ ژ بۆ ناڤێ پارتیێ بستینن. ڤی ناڤی ببێژنە ژ وی ژی. وەکی پەیامەکێ لگەل سلاڤێن من بدن ئەرکان باش. ئەو دکارن تەڤلی پارتیا نوو ببن.” ئەرکان باش ژ ھێلا ئۆجالان ڤە ھاتبوو ھلبژارتن. لێ پرسگرێک نە تەنێ ئەڤە؛ پرسگرێک د پارادیگمایا عەبدوللاھ ئۆجالان دەیە کو ھێزا سیاسی و جەماوەری یا کوردان (تەڤی دەنگێن وان) د ناڤ قادا ترکیتیێ دە دحەلینە.
ئۆجالان د سالا 1999ێ دە جەماوەرێ باکورێ کوردستانێ کرە بەشەک ژ سیاسەتا ترکیەیێ؛ سیاسەتەک کو ھەتا ترک ب خوە ژی نەکارین بگوھرن. ھلوەشاندنا دەھاپێ، کو ل سەر بنگەھا داخوازێن کورد و کوردستانی ھاتبوو ئاڤاکرن، و ھەبوونا سیاسی یا زنجیرا پارتیێن کو ب کۆنگرەیا جڤاکا دەمۆکراتیک (کەجەدێ) دەست پێ کر – مینا دەتەپێ، ھەدەپێ و دەمێ – پرا بەر ب ترکبوونێ ڤە نە. ژ بەر کو ئەڤ پارتیە نە ژ بۆ گارانتیکرنا ھەبوونا کوردان، لێ ژ بۆ گارانتیکرنا یەکپارچەییا ترکیەیێ تەڤدگەرن.
پارتیێن کوردی د بن ناڤێ “ھەڤسەرۆکاتیێ” دە ژ بۆ رێڤەبەرێن چەپگرێن ترک ھاتن ڤەکرن. کەسایەتێن مینا فیگەن یوکسەکداغ، تولای ھاتیمۆگولاری و میتحەد سانجار بوونە نوونەرێن راستەراست یێن ئالیێ ترک. گەلەک کەسێن بێدەنگ ب دەنگێن راستەقینە یێن کوردان کەتن پەرلەمانێ و ب ڤی ئاوایی پاراستنا “یەکپارچەییا نەتەوەیی”یا ترکیەیێ گارانتی کرن. پارتیێن سیاسی یێن ترکیەیێ ژخوە ژ ھێلا ترکان ڤە تێن برێڤەبرن؛ لێ ئەڤ پارتیێن کو ئیدیعا دکن پارتیێن سیاسی یێن کوردی نە و ژ کەڤنەشۆپیا ھەدەپێ تێن ژی، ب ڤی رەنگی ژ ھێلا ترکان ڤە ھاتن برێڤەبرن.
د بەرسڤا کارڤەدانان دە، ئەرکان باش دیار کر کو ئەو “کەسەکە کو باوەریا خوە ب براتیا گەلێن ترک و کورد تینە”. ب راستی، ئەڤ گۆتن ب تەنا سەرێ خوە بەسە؛ ئەو باوەریا خوە ب براتیا کورد و ترکان تینە، لێ بەلێ دەنگێ خوە نادە مافێ کوردان. ئەنجام ئەڤە: مەسەلە نە دیتنا کوردان وەکی برایە، لێ نەدیتنا وان وەکی نەتەوەیەکێیە کو خوەدی مافێ خوەرێڤەبەریێ یە. یێن دن ھەموو پرۆپاگاندا نە. ئەرکان باش پرۆفایلا براتی و ھەڤالتیا چەپگر تەمسیل دکە کو پەکەکێ ب سالانە ل سەر کوردێن باکورێ کوردستانێ فەرز کریە.
گۆتنەکا کوردی ھەیە، دبێژیت: “نەشیا کەری هەڤلدا پالیێ.” ئەڤ گۆتنە ب تەمامی ل سەر وان کەسان دهێت یێن کو رەخنەیێ ل ئەرکان باش دگرن، لێ گاڤا دۆر دهێتە سەر عەبدوللاھ ئۆجالان نەشێن ببێژن “تە ئەم ئانینە ڤێ رەوشێ”.
کوردێن ھێژا و دەلال، ژ ئەرکان باش ھێرس نەبن؛ ئەو تەمسیلا ناسنامەیا خوە دکە. پرسگرێک د پارادیگمایا عەبدوللاھ ئۆجالان دەیە کو ژ سالا 1999ێ ڤر ڤە ب بەردەوامی ئیرادەیا نەتەوەیی یا کوردی ب تێگەھێن وەکی “کۆنفەدەرالیزما دەمۆکراتیک”، “ترککرن” و “ئەنتەگراسیۆنێ” لاواز کریە و د داویێ دە ئەو رادەستی ترکان کریە. راستیا کو ئەرکان باش (یێ کو ب دەنگێن کوردان ھاتیە ھلبژارتن) دەنگێ خوە نادە کوردان، ئەنجاما ڤێ پارادیگمایێیە. نھا ژی ھەموو کەسایەتێن چەپگر یێن ترک یێن کو ب پەیڤێن “براتیا گەلان” ل دۆرا کوردان دجڤن، نە ژ بۆ ئالیکاریا کوردان و پاراستنا مافێن وان یێن نەتەوەیی نە؛ لێ بەلێ ژ بۆ مسۆگەرکرنا یەکپارچەییا ترکیەیێ ل ئالیێ کوردان جھ دگرن. سەرکێشێ ڤێ رێبازا کو کوردان بەر ب ترکبوونێ ڤە دبە ژی عەبدوللاھ ئۆجالانە.
