ئارێشهیا دەروونی د دۆزا کوردی ـ تركی دا
سمكۆ عهبدولعهزیز ئارێشهیا مەزن د دیمەنێ تركی ـ کوردی دا نە ئەوە کە شەری گەلەک درێژە کێشا، بەلکو ئەوە کە هشیاریا سیاسی یا سەرکردایەتیان گەلەک ب لەزتر دپەیڤیت ژ هشیاریا دەروونی یا خودی گەلان. ل ڤێرێ ژی، تراژیدییا شارستانی یا راستی دەست پێ دکهت. هەمی ئەو نەتەوەیێن ژ شەرێن درێژ دەرکەفتین، د ناخێ خۆ دا تشتەکێ هەلدگرن کە (کارل یۆنگ) ب ناڤ دکهت ب «سێبەرا کۆمەلایەتی»، ئەو زیندەوەرێ ڤەشارتی یێ دناڤ رۆح و بیرەوەرییا گەلان دا دژیت و ترسی ژ نوو ڤە بەرهەم دئینیت تەنانەت پشتی گوله ژی بێدەنگ دبن. کورد و ترك ئێدی نە بتنێ دناڤ جوگرافیایەکا هەڤپشک دا دژین، بەلکو دناڤ دو ترسێن مێژوویی یێن هەڤدژ دا دژین: کورد: ترسا حەلیان، ئینکارکرن و ژدەستدانا رامانا نەتەوەیی هەلدگریت.ترك: ترسا ژ هەلوەشاندن، ژدەستدانا ناڤەندێ و هەرەسبرنا دەولەتەکێ هەلدگریت کە لسەر پاشمایێن ئیمپراتۆریەتەکا شکەستی هاتیە ئاڤاکرن.ژبەر هندێ، چ جاران ململانێیا د ناڤبەرا هەردوو لایان دا بتنێ کێشەیا سنۆر یان سیاسەتێ نەبوو، بەلکو جەنگێ د ناڤبەرا دو بیرەوەریێن بریندار دا بوو. لێ تشتێ سەيرتر و دژوارتر ل وى دەمى دەستپێکر دهمێ هندەک ژ سەرکردایەتیان بزاڤ کر ب ئێکجار ل سەر ڤێ مێژوویێ هەمیێ باز بدەن. عهبدوللا ئۆجالان د گوهۆرینێن خۆ یێن فکری یێن داویێ دا، بزاڤ کر ژ زیندانا نەتەوەیی دەرکەڤیت بەرەڤ چەمکێ «نەتەوەیا دیمۆكراتیک». وەک بێژیت قورتالبوونا کورد و تركان نە د سەرکەفتنا نەتەوەیی یا ل دژ نەتەوەیا دی د دۆزێ دا یە، بەلکو د هەلوەشاندنا فکرا نەتەوەپەرستیا رەق و زوور دا یە. دیارە ئەڤ هزرە گەلەک بهرهف پێشڤه دچیت. لێ ژ روویێ جڤاکی (سۆسیۆلۆژی) ڤە، ئەڤ هزرە ب دیواری بیرەوەریا کۆمەلایەتی دکەڤیت. چونکی پرانیا ئەو کوردێن چووینە د ناڤ شەرێ درێژ دا، بۆ «براینیا ئینتەرناسیۆنال یا گەلان» نەچووبوون، بەلکو بەری هەر تشتەکی بۆ ناسینا نەتەوەیی چووبوون. ئەو چووبوون د دهمهكێ دا كوێنەیێ دەولەتا کوردی د خەیالا وان یا کۆمەلایەتی دا بوو، تەنانەت ئەگەر ل سەر شێوە، سنۆر و فەلسەفا وى ژی جودا بووبن. ژبەر هندێ گوهۆرینا ژنشکاڤه، ژ گوتارا «رزگاریخوازی نەتەوەیی» بۆ گوتارا «پشتی نەتەوەیی» ل دەڤ پشکەک ژ کوردان وەک دەرکەفتن ژ خەونا مێژوویی بەرەڤ خەیالکرنا فەلسەفی دچیت. وەک بێژی ژ گەلەکی هاتیە خواستن کە هێشتا دانپێدان ب هەبوونا وی یا تەمام نەهاتیە کرن ب لەز پێنگاڤێ ل سەر چەمکێ ناسنامێ بخۆ ژی باڤێژت. ل ئالیێ تركی ژی، وێنە کێمتر ئالۆزتر نینە. چونکی کۆمارا تركیا نە بتنێ وەک دەولەتەکا نۆژەن هاتە ئاڤاکرن، بەلکو وەک پرۆسەیەکا رزگاربوونا نەتەوەیی پشتی شكهستنا ئیمپراتۆریەتا عوسمانی هاتە کێشان. ژبەر ڤێ چەندێ، نەتەوەپەرستیا تركی بوو وەک عەقیدەیەکا مانێ، نەک بتنێ سەرپێهاتیەکا سیاسی. تركێ ئاسایی دەولەتێ نە بتنێ وەک دەزگەهەک دبینت، بەلکو وەک داوی دیوار دبینت کە وی ژ پاشڤەچوونا مێژوویی دپارێزت. ژ ڤێرێ دژبەریا توند د ناڤبەرا هەر پرۆژەیێن ئاشتیێ دا دیار دبیت. ئاشتیا راستی نە بتنێ راگرتنا شەری یە، بەلکو ژ نوو پێناسەکرنا رامانا نەتەوە، دەولەت و ناسنامێ یە. ئەڤەیە تشتێ کو جڤاک جاران پتر ژ شەری ژى دترسن. چونکی شەر ژ روویێ دەروونی ڤە یێ روون و سادەیە: دوژمن، ململانێ، سنۆر و سەنگەر. لێ ئاشتیا کویر، پرۆسەیەكا خاڤ و هێدی یا هەلوەشاندنا ترسا مێژوویی یە، پرۆسەیەکە هەمی لایان نەچار دکهت کو پێداچوونێ د وان ئەفسانە و دیرۆکان دا بکەن یێن کە بیرەوەریا وان یا نەتەوەیی ل سەر هاتیە ئاڤاکرن. ژبەر هندێ، دیمەنێ تركی ـ کوردی ئەڤرۆ وەک دابرانەکێ د ناڤبەرا «دەما بژاردەکان (نوخبە)» و «دەما گەلان» دا دژیت. بژاردەیێن فکری و سیاسی دەست ب ئاخفتنێ کرینە لسەر چەمکێن وەک: دیمۆكراتیەتا گەلان پشتی نەتەوەیی (پۆست-ناسیۆنالیزم) فرەهایی یا بەربلاڤ ژ ناسنامەیان تێکەلبوونا ئەرێنی نەتەوەیا دیمۆكراتیک د هەمان دهم دا، جەماوەر هێشتا د ناڤ هەمان پرسیارێن کهڤن دا دپەیڤن: ئەم کینه؟ ئەرێ دێ دانپێدان ب مە هێتە کرن؟ ئەرێ دێ مینین؟ ئەرێ دێ دەولەت هلوەشێت؟ ئەرێ دێ ناسنامە بەرزە بیت؟ ئەرێ قوربانیێن مە بۆ چنەبوویێ چوون؟ ل ڤێرێ ژی تراژیدییا فەلسەفی یا مەزن دیار دبیت: سەرکردایەتی جاران بزاڤێ دکەن بگەهنە «ئەسمانێ فکری» بەری کو گەل مەشا خۆ ل سەر «ئەردێ برینێ» ب دوماهی بینن و ئەڤەیە کو گوتارێن ئینتەرناسیۆنال ل دەڤ پشکەکا مەزن ژ هەردوو جڤاکان وەک زمانەکێ هەلاویستی د هەوای دا دیار ببیت، ژ روویێ فەلسەفی ڤە یێ جوانە، لێ یێ دوورە ژ بنیاتێ ههستكرنا هەردوو گەلان. چونکی مرۆڤێ کو سەد سالێن تەمام د ناڤ قەفەسا نەتەوەیی دا ژیایه، نابیتە زیندەوەرەکێ ئینتەرناسیۆنال بتنێ ب رێیا دەقێن تیۆری چونكى بیرەوەریا مرۆڤی گەلەک خاڤترە ژ فەلسەفێ. ژبەر هندێ، پرسیارا راستی ئێدی ئەڤە نینە: ئەرێ پرۆژێ ئاشتیێ دێ سەرکەڤیت؟ بەلکو ئەڤەیە: ئەرێ ئەو جڤاکێن کو ژ روویێ دەروونی ڤە دناڤ ترسا نەتەوەیی دا شێوە گرتین، دشێن ب هێمنی دەربازی قۆناغا پشتی نەتەوەیی ببن بێی کو هەست بکەن کو خیانەتێ ل بیرەوەریێن خۆ بخۆ ناکەن؟ رەنگە ل ڤێرێ تراژیدیا کویر یا هەمی دیمەنی یا ڤەشارتی بیت. سەرکردایەتی جاران بزاڤێ دکەن ژ نەتەوەپەرستیێ برەڤن، د دهمهكێ دا کو گەل هێشتا د ناڤ نەتەوەپەرستیێ دا ل داوی شێوەیێ ممکین یێ کەرامەت، دانپێدان و رامانێ دگەرن. د ڤێ ڤالاهیا د ناڤبەرا خەیالا بژاردەکان و ناخێ جەماوەری دا، ئاشتی ل سەر لێڤا مێژوویێ یا راوهستای دمینت، نە دشێت ب تەمامی بزڤرتە ناڤ شەری و نە چاڤنەترسیەکا تەمام ژی یا هەی بۆ چوونە ناڤ ئاشتیەکێ کە ژ نوو پێناسەیا هەمی کەسان بکەت. 
