عەلیشێر بەگ، د سالا ١٨٨٢ان دە ل گوندێ «ئازگارا» گرێدایی ناڤچەیا «ئومرانیەیێ» یا کۆچگری یێ ھاتیە سەر دنێ، ژ عەشیرا شێخ حەسەنانە. خوەندنا خوە ل سێوازێ ب داوی ئانیە و ب مرۆڤا (خزما) خوە زەریفە خانمێ رە زەوجیە. زەواجا عەلیشێر ئەفەندی و زەریفە خانمێ د ھێلا ھەست و رامانان دە ل ناڤ ھەڤسەنگیەکە موکم دە بوویە. ھەڤ ئارمانجی، باوەری و کلتوری یا وان ھیشتیە کو تەکیلییەکە مالباتی ئا رێھەڤالی دناڤبەرا وان دە بھێتە ژییان کرن. د ھەمان دەمێ دە زەریفە شێورمەندی یا عەلیشێر ئا ھێلا لەشکەری و سییاسی ژی دکر. د ژیانا ھەڤژینیێ دە چ زارۆکێ وان چێنەبوونە.
عەلیشێر بەگ، ب فکر و رامانێن خوە یێن نەتەوەپەروەریا کورد، دیرۆکەک ژیر، بیردانکەک خورت، ئاژیتاتۆرەکی “پرۆپاگاندا یا ھەستیار” کو گەل دخە بن باندۆرا خوە، ب زانەبوونا خوە یا کوور ئا دیرۆکی، سەکنا خوە یا لەشکەری، قابیلیەتا خوە یا دیپلۆماتیک و ب ھێلێن خوە یێن ھەلبەستڤان و ھۆزانڤانی ڤە خوەدی یێ جھەکی خوە یێ جیاواز د ناڤ پێشەنگ و سەرۆکێن کوردستانێ دە یە. ل سەر زمانێ کوردی و زاراڤەیێن وێ لێکۆلینێن وی ھەبوون د ھەمان دەمێ دە پێنج زمان دزانی.
ب سایا کەسایەتیا خوە یا رەوشەنبیر، د دەما سولتان عەبدولحەمید دە کاتبی یا (نڤیسڤانی)یا سەرۆکێ عەشیرێن کۆچگریێ «مستەفا پاشا» دکر. مستەفا بەگێ کو ل قەبیلەیا «ئیبۆئیان» بوو دەما نفووسا خوە و جھێن سەروەریا خوە مەزن دکە ئەڤ یەک ژ چاڤێن «سولتان عەبدولحەمید» نارەڤە. ژ بەر وێ ژی ئەرکەکە ڤەشارتی ددە «دەلی رەشید پاشا»ێ والییێ سێوازێ یێ نھا کو سەدرئەعزەمێ بەرێ بوو. ل سەر ڤێ ئەساسێ ل سالا 1920ان دە «دەلی رەشید پاشا» بانگ ل «مستافا بەگ» دکە وەرە سێوازێ و رێکێ ددە وی ب ژەھرێ خوە بکوژە. پشتی ڤێ بوویەرێ ل سەر ئەساسێ وەسیەتا «مستافا بەگ»، کورێ وی «عەلیشان بەگ» دەرباسی شوونا وی دبە. «عەلیشێر ئەفەندی» وەکی وەسی یێ عەلیشان بەگ تێ ئەرکدار کرن. لێ بەلێ عەلیشێر ئەفەندی ئەرکا خوە ھین بلندتر دکە و عەشیرێن کۆچگرییێ ل دەردۆرا «عەلیشان بەگ و برایێ وی حەیدەر بەگ» کۆم دکە. دەست ب خەباتێن سەرخوەبوونا کوردستانێ دکە.
عەلیشێر بەگ باوەری ب رێورەسمێن دەولەتا ترک نینە
عەلیشێر بەگ، د سالا ١٩١٤ان شەرێ جھانێێ یەکەم دە سەر ئەساسێ کو کوردستانا سەربخوە ئاڤا بکە تەڤلی ناڤا رەفێن ئارتێشا رووسان دبە. ل سەر ئەساسێ ل ھەرێمێن کۆچگری، سێواز، مەلەتی و دێرسمێ ب تەمسیلییەتا کوردان، د بن پاراستنا رووسان دە رێڤەبەریەکە کوردستانێ ئاڤا بکە خەباتان دمەشینە. دەما رووس دکەڤن ئەرزینجانێ دگرن، عەلیشێر ژی ب مەفرەزەیەک لەشکەر ڤە دکەڤە ناڤچەیا «ئۆڤاجخێ» و ل ور رێڤەبەریا عۆسمانی یا ترکان بەلاڤ دکە و ل شوونا وێ رێڤەبەریا کورد ئاڤا دکە. ب شۆرەشا جۆتمەھێ ڤە رووس خوە پاشڤە دکشینن. عەلیشێر ژی ل وان قوت دبە ب ھەڤالێن خوە ڤە دەرباسی دێرسمێ دبە. ژ بەر کو وێ دەمێ دەرسیم خوەدی ستاتۆیەک خوەسەر بوو. پشترە حکومەتا ستەنبۆلێ ژ وی و ھەڤالێن وی یێن تەڤلی رووسان بوویی رە عەفوویێ دەردخینە و دھێلن کو ڤەگەرە کۆچگرییێ. عەلیشێر وەکی خەتا خوە یا پێشەنگتیێ وەکی پێشەنگێن کورد یێن رەوشەنبیر کو ستەنبۆل نەکر ناڤەند، ل شوونا عۆسمانییان ب رووسان رە تەڤگەریایە. عەلیشێر بەگ تو جاری باوەریا خوە ب رێوورەسمێن سییاسەتا ترک نەئانیە و نێزیکاتیا وی یا ل سەر ئومەتگەریێ ژی ل سەر ئەساسێن نەتەوەپەروەریێ بوویە.
پشتێ عەلیشێر ئەفەندی دەرباسی کۆچگریێ دبە، فکرا رزگاریا نەتەوی ب ئاوایەکی لەز خورتتر بەلاڤ دبە. بەلاڤبوونا عۆسمانیان یا پشتێ مۆندرۆسێ و رێگەزێن ویلسۆن دە خالا ١٢ان کو دبێژە د بن سەروەریا ترکان دە نەتەوەیێن کو نە ترکن رە خوەسەری دایین و پشتێ وێ دەما عۆسمانی ب ھەڤپەیمانا مۆندرۆسێ بەلاڤ بوون فەرسەندێن مەزن ژ بۆنا کوردستانا سەربخوە خولقیبوون. ل گەل بەلاڤبوونا دەولەتا عۆسمانییان کورد ژی ژ بۆنا چارەنووسا خوە تەعیین بکن، کەتن ناڤ لێگەرینەک کو ڤان شەرت و مەرجێن ھەیی ناڤدەولەتی، ھەرێمی سوود وەربگرن. ل ھەرێمێن کۆجگری-دەرسیم رەوشەنبیریا نەتەوپەرەستی یا کوردان د ئاستەکە بلند دە بوو و ب ئاوایەکی رێخستی بوو. عەلیشێر ژی ژ بۆنا ڤێ سەقایێ سییاسی بنرخینە دکەڤە ناڤ جەمعییەتا کورد تەعالی و تەرەقی کو د سالا ١٩١٨ان دە ئاڤا بوو. جەمعییەتا کورد تەعالی د ٢٢یێ بەرفانبارا سالا ١٩١٨ان دە د بن چاڤدێریا کۆمیسەری یا بلندا ئینگیلیزان دە ل سەر ئەساسێ خوەسەریا کوردستانێ ب فرقەیا حوڕیەت و ئیتیلاف ھەڤپەیمانیەکێ ئیمزە (مۆھر) دکن. شاخێن جەمعییەتا کورد تەعالی گەلەک ناڤچەیێن کۆچگری و دەرسیمێ ڤەدبن. عەلیشێر: سەرۆکتیا شاخێن ل زارا، سێواس و ئومرانیەیێ دکە و خەباتێن رێخستنکرنێ خورت دکە. عەلیشێر، ل جەم بەلاڤ کرنا رۆژنامەیا فەرمی یا جەمعیەتا کورد تەعالی ژین، رۆژنامەیەکە ب ناڤێ «ژەپن» ب تەنا سەرێ خوە دەردخینە و پرۆپاگاندایا سەرھلدانا سەرخوەبوونێ ل سەر ڤێ رۆژنامەیێ دکە. رۆژنامە ب ماکینەیەکە چاپ کرنێ یا بچووک کو ل ستەنبۆلێ ئانیبوو دھات چاپکرن. راپەرینا کۆچگریێ ژ راپەرینەکە تاخی یا بچووک زێدەتر تەڤگەرەکە نووژەنا ب پلان و پرۆگرام و ئارمانجا وێ سەرخوەبوونا کوردستانێ بوو.
گاڤ ب گاڤ بەر ب سەرھلدانا کۆچگری ڤە
ئارمانجا عەلیشێر بەگ و نووری دەرسیمی ئەو بوو کو عەشیرێن دەرسیمێ ژی تەڤلی ڤێ راپەرینێ بکن و راپەرینێ ل ئەردنیگاریەکە (جوگرافیەکە) مەزن بەلاڤ بکن. یەکیتیەکە وھا د ھێلێن ئەردنیگاری و چاندی دە خوەیا دکر. ل سەر ئەساسێ خەباتێن یەکگرتنا نەتەوی ھەموو عەشیر، مالبات و کۆمێن کو ئۆل و ئەتنیکێ وان جودا و ل ھەرێمێ دژین رە ئیستیشارە تێن کرن و ھەموو ئامادەکاری یێن پێوست تێن تەمام کرن. تایبەتی د ڤێ خەباتا تیفاقا جڤاکی دە ئالیکاریێن پر مەزن ژ ئالیێ «سەیید رزا» ڤە تێ کرن. عەلیشێر بەگ د ھێلا بیردۆزی و سییاسی دە رێڤەبەریا راپەرینێ دکە. ناڤبەرا سالێن ١٩١٨-١٩٢١ان دە د ترکیێ دە تو سەروەرییەکە دەولەتێ نەمابوو. حکوومەتا ستەنبۆلێ یا کو سەروەریا خوە وەندا کری و تەڤگەرا مستەفا کەمال کو پێشەرۆژا وێ ب شەرێ کو یوونانییان رە بێ کرن دە وەرە دیار کرن ھەبوو. خەتا کۆچگری و دەرسیمێ د ھەر ھێلێ دە ژ بۆنا دەولەتا کوردستانێ ئاڤا کرنێ گونجایی بوو. جەمعییەتا کورد تەعالی ژی ڤێ راستیێ دبینە و ل سەر ڤێ ئەساسێ ناڤەندا راپەرینێ وەکی کۆچگری دیار دکە.
د ڤێ بریارێ دە ھەلوەستا نەتەوپەروەر و بریاردار یا عەلیشێر و پێشەنگێن ھەرێمێ دییارکەر بوویە. د دەستپێکا سالا ١٩٢٠ان ب ئارمانجا کو گەڤزینێن دیرۆکی ڤەگەراندنا فەرسەندێ و کوردستانا سەربخوە ئاڤاکرنێ ل تەکییەیا «حوسەین عەبدال» کو «کانگال یەڵیجەیێ یە» ب بەشداربوونا عەشیرەتێن کۆچگرییێ ڤە جڤینەکە گرینگ تێ لدارخستن. ھەموو کەسێن کو بەشدارێ جڤنێ بوونە سۆند دخوەن. سۆند وھایە:
” ژ بۆنا خالێن ٦٢-٦٤ێن ھەڤپەیمانا سیڤەرێ پێک بێن: ئاڤا کرنا دەولەتا کوردستانا سەربخوە یا «ئامەد، وان، بدلیس، ئەلەزیز، دەرسیم و کۆچگری» ژی ل ناڤ دە وەرە سەر خستن ھەر کەسەکی چەک بگرە دەستێن خوە و ھەر کەسەک ژ بۆنا ڤێ یەکێ شەر بکە چ ژ دەست وەرە دێ بکە.” د ڤر دە خالەکە گرینگ کو مرۆڤ ل سەر بسەکنە ژی ئەڤە: تەکۆشینا ئازادیێ یا ب ناڤێ کۆچگری تێ ب ناڤ کرن، ژ سەرھلدانەکە تاخی زێدەتر تەڤگەرەکە نەتەوەی یا ئارمانجا وێ یا سییاسی سەرخوەبوونا کوردستانێ کو ب پلان و پرۆگرام و نووژەن بوو. د ئەنجاما خەباتێن «عەلیشێر و نووری دەرسیمی» دە ژ بۆنا تەڤلیبوونا بزاڤا کۆچگرییێ، ژ عەشیرەتێن رۆژئاڤایێ دەرسیمێ ھێزەکە شەرڤانا ژ ھەزاران کەسان تێ ئامادە کرن. ٢٤ێ تیرمەھا ١٩٢٠ان دە یەکینەیێن د بن فەرمانداریا عەلیشێر بەگ دا، قافیلەیا لەشکەران یا د ناڤبەرا «رەفاھیە و کوورووچای» دە جەبلخانەیان تینن و دبن، ئێخسیر دگرن و دەست ب سەر جەبلخانێ دا دگرن. ھەمان یەکینە ل «کەماھێ» ژی ئێریشێ یەکنەیەک لەشکەری دکن، چالاکی یێن سەردە گرتنێ یێن جور بە جور ئەنجام ددن و دەردۆرا خوە هیزەکە کو ھەر مەزن دبە ئاڤا دکن.
عەلیشێر: ژ بۆنا ترکان کوردێ ھەری باش کوردێ مری یە
پشترە ھێزێن کورد ل ناڤچەیا «دەرسیم و ھۆزاتێ» ب پێشەنگتیا عەلیشێر ئەفەندی، در. نووری و عەلیشان دە ١٥ێ مژدارا ١٩٢٠ان دە کۆم دبن و ژ حکوومەتا ئەنقەرێ رە (بیرنامە)یەکە ژ پێنج خالان پێک تێ دشینن.
” ل گۆرێ پەیمانناما سیڤەرێ کوردستانا سەربخوە یا «ئامەد، ئەلعەزیز، وان و بدلیس» ژی ناڤ دە پێتڤیە وەرە ئاڤا کرن. و ئەم رادگھینین کو ئەگەر نەهێتە ئاڤا کرن ئەمێ ب ھێزا چەکان ڤێ مافێ بستینن.”
لێ بەلێ حکوومەتا ئەنقەرێ بەرسڤا ڤێ نامەیێ نەداڤە و نیەتا خوە ئەشکەرە کر. حکوومەت ب رێیا والیتیا ئەلعەزیزێ ڤە ستراتەژییا مژوول کرنا ھێزێن کورد بکار دئینە. ھێزێن کورد ژی پلانێن تەڤگەرا خوە دیار دکن و ڤان بریاران دگرن:
١- کوردستانا سەربخوە وێ ل دەرسیمێ وەرە راگهاندن.
٢- ل «ھۆزاتێ» دێ ئالایا کوردستانێ وەرە بلند کرن.
٣- ھێزێن نەتەوپەروەرێن کورد دێ ل سەر «ئەرزینگان، ئەلعەزیز و مەلەتی»یێ رە بەر ب «سێواسێ» ڤە بچن و ل حکوومەتا ئەنقەرێ داخوازا ناسینا سەرخوەبوونا کوردستانێ بکن.
