کاتێک کارەسات دەبێتە سەرمایەی سیاسی – 3
خوێندنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ قسەکانی سۆزدار ئاڤێستا سەبارەت بە شنگال
سمکۆ عەبدولعەزیز
بەشی سێهەم و کۆتایی: ڕزگارکردن و کێبڕکێ بۆ شەرعیەت و ناسنامە
چیرۆکی شنگال نە بە کەوتنی 3ی تەباخی 2014 کۆتایی دێت و نە بە کردنەوەی ڕێڕەوی دەربازبوون لە چیای شنگال.
دوای کارەساتەکە قۆناغێکی نوێی سەربازی و سیاسی دەستیپێکرد کە هێزێکی زۆر تێیدا بەشداربوون و ڕزگارکردنی خاک و کێبڕکێی سەرکەوتن تێکەڵاوبوون.
چاوپێکەوتن جێگەیەکی ناوەندی دەداتە هێزەکانی سەر بە سیستمی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، هاوکات چاوپۆشی لە ئامادەبوونی پێشمەرگە، سەرکردایەتی هەرێمی کوردستان و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە بەرەکانی شەڕدا دەکرێت. کێشەکە لە پێناسەکردنی ڕۆڵی حزبێکدا نییە، بەڵکو لە بنیاتنانی گێڕانەوەیەکە کەوا خوێنەر نەتوانێت تەواوی وێنەکەی تێدا ببینێت.
لە ڕێڕەوی دەربازبوونەوە تا شکاندنی گەمارۆکە
ئەو ڕێڕەوەی کە لە مانگی تەباخی ساڵی 2014دا کرابۆوە، مەبەست لێی دەربازکردنی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی گەمارۆدراوی ناوچەکە بوو. بەشێک لە چیای شنگال و دەوروبەری لەژێر فشاردا بوون و بە هەزاران هاووڵاتی سڤیل و شەڕڤان لە دۆخێکی ئەمنیی دژواردا بوون.
لە ڕێکەوتی 3ی تەباخی 2014دا، هێزەکانی پێشمەرگە بە پاڵپشتییەکی بەربڵاوی فڕۆکەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی گەورەیان دەستپێکرد کە بووە هۆی تێکشکاندنی گەمارۆی داعش و ڕێگایەکی لە هەرێمی کوردستانەوە بۆ چیای شنگال کردەوە.
ئەم ئۆپەراسیۆنە قۆناخێکی جیا بوو لە ڕێڕەوی تەباخ:
یەکەمیان کردنەوەی و دروستکردنی ڕێگایەک بوو بۆ گواستنەوەی گەمارۆدراوەکان لە خاکی سوریاوە بۆ هەرێمی کوردستان.
دووەمیان شکستێکی گەورە بوو بۆ داعش، پێشمەرگە سەرکەوتنی بەدەستهێنا و جارێکی دیکە چیا و دەڤەرەکە کەوتنەوە ژێر کۆنترۆڵی هێزی پێشمەرگە.
پەیوەندیی نێوان ئەم دوو قۆناغە ڕێگە بە هەر لایەنێک دەدات کە مێژوویەک بۆ خزمەتکردنی حزبەکەی خۆی بنووسێت. پەکەکە زۆرجار لە ڕێڕەوی تەباخەوە دەست پێدەکات، بەڵام پارتی دیموکراتی کوردستان سەرنج دەخاتە سەر ئۆپەراسیۆنی 3ی کانوون و ئۆپراسیۆنەکانی دواتر.
ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنی شنگال لە ساڵی 2015دا
لە نیوەی دووەمی ساڵی 2015دا ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراوان بۆ کۆنتڕۆڵکردنەوەی شاری شنگال و پچڕاندنی ڕێڕەوێکی سەرەکی دابینکردنی نێوان مووسڵ و ڕەققا دەستیپێکرد، کە هێزێکی گەورە بە پاڵپشتیی ئاسمانی و هەواڵگریی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی و هاوکاری هێزەکانی ئێزدیان دەستتیان بە ئۆپەراسیۆنەکە کرد.
سەرۆک مەسعوود بارزانی، وەک سەرۆکی هەرێمی کوردستان و فەرماندەی گشتی هێزەکانی پێشمەرگە سەرپەرشتی ئۆپەراسیۆنەکەی کرد و لە ئەنجامدا ڕزگارکردنی شارەکەی ڕاگەیاند.
دەبێت جیاوازی لە نێوان سەرکردایەتی سیاسی و سەرکردایەتی مەیدانیدا بکرێت. بارزانی لە بەرزترین ئاستی سیستەمی سەرکردایەتی هەرێمی کوردستان و پێشمەرگەدا بوو لە پرۆسەی ڕزگارکردنی ڕزگارکردنی شنگالدا. ئەم وردبینییە، ڕۆڵ و قەبارەی هیچ لایەنێک کەم ناکاتەوە، بەڵکوو مێژوو لە گواستنەوە بۆ وەسفی شەخسی دەپارێزێت.
هەربۆیە، داڕشتنی ئەکادیمی گونجاوتر ئەوەیە کە ئازادکردنی شنگال لە ئەنجامی ئۆپەراسیۆنێکی فرەلایەنەوە بەدەستهاتووە کە پێشمەرگە و سەرکردایەتی هەرێمی کوردستان ڕۆڵی سەرەکییان تێیدا هەبووە، بە پاڵپشتی جەوهەری هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و بەشداریکردنی هێزەکانی ئێزدیان و کوردانی دیکە. ئەم داڕشتنە دادپەروەرترە لەو بانگەشەیەی کە حیزبێک بە تەنیا خۆی شارەکەی ڕزگار کردوە.
براوە کێیە؟
کێبڕکێ لەسەر ڕێژەی ڕزگارکردن، پرسیارێکی سیاسی ئاڵۆز دەوروژێنێت کە لە مێژووی سەربازی تێدەپەڕێت: ئایا سەرکەوتن دەبێتە موڵکی ئەو لایەنەی کە سەرکەوتنەکەی بەدەستهێناوە؟ ئایا ڕزگارکەر مافی ئەوەی هەیە بە بیانووی ڕزگارکردنەوە حوکمڕانی بکات؟
لە بیرکردنەوەی سیاسی نوێدا، شەرعیەتی بەردەوام تەنها لە هێزی سەربازییەوە سەرچاوە ناگرێت. هێزێک دەتوانێت شارێک لە داگیرکاری ڕزگار بکات، بەڵام لو ڕێگایەوە دەسەڵاتی هەمیشەیی بۆ بەڕێوەبردنی شارێک وەرناگرێت.
بەڵکو شەرعیەتی سیاسی، لە ئیرادەی هاووڵاتیان، یاسا و بەشداری و بەرپرسیارێتیەوە سەرچاوە دەگرێت نەک تەنها لە چەکەوە.
ئەگەر ڕۆڵی ڕزگارکردن چەندە پیرۆز و گەورەش بێت، ئەم پرەنسیپە هەموو لایەنەکان دەگرێتەوە. نە پێشمەرگە و نە حکومەتی هەرێمی کوردستان ناتوانن تەنها پشت بە ڕۆڵی ڕزگارکردن ببەستن بۆ زەوتکردنی مافی خەڵک لە دیاریکردنی شێوازی حوکمڕانی خۆیاندا و هەروەها پارتی کرێکارانیش ناتوانێ ڕێڕەوی ئدەربازکردن و بەرگریکردن لە هەمەبەر داعشدا بکات بە بیانوو بۆ سەپاندنی دەسەڵاتێکی هەمیشەیی سەربازی و سیاسی لەو ناوچەیەدا. ئەگەر قوربانیدانەکەش گەورە بێت، بەڵام ئەمە نابێت بیانوویەک بێت بۆ ئەوەی ڕێکخراوەکە خۆی لە سەرووی یاساوە بزانێت.
دەربازبوون لەوەی کە ئێمە هاوکاری ئێوەمان کرد، کەواتە دەبێ ئێمە نوێنەرایەتی ئێوە بکەین، دەبێتە خۆسەپاندن و وەسییەتی سیاسی.
هاوکاری کردن ئەرکێکی ئەخلاقی و هاوپشتییە. ئەم دوو چەمکە نابێ بە هیچ شێوەیەک تێکەڵ بکرێن، بەتایبەتی لە کۆمەڵگەیەکی برینداردا کە تازە لە جینۆساید ڕزگاری بووە و پێویستی بە وەرگرتنەوەی توانای خۆی بۆ هەڵبژاردنی ئازادانە هەیە.
دوبارە ئاوەدانکردنەوەی کۆمەڵایەتی یان دوبارە داڕشتنەوەی ئایدیۆلۆژی؟
ئاڤێستا ئەو دامەزراوانەی کە لە دوای ساڵی 2014 لە شنگال دروست کراون، وەک دەربڕینێکی سروشتی ئیرادەی کۆمەڵگەی ئێزدی دەخاتەڕوو (ئەنجوومەن، هێز و ڕێکخراوەکانی ژنان و لاوان بە ئایدۆلۆژیای ئۆجەلانەوە گرێ دەدات) و وەک مۆدێلێک بۆ ئازادبوون و سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی خۆیان پیشانی دەدات.
ڕاستە بەشێک لە ئێزدییەکان پەیوەندییان بەو دامەزراوانەوە کردووە و بە بیرۆکەکانیان ڕازی بوون، بەڵام پرسیاری ئاکادیمی ئەوەیە: ئایا ئەم دامەزراوانە نوێنەرایەتی هەموو ئێزدییەکان دەکەن، یان نوێنەرایەتی ڕەوتێک لەوان دەکەن؟
سەرکردەکانیان چۆن هەڵبژێردراون؟
ئایا ئۆپۆزسیۆن یان ناڕازییەکان دەتوانن ڕێکخراوێکی ڕکابەر پێکبهێنن؟
پەیوەندیان لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عێراق و هێزە دەرەکییەکان چۆنە؟
ئایا چەکدارەکانیان ملکەچی چاودێریی مەدەنی و یاسایی دەبن؟
بەبێ وەڵامدانەوەی ڕوون بەم پرسیارانە، تەنیا ناونانی دامەزراوەیەک بە “ئەنجومەن” یان “کۆمۆن”، بۆ سەلماندنی دیموکراتیک بوونەکەی بەس نیە.
دیموکراسی ناوێک نییە بۆ ڕێکخراوێک، بەڵکوو سیستەمێکە کە ڕێگە بە هەڵبژاردن، کێبڕکێ، لێپرسینەوە و گۆڕانکاری دەدات.
ڕەنگە ناوەڕۆکی گوتاری دامەزراوەیەک سەبارەت بە ئازادی بێت، بەڵام ئەگەر بە ناوەندێکی حزبییەوە بەسترابێتەوە و خەڵک نەتوانێت چاودێری بکات یان بیگۆڕێت، ئەوا وەک وەسییەکی سیاسی دەمێنێتەوە.
ناسنامەی ئێزدی لە نێوان دانپێدانان و وەبەرهێناندا
بزووتنەوەیەک دەبێ هەوڵی دانپێدانان بە گوتاری شوناسی کوردی بدات و لە هەمان کاتدا هەوڵی جیاکردنەوەی کۆمەڵگە لە ڕووی ڕێکخراوەیی و سیاسییەوە لە ڕکابەرە کوردەکەی بدات، دوای ئەوەی بیخاتە ناو ئەو دامەزراوانەوە کە سەر بەو سیستەمە ئایدیۆلۆژییەن. کێبڕکێ لێرەدا تەنها لەسەر ناوەکە نییە، بەڵکوو لەسەر مەرجەعییەتی سیاسیشە: کێ نوێنەرایەتی ئێزدییەکان دەکات؟
کام پرۆژە پێوەندیان لەگەڵ کوردستان و عێراق دیاری دەکات؟
مشتومڕ لەسەر ناسنامەی ئێزدی لە پارتی کرێکاران و ڕووداوەکانی ساڵی 2014 کۆنترە…. لە ڕووسیا و یەکێتی سۆڤیەتی پێشوو و ئەرمینیا و جۆرجیا و ئەورووپا بەشێک لە ئێزدییەکان ناسنامەی نەتەوەیی کوردیان قبووڵ کردووە، لە کاتێکدا کە هەندێکی تریش وەک کۆمەڵگەیەکی ئیتنی-ئایینی سەربەخۆ دەیانبینن.
بۆیە نابێت ڕێگای ناسنامەیەکی سەربەخۆی ئێزدی وەک پیلانی لایەنێک لێکبدرێتەوە. بەڵام مرۆڤ دەتوانێ هەڵسەنگاندن بۆ چۆنیەتی وەبەرهێنانی هێزە سیاسییەکان لەو جیاوازییەدا بکات: پارتی دێموکراتی کوردستان جەخت لەسەر یەکبوون و گرێدانی شنگال بە هەرێمی کوردستانەوە دەکات، لە کاتێکدا سیستمی پارتی کرێکاران (پەکەکە) سوودی لە جەختکردنەوە لەسەر تایبەتمەندیی ئێزدی و ڕێکخستنی خوەی وەرگرت بۆ ئەوەی کە دەسەڵاتێکی سیاسی سەربەخۆ دابمەرزێنێت کە گرێدراوی عێراق بێت.
لە ڕووی ئەخلاقییەوە هیچ لایەنێک مافی ئەوەی نییە پێناسەی کۆتایی بەسەر خەڵکدا بسەپێنێت.
ناسنامە بڕیارێکی ئیداری نییە کە فەرمانگەیەکی حزبی بیدات، بەڵکو هۆشیارییەکی مێژوویی و ڕۆشنبیرییە کە تاک و کۆمەڵ هەڵیدەبژێرن.
ئەفسانەی سەرکردایەتی و دروستکردنی شەرعیەت
لە وتارەکەی ئاڤێستادا، عەبدوڵڵا ئۆجەلان تەقریبەن شوێنێکی ڕەها دەستەبەر دەکات، واتە (دەستپێشخەری، هۆشیاری، ڕێکخستن، گۆڕانی کۆمەڵایەتی و داهاتووی ئاشتی) هەمووی بۆ ئەو دەگەڕێنێتەوە…
ئەم بنیاتنانە لە چەمکی “دەسەڵاتی کاریزماتیک”ی ماکس وێبەرەوە نزیکە، کە تێیدا بزووتنەوەکە شەرعیەتی خۆی لە پلەی نائاسایی سەرکردەوە وەردەگرێت. کاریزما دەکرێت لە کاتی تەنگانەدا بۆ ئیلهامبەخشین بە مرۆڤەکان بەکاربهێنرێت، بەڵام کاتێک جێگەی دامەزراوە و یاسا و مشتومڕی ئازاد دەگرێتەوە، دەبێتە کێشە.
ئەگەر پڕۆژەکە بەڕاستی دیموکراتیک بێت، پێویستە بەبێ پیرۆزکردنی تاک، بەردەوامیی هەبێت. بەڵام کاتێک ئازادیی تەواوی کۆمەڵگەیەک بە ناوی مرۆڤێکەوە ببەسرێتەوە، ئازادی دەبێتە پەیوەندییەکی شوێنکەوتوویی ڕەمزی: بە مرۆڤەکان دەوترێت کە ئازادن، بەڵام پێناسەی ئازادییەکەی ئەوان لە ناوەندێکەوە دێت کە ناتوانن بیگۆڕن.
گوتاری ئەکادیمیک، داواکاریی پارێزەرێکی حیزبی نییە، بەڵکوو ئەرکی ئاڤێستا ئەوەیە کە هەموو ئەو گێڕانەوانە بپشکنێت کە بۆی گوتراون:
سەرچاوەکەی چییە؟
چ جۆرە بەڵگەیەک هەیە؟
ئایا گێڕانەوەی دیکە هەیە؟
جیاوازی نێوان ڕووداو و لێکدانەوە چییە؟
چی هەیە کە هێشتا ناتوانین بیسەلمێنین؟
بەرەو دادپەروەریی ئینتقالی لە شنگال
بۆ چارەسەرکردنی کێشەی شنگال، تەنها دەستنیشانکردنی ئەو لایەنەی کە شارەکەی ڕزگار کرد، بەس نییە.
کۆمەڵگە پێویستی بە پڕۆژەیەکی گشتگیری دادپەروەریی ئینتقالی هەیە کە کاریگەرییەکانی جینۆساید و دابەشبوون و ئاوارەبوون بخاتەڕوو.
شنگال پێویستی بە جێبەجێکردنی ئەم خاڵانە هەیە:
بە فەرمی ناساندنی جینۆساید لەلایەن عێراقەوە.
ڕوونکردنەوەی چارەنووسی ئەو کەسانەی کە ڕفێندراون و تەواوکردنی کار لەسەر گۆڕە بەکۆمەڵەکان.
لێپێچینەوە لە تاوانباران و هاوکارەکانیان بەپێی یاسا.
قەرەبووکردنەوەی ڕزگاربووان و گەڕاندنەوەی موڵک و ماڵەکانیان و نۆژەنکردنەوەی گوند و مەزارگەکان.
دەستەبەرکردنی گەڕانەوەی ئارەزوومەندانە، ئارام و شکۆمەندانەی ئاوارەکان.
یەکخستنی دەسەڵاتە ئەمنییەکان لە چوارچێوەیەکی یاساییدا کە ملکەچی چاودێریی سڤیل بێت.
پێکهێنانی ئیدارەیەکی خۆجێیی کە نوێنەرایەتی ئێزدی، عەرەب، کوردانی موسڵمان، مەسیحی، تورکمان و پێکهاتەکانی دیکە بکات.
دەستەبەرکردنی بەشداریی ژنان و گەنجان و ڕزگاربووان لە بڕیارداندا، نەک ئەوەی کە وەک هێمای پڕوپاگەندە بەکار بهێنرێن.
کردنەوەی لێکۆڵینەوەیەکی پیشەیی لە شکستی سیستەمی بەرگریی لە ساڵی 2014، بەدوور لە تۆڵەسەندنەوە و تاوانبارکردنی پێشوەختە.
بەم شێوەیە، بیرەوەری لە ئامرازێک تاوانبارکردنی حیزبیەوە دەگۆڕێت بۆ بنەمایەک بۆ دامەزراندنی دادپەروەری.
مەبەست لە یادکردنەوەی جینۆساید هێشتنەوەی کۆمەڵگە وەک دیلێکی ڕابردوو نییە، بەڵکوو ڕێگریکردنە لە دووبارەبوونەوەی و دووبارە بونیادنانەوەی متمانە لە نێوان دانیشتووان و دامەزراوەکاندا.
دواجار؛ شنگال تاڵانی نیە
چاوپێکەوتنەکەی سۆزدار ئاڤێستا تێڕوانینێکی سیاسی ئاشکرا دەکات کە پێویستە شنگال لە دەوری سیستەمی ئۆجەلان بنووسرێتەوە و پێگەی (پاڵەوان، هۆشیاری و ڕێکخستن) بە ئۆجەلان بدرێت و ڕۆڵی لایەناکانی دیکەش پەراوێز بخرێت.
بەپێچەوانەوە، لە بەهاری ساڵی 2014دا شکستێکی ئەمنی گەورە ڕوویدا کە شایەنی لێکۆڵینەوە و لێپرسینەوەیە، بەڵام تەنها بە دووبارەکردنەوەی تۆمەتبارکردن، نابێت بە خیانەتێکی بە ئەنقەست، هەروەها بەشداریکردن لە ڕزگاریشدا تەنها بە دووبارەکردنەوەی قسەی پاڵەوانانە، نابێت بە مافێکی هەمیشەیی بۆ کۆنترۆڵکردن.
ئەو بنەمایەی کە دەبێ حوکمی داهاتووی شنگال بکات، سادەیە:
هیچ ڕەوایەتییەک بەبێ هەڵبژاردن بوونی نییە.
هیچ پاراستنێک بەبێ لێپرسینەوە بوونی نییە.
هیچ نوێنەرایەتییەک بەبێ وەکالەت بوونی نییە.
شنگال تاڵانی نییە بۆ حیزبێک کە لە کاتێکی نائاساییدا خۆی سەپاندووە.
نە بۆ ئەو دەوڵەتەش کە لە دوورەوە بەدوای دەسەڵاتداریدا دەگەڕێت.
ئەم وڵاتە هی هەموو دانیشتووانەکەیەتی و لە سەرووی هەموویانەوە ئێزدیەکانن کە هەڵگری برینی جینۆساید و مافی نیشتەجێبوون و گەڕانەوە و دادپەروەرین.
وەفاداری ڕاستەقینە بۆ لێقەوماوان بە پیرۆزکردنی سەرکردەیەک، بێتاوانی حزبێک یان لەناوبردنی ڕۆڵی ڕکابەرێک نابێت، بەڵکو بە گەڕانەوەی هەقێقەت بۆ خاوەنەکەیەوە دەستپێدەکات.
یادەوەری شنگال نابێت ئاڵایەک بێت لە شەڕی نێوان لایەنەکاندا، ئەمە ئەمانەتێکی ئەخلاقی و مێژووییە کە هەرکەسێک هەوڵ دەدات بۆ خۆی وەریبگرێت.
