دەروازەیەکا فەلسەفی: شەر د ناڤبەرا لۆژیکا هێزێ و لۆژیکا مانێ دا
سمكۆ عهبدولعهزیز
ئەو شەرێ ئەڤرۆ د ناڤبەرا ئەمریکا و ئیرانێ دا دهێتە دارشتن، نەک هەر بتنێ هەڤرکیەکا کلاسیکی یا د ناڤبەرا دو دەولەتان دایە و نە ژی خەلەکەکا نوی یا زنجیرە شەرێن رۆژهەلاتا ناڤینە.
ئەڤە د بنەرەت دا گاڤەکا فەلسەفی یە، تێدا سروشتێ جیهانا مە یا ئەڤرۆ دهێتە کێشان.
ل ڤێرە لۆژیکا هێزێ دگەل لۆژیکا مانێ د کێشمەکێشێ دانە و ئەو توندوتیژیا د ناڤبەرا تشتێ دهێتە گۆتن و تشتێ ب نهپهنى دهێتە برێڤەبرن، بەرچاڤ دبیت.
ئەگەر ئەم ل سەر بنەمایێن ریالیزما سیاسی بنێرین، ئەڤ شەرە نە یێ ژ نیشکەکێ ڤە یە. جیهان ل دویڤ تێگەهشتنا ب رەوشت و مۆرالێ ناهێتە برێڤەبرن، بەلکو ب هەڤسەنگیێن هێزێ دهێتە راگرتن. دەولەت پسیارێ ژ دادپەروەریێ ناکەت بەلکو ل دویڤ تشتێ دشێت ببیت دگەریت.
ژ ڤێ دیدگەهێ، ئەمریکا د بزاڤا دووبارە رێکخستنا وێ گۆرەپانا حەیاتی دایە یا کو دبینیت گەفە ل سەر بەرژەوەندیێن وێ، ل دەمەکێ ئیران ب لۆژیکا مان و نەمانێ د ناڤ سیستەمەکێ نێودەولەتی دا دلڤیت کو دانپێدانەکا تەمام ب وێ نەکریە. ل ڤێرە چو سەرهەژاندن نینن بەلکو ئەڤە پێدڤیەکا مێژوویی یا دووبارەبوویە.
بەلێ پێدڤیبوونا مێژوویی ب تنێ بەس نینە بۆ تێگەهشتنا راستیێ. چونکی ئەڤ شەرە د ڤێ گاڤێ دا نە بۆ ئێکلاکرن و برینا ئەنجامانە، بەلکو بۆ برێڤەبرنا بەردەوامیێ یە. ئەڤە پتر نێزیکە ژ وێ یا دهێتە ناڤکرن ب شەرێ ئیرادان، کو تێدا نە ئەو یێ پتر لێدەت سەردەکەڤیت، بەلکو ئەوێ پتر بەرگێریێ دکەت و تەحەمولا وی زێدەترە. ئەڤ چەندە شەری دکەتە پرۆسەیەکا سست و بێ دەنگ کو جارنا ژ شەرێن ب دەنگ و تەقین مەترسیدارترە، چونکی ب بێ دەنگی راستیێ دووبارە پێکدئینیت بێی کو چ تشتان رابگەهینیت.
د ڤێ چوارچۆڤێ دا، تەنگاڤا هورمز ژ دهڤهرهكا جوگرافی دگۆهۆریت بۆ هزرەکێ. ئێدی نە بتنێ رێرەوەکێ دەریایی یە، بەلکو بوویە دەربرینەک بۆ پسیارەکا کویرتر: کێ ماف یێ هەی جیهانێ رێک بێخیت؟ ئەرێ ئەوێ خودان هێزا سەربازی یان ئەوێ دشێت گەفێ ل ئابوورێ جیهانی بکەت؟ ل ڤێرە سیاسەت و ئابوور دگەل ئێک دبنە یەک و پەترۆل ژ کەلوپەلەکێ بازرگانی دگۆهۆریت بۆ کەرەستەکێ فەلسەفی یێ هەڤرکیێ، ل وێرێ کۆنترۆلکرنا رەوانەکرنێ (Flow) گرنگتر لێ دهێت ژ کۆنترۆلکرنا ئەردی بخوە.
بەلێ عیراق د دلێ ڤی دیمەنی دا وەک مەزنترین دژبەری (Paradox) راوەستایە. نە ژبەر هندێ کو ئەو لایەنەکێ سەرەکی یێ شەری یە، بەلکو ژبەر هندێ کو ئەو جهێ برێڤەبرنا شەرێ بێ دەنگه . ئەو دەولەتا نەشێت ب تنێ ببیتە خودانێ بکارئینانا هێزێ (وەک میشێل فوکۆ ئاماژە پێ دای)، دگۆهۆریت بۆ گۆرەپانەکێ. د ڤێ گۆرەپانێ دا سەروەری ئێدی نە تێگەهەکێ یاسایی یە بەلکو دبیتە حالەتەکێ دانوستاندنا بەردەوام د ناڤبەرا چەندین هێزان دا کو هندەک دیارن و هندەک دنهدیارن.
ل ڤێرە شەر دگەل تێگەهێ دەسهەلاتێ یێ میشێل فوکۆ تێکەلهەڤ دبیت. دەسهەلات ئێدی نە یا سەنتەری و راستەوخۆیە بەلکو یا بەلاڤهبووییە و د ناڤ تۆرێن پەیوەندیان دا دهێتە بکارئینان. ب رێکا ئەکتەرێن نە فەرمی، بریکاران، ئابووری و ترسێ دهێتە سەپاندن.
ئەڤ شەرە نە بتنێ د ناڤبەرا سوپایان دایە بەلکو د ناڤبەرا شێوازێن جودا یێن کۆنترۆلێ دایە، هندەک ژ وان د رەقن و هندەک د نەرمن و هندەک ژی مرۆڤ بتنێ د ئەنجامێن وان دا هەست پێ دکەت.
د ئاستەکێ کویرتر دا، مرۆڤ دشێت ڤێ هەڤرکیێ وەک تاقیکردنەوەیەکێ بۆ هزرا سیستەمێ جیهانی بخوینیت.
ئەرێ هێشتا سیستەمەک مایە؟ یان ئەم د قۆناغەکا گۆهۆرینێ دا دژین، کو تێدا یاسایێن کۆن دهەرفن بێی کو یاسایێن نوی بهێنە ئاڤاکرن؟
شەر ل ڤێرە نە بتنێ ل سەر خاکی یە بەلکو ل سەر پێناسەکرنا جیهانێ یە: ئەرێ جیهان دێ یا هەڤسەنگیێن روون بیت، یان دێ یا پاشاگەردانیەکا برێڤەبری بیت؟
مەترسیدارترین تشت د ڤێ قۆناغێ دا نە هەلبوونا شەرەکێ گشتی یە، بەلکو بەردەوامی و مانەوەیا ڤی شێوازێ شەرێن نەتەمامە. چونکی جیهانێ د حالەتەکێ فشارا بەردەوام دا دهێلیت و دەولەتێن لاواز دکەتە گۆرەپانێن تاقیکردنەوەیێ و توندوتیژیێ ب شێوەیەکێ بەردەوام دووبارە بەرهەم دئینیت بێی کو رێ بدەت ب دوماهی بهێت. ئەڤ شەرە ل دوماهیێ ناگەریت، بەلکو ل بەردەوامیێ دگەریت.
ئەڤ چەندە وێ یەکێ دکەت کو پسیارا راستەقینە نە ئەوە كى دێ سەرکەفیت، بەلکو ئەوە كى دێ بەرگێریێ ل وى وێنەیێ جیهانێ کەت یێ ژ ئەنجامێ ڤی شەری پەیدا دبیت. چونکی سەرکەفتن د ڤی جۆرێ هەڤرکیان دا ب دەستکەفتان ناهێتە پیڤان بەلکو ب وی تشتی دهێتە پیڤان یێ دمینیت پشتی کو شیانا بەرگێریێ بەرەڤ نەمانێ دچیت.
ل دوماهیێ، دشێین بێژین ئەم نە د ناڤ شەرەکێ دانە، هندی کو ئەم د گاڤەکا ئاشکراکرنێ دانە.
ئاشکراکرنا سروشتێ هێزێ، سروشتێ دەولەتێ و سنوورێن سیستەمێ جیهانی. گاڤەک کو تێدا دیار دبیت جیهان ئێدی وەک جاران ناهێتە برێڤەبرن و ئەوا ئەڤرۆ روویدەت نە تشتەکێ دەگمەنە بەلکو دەستپێکا قۆناغەکا نوی یە، پتر ئالۆز، پتر مژاوی و کێمتری پێشبینیکری.
د گاڤێن وەسا دا، شەر نابیتە روودانەکا دەربازبووی، بەلکو دبیتە ئاوینەیەک کو جیهان خوە تێدا دبینیت.
