شهرێ نوو یێ هشیارییا كوردى
سمكۆ عهبدولعهزیز
دهمێ سازیێن ئهمنى و ستراتیجى ل توركیا چاڤدێرییا گوهۆرینێن دوماهیێ د ناڤ پرسا كوردى دا دكهن، ئهو وێ تهنێ وهك پاشكهفتنهكا سهربازى یا رێكخراوهكێ یان گوهۆرینا گوتارهكا سیاسی نابینن، بهلكو وهك دهلیڤهیهكا دیرۆكى یا دهگمهن دبینن كو دشێن پێ ناسنامه و هشیارییا كوردى ژ نوو ڤه ئاڤا بكهن.
دهولهتا توركیا، پشتی سهدهیهكا تهژی ژ شهر، ئینكار كرن و نهدیتنێ، گههشته وێ باوهریێ كو یا ژ چهكى مهترسیدارتر، ئهو (واته و هزر) بوو یا ل پشت چهكى راوهستیای، ئهو هزرا وهل نهتهوهیهكا تمام كرى كو بهردهوامیێ ب دۆزا خۆ بدهت، سهرهرایى كۆمكوژى، زیندان و نهخشهیێن داخستى.
لهوما، سروشتێ شهرى گوهۆرین ب سهر دا هات. شهرێ سهرهكى ئێدى ب تهنێ ل چیا نینه، بهلكو د ناڤ مێشكێ كوردى بخۆ دایه.
ئهنقهره ئێدى ناخوازیت ب تهنێ پهكهكێ وهك رێكخراو بشكێنیت، بهلكو دڤێت وێنهیێ نهتهوهیى یێ كوردى ژى ههلوهشینیت، دا كو كوردان ژ تێگههێ (گهلهكێ خودان دۆزا دیرۆكى) بگوهۆریت بۆ (پێكهاتهیهكا جڤاكى) كو ب تهنێ پێدڤى ب برێڤهبرن، گهشهپێدان و هندهك مافێن كهلتوورى یێن سنۆردار بیت د ناڤ كۆمارا توركیا دا.
ل دووڤ ڤێ پلانێ، دهولهت بزاڤێ دكهت (ههژارییا كوردى) بكهته دهلیڤهیهك بۆ گوهۆرینا ژێیاتیا نهتهوهیى بۆ ژێیاتیا بژێویێ، دا كو كورد د ناڤ خهونا خۆشگوزارانییا ئابوورى دا، وێ خهونا مهزن یا سیاسی ژ بیر بكهت.
ئهڤه مهترسیدارترین قۆناغا ڤى شهرى یه، چونكى ئهو دهولهتا نهشێت ب هێزێ دوماهیێ ب هزرهكێ بینیت، دێ بزاڤێ كهت وێ هزرێ ژ ناڤدا پێناسه بكهته ڤه.
ل ڤێره، گۆتارا نوو یا عهبدوللا ئۆجالان بۆ مێشكێ ئهمنى یێ توركیا بوو خودان گرنگییهكا ستراتیجى یا مهزن. ئهو كهسێ رۆژهكێ ب زمانێ رزگارییا نهتهوهیى و شۆرهشا كوردى دئاخفت، ئهڤرۆ ب زمانێ (نهتهوهیا دیمۆكراتیك، براینییا ههڤپشك و مۆدێرنیتهیا جڤاكى) دئاخفیت.
ئهڤه تێگههێن بهرفرههـ و نهرمونۆلن كو رێكێ ددهن سنۆرێن نهتهوهیى د ناڤ گوتارهكا فهلسهفى یا جیهانى دا بهێنه حهلاندن. ئهڤ گوهۆرینا د گوتارێ دا، نه تهنێ بۆ ناڤخۆیا توركیا یه، بهلكو بزاڤهكه بۆ سهپاندنا مۆدیلهكا نوو یا كوردبوونێ ل سهر تهڤایا ناوچێ، دا كو ههمى پارچه د چارچۆڤهیێ فهلسهفهیهكا بێ سنۆر دا بهێنه حهلاندن.
ل ڤێره، د ناڤ جادهیا كوردى دا ئێك ژ ئالۆزترین قەیرانێن هزرى د دیرۆكا نوو یا دۆزا كوردى دا پهیدا بوو. چونكى گهلهك ژ گهنجێن كورد ههست دكهن ئهڤ گوتاره نه وهك وى خهونێ یه یا كو ب نهتهوه ل پێناڤ وێ هاتینه شههید كرن. كورد نهچووینه د زیندانان دا، گوندێن وان نههاتینه سۆتن و ب دههان سالان ئاواره نهبووینه دا كو ل دوماهیێ دۆزا وان ببیته دانوستاندنێن فهلسهفى یێن ڤهكرى ل دۆر «براینییا مرۆڤایهتى» د ناڤ وێ دهولهتێ دا یا كو ژ بنهرهت دا ههبوونا وان ئینكار دكهت.
ژ بهر هندێ، پرسیارهكا گران ب بێدهنگی د ناڤ هشیارییا نوو یا كوردى دا سهرههلدایه:
ئهرێ ئهو تشێ روو ددهت پێشكهفتنهكا فكرى یا سروشتى یه… یان ژى ئهندازیارییهكا نوو یا دۆزا كوردى یه ل ژێر چاڤدێرییا مێشكێ ئهمنى یێ توركیا؟
ئهڤ پرسیاره ژ نهبوونێ نههاتیه. دیرۆكا رۆژههلاتا ناڤین تهژییه ژ كهسایهتیێن كو ب پرۆژهیێن شۆرهشگێرى یێن نهتهوهیى یێن توند چووینه زیندانێ، پاشى یان ل وێرێ گوهۆرین ب سهر دا هات یان ژى دهركهفتن و بوونه كهسایهتیێن گهلپارێزى و نوقمى ناڤ فهلسهفێن روویت و تێگههێن سهر ب نهتهوان بوون. چونكى زیندانا درێژ ب تهنێ جهستهى ناشكێنیت، بهلكو پهیوهندییا مرۆڤى و دۆزا وى ژ نوو ڤه ئاڤا دكهته ڤه.
ئهرێ ئهو تشێ روو ددهت پێشكهفتنهكا فكرى یا سروشتى یه… یان ژى ئهندازیارییهكا نوو یا دۆزا كوردى یه ل ژێر چاڤدێرییا مێشكێ ئهمنى یێ توركیا؟
ل ڤێره ژیرییا ستراتیجییا نوو یا توركیا دیار دبیت. ئهنقهره ئێدى نه وهك دههیێن بۆرى بزاڤێ دكهت ناسنامهیا كوردى ب ئێكجارى بكوژیت، چونكى وێ رێكێ شكهستنا خۆ سهلماند، بهلكو بزاڤێ دكهت وێ ناسنامێ بكهته «ناسنامهیهكا فۆلكلۆرى» یا كو چ پرۆژهیێن سیاسى ل پشت نهبن.
كورد دێ بجلكێن خۆ یێن نهتهوهیى خو پۆشیت، ب زمانێ خۆ سترانان بێژیت، بهلێ وهك خودان ههقهكێ دیرۆكى هزر د خۆ دا ناكهت.
ئهڤه پرۆسهیهكا ڤهگوهاستنا سهیر و مهترسیداره ژ تێگههێ نهتهوه بۆ تێگههێ جڤاك و ژ هزرا رزگارییا نهتهوهیى بۆ هزرا برێڤهبرنا جڤاكى.
بهلێ ههڤدژییا مهزن ئهوه كو دۆزا كوردى ژ ئایدیۆلۆژیایێ پهیدا نهبوویه دا كو ب گوهۆرینا وێ بمریت، ئهڤ دۆزه ژ جۆگرافیا و بیروهریان پهیدا بوویه.
مهترسى نه د گوهۆرینا هزری دایه، بهلكو د وێ ژبیركرنا رێكخراو دایه یا كو دهێته ئهندازیاركرن. چونكى ههر گهلهكێ مافێن خۆ یێن یاسایى بكهته قۆربانیێ گوتارێن گشتى، دێ ههر ل پهراوێزێ مینیت.
ل دوماهیێ، رهنگه شهرێ مهزن ل رۆژههلاتا ناڤین نه شهرێ چهكى بیت، بهلكو شهرێ پێناسهكرنا ههبوونێ بیت. چونكى ئهو نهتهوهیا چیرۆكا وێ یا نهتهوهیى ژێ بهێته ستاندن، دشێت یا ساخ بیت ژ لایێ بایۆلۆژى ڤه، بهلێ ب بورینا دهمى دێ دهست ب وهنداكرنا روحا خۆ یا دیرۆكى كهت.
