ئۆپەراسیۆنا دەولەتا ترکیێ یا ب ناڤێ “پەنجەیا پلنگ” ل سەر حەفتەنینێ بەردەوامە لێ بەلێ حەتا نها ژی ل سەر ئۆپەراسیۆنا حەفتەنینێ گەلێ کورد خوەدی زانیاریێن بەرفرەهـ نینە، ژبەرکو هەر دو هێزێن نها جیهێ خوە د هەرێمێ دا کری وەکە ئارتەشا ترک و پەکەکە، زانیاریێن ڤێ ئۆپەراسیۆنێ د دەستێن خوە دا مۆنۆپۆل “ئیحتیکار” دکن، ترک دبێژن ئەم وەکە پلنگەکێ کەتینە هەر دەرێ پەکەکە ژی دبێژە مە ل حەفتەنینێ دنیا ل پێش چاڤێن ترکیێ تاری کریە، لێ بەلێ هەردو ئالی ژی زانیاریێن راست نابێژن.
چیایێ حەفتەنینێ ئەو چیایێ کو ب درێژاهیا دیرۆکێ کورد پاراستی
حەفتەنین د جوگرافی یا کوردستانێ دا هەرێمەکە کو بۆتان و بەهدینان پێکڤە گرێ ددەت، ل ڤێ هەرێمێ دو عەشیرەتێن ب ناڤێ گولی و سندی خوەجیهن و ل گەل ڤان عەشیرەتان ل حەفتەنینێ ٧ گوندێن کلدانی و ئاشووری و سریانی یا ژی هەنە.
ل حەفتەنینێ چیایێن بلند، نەوالێن کوور، شکەفتێن خوەزایی و جهێن خوەپاراستنێ هەنە. ئەڤ یەک ژی بوویە سەدەم کو ئەڤ جۆگرافیا یە ببیتە هەڤالێ کوردان و خوە پێ بپارێزن، د دیرۆکا نیزیک دا ل سەد سالا 19ان و 20ان دا کەسێن کو ل همبەر دەولەتێ سەرێ خوە راکری، ل همبەر داگیرکەریێ سەرێ خوە راکری بەرێ خوە دایە حەفتەنینێ.
هەرچەندە ب سەدان سالانە گولی و سندی ل حەفتەنینێ دژین لێ بەلێ دناڤبەرا وان و ژیرکی، گۆیی، ئەلکی، شەرنەخی و قاشووری یان دا بەردەوام هەڤکاری هەبوویە، ئەو عەشیرەتێن کو ل دژی داگیرکارییێ راوەستای بەرێ خوە دا حەفتەنینێ، عەشیرەتا گۆیی یا کو ل قەلەبانێ دژین ل سالا 1919ان دەما ئینگلیزا خواستی بهێة هەرێمێ دا ل دژی ئینگلیزا شەر کرن، سێ لەشکەرێن وان یێن پایە بلند و شێورمەندێ وان کوشتن و د ئەنجام دە ئینگلیز نەشیان بکەڤن هەرێما حەفتەنینێ و پاشڤە زڤرین.
ژ پێشەنگێن حەرەکەتا ئازادیێ ئێحسان نۆری پاشا 4ێ ئادارا سالا 1924ان سەرهلدانەک ل “بەیتوشەباب” دەست پێکر دەما هاتیە دۆرپێچ کرن بەرێ خوە دا حەفتەنینێ و حەتا بهارا سالا 1925ان دگەل هەڤژینا خوە “یاشار خانم”ێ ل حەفتەنینێ ل هەرێما کەشانێ نیشتەجی بوون.
سەرۆکێ عەشیرەتا گراڤی یان “ئەبۆبەکر شاکر ئاغا” ل دژی شۆرەشا “شەبکا” کو ل سالا 1925ان ژ لایێ دەولەتا ترکیێ ڤە بریار ل سەر هات دان نەرازیبوونا خوە نیشاندا. ئەو عەسکەرێن ترکا دەما هاتی شاشکا وی ل سەر سەرێ وی راکەن و ل جهێ وێ کولاڤەکێ بکەن سەرێ وی ل دژی وان عەسکەران شەر کر و دەست ب سەرهلدانێ کر و دەما هاتی دۆرپێچکرن وی ژی بەرێ خوە دا حەفتەنینێ هەرێما کەشانێ.
دختۆر شڤان کو ب بوویەرەک نەخۆش کۆچا داویێ کر بنگەهێ خوە یێ یەکەمین ل حەفتەنینێ ئاڤا کربوو.
کا ب چ ئاوا گولی، سندی، ژیرکی، گویی، ئەلکی و گەلەک عەشیر و بزاڤێن دی بەرێ خوە دان حەفتەنینێ ئەم دکارین دەهان میناکێن دن یێن ب ڤی ئاوا باس بکین. د وارێ جۆگرافی و کلتۆری دا ژی هەر ب ڤی رەنگی یە، بەری هەر تشتەکی د هزرا مرۆڤێن ل ڤێ هەرێمێ “حەفتەنینێ” دە دژین، قلەبان، شەرنەخ، بەیتوشەباب ئێک هەرێمن. دەولەتان ب دانانا سینۆران هەرچەند ئەڤ هەڤگرتن و پێکڤەبوون خراب کربیت ژی لێ بەلێ کوردا ب هەستێن و هزرێن خوە ئەڤ سینۆرانە قەبوول نەکرنە، کوردان ب خوە ل ناڤەراستا وەلاتێ خوە دا ئەو سینۆرێ کو وەکە برینەکێ بەردەوام خوین ژێ تێ پێچایە. پەیوەندیا خوە چ جاران ژ هەڤدە قوت نەکریە. ژ بۆ گۆیی یەکی کو ل قەلەبانێ دژیت حەفتەنین وەکە حەوشا پشتێ یا مالا وی یە. ژ بۆ کەسەکی کو ل بەیتوشەباب دژیت، حەفتەنین وەکە رەزێ جیرانایە. لێ بەلێ دیسان دلۆپ دلۆپ خوین ژ ڤێ برینێ دهێت. ئەو 34 گەنجێن کوردان کو ل سالا 2011ان بالەفرێن ترکیێ کوشتی، ئەوژی نیشانەیا وان دلۆپێن خوینێ بوو. 34 گەنجێن رۆبۆسکی یا دەرباسی وەلاتەک دی نەببوون، حەفتەنین وەک گوندەکێ جیرانا بوو کو هاتن و چوون تێدا دکر، واتە حەفتەنین هەم باکورە هەم باشوورە.
حەفتەنین د وارێ ژیئۆپۆلتیکا کوردستانێ دا وەکە کلیلەکی یە، هەرسێ پارچەیێن کوردستانێ باشوور، باکور و رۆژئاڤا ل ڤێ هەرێمێ دگەهن ئێک. ل باکورێ وێ شەرنەخ، سلۆپی، قولەبان هەنە ئەڤ هەرێم بەر ب تەنینێ، گەرا بەرانا، کەلا مەمێ، هەرێما بەستا و چیایێ جودی ڤە درێژ دبیت، ل باشوور ژی حەفتەنین بەر ب کەلها قومریێ و چیایێ مەتینی ڤە دچیت، گەر مرۆڤ ڤان رێزە چیا بشۆپینیت دچیت حەتا چیایێن زاگرۆس یێ کو “ئیسکەندەرێ مەزن” نەشیای لێ دەرباس ببیت، د کوویراتیا باشوور چیایێ گارە، چیایێن لالەشا نۆرانی و چیایێ خێرێ ل سەر ئاکرێ و پێدا تر حەتا دگەهیتە مەقلۆبی شێخان خوە دگەهینە دەرگەهێ مووسل و هەولێرێ، بەرامبەر حەفتەنینێ ژی چیایێ سپی، چیایێ بێخێر و ل رۆژئاڤا خوە دگەهینیت چیایێ قەرەچوخ یێ دێرکا حەمکۆ و ل باشوورێ وێ ژی هەیا شەنگالێ دچیت، گرنگیا حەفتەنینێ یاکو کەسێ باس لێ نەکری یەک ژێ ئەوە کو رێکێن ڤان کۆمە چیایان هەموو دەردکەڤن سەر رێکێن کەرکووک و مووسلێ. حەفتەنین ژ بۆ دەشتا نەینەوایێ وەکی بالکۆنەکێ یە ئەڤ ژی دهێت وێ واتەیێ ل سەر چیایێن حەفتەنینێ مرۆڤ دکارە خوە درێژی بیرێن نەفتا دەشتا نەینەوا و کەرکووکێ بکەت، ل حەفتەنینێ حاتا چیایێ شنگالێ خەتا رێکێ هەیە، ئەڤ رێ یە زاخۆ، شنگال و حەتا تەلەعفەر ب خوە ڤە دگریت، ل سەر چیایێ شەنگالێ هێشتا ژی ترک خوە وەکە مافدار دبینن، هەمان دەم دا ژی جیهێن غازا سرووشتی نە، بێ گومان حەفتەنین نە ب تەنێ ئەڤەیە، باسکەک وێ ڤەدبیت رۆژئاڤا کوردستانێ ژی ل سەر چیایێ سپی مرۆڤ دشێت بگەهیتە خالێن ستراتەژیک یێن رۆژئاڤا کوردستانێ، وەکە دێرکێ و رمێلان کو ب ناڤچەیێن پڕ پەترۆل دهێنە ناسکرن، ئەڤ دهێتە وێ رامانێ کو ل سەر حەفتەنینێ دشێن رێکا رۆژئاڤا کوردستانێ و باشوورێ کوردستانێ قوت بکەن، دیسا ل نێزیکی دێرکێ گوندێ عەندی وەرێ و مۆزەلا ژ سالا 2017ان هێڤە ئامادەکاریەک دهێت کرن کو دەرگەهەکێ سینۆری یێ نوو ب ناڤێ گوندێ دەشتێ “ئۆڤاکووی” بەر ب تەلەعفەر ڤەبکەن و ب ڤی دەرگەهی ئارمانجا وان ئەڤەیە کو دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل بێ رۆل و کاریگەری ببیت، د گەل ڤێ ژی دخوازن بازرگانییا نەفەرمی یا دناڤبەرا کوردان دا دهێتە کرن ب فەرمی بهێتە زوهاکرن، ئەو گرێدانا ئابووری یا دناڤبەرا کوردا بهێتە ژناڤبرن.
ب کورتی ل سەر جوگرافیا حەفتەنینێ تشتێ مە نڤیسی ڤێ ئەنجامی دیار دکەن ئۆپەراسیۆنا حەفتەنینێ د وارێ ژیئۆپۆلەتیک، ژیئۆستراتەژیک و ژیئۆئەکۆنۆمیک خوەدی رۆلەک ستراتەژیک و واتادارە و د ئاستا سیاسی دا ژی ئەڤ ئۆپەراسیۆنە ل دژی حکوومەتا هەرێما کوردستانێ یە ژبەرکو هەموو تەپەسەرکرن و زۆرداریا دوژمنی یا سەد سالا 19ان و 20ان د سەدسالا 21ان دە ل باشوور کوردستانێ ب خێرا حکوومەتا فەدەرال یا کوردی ژ بۆ هەموو کوردان بوویە ئارامی و دەرگەهێ خێر و دارا هێڤییێ، عەقلێ دەولەتا کوویر یا ترکا ب سالانە دخوازیت ڤێ دارا هێڤییێ هشک بکەت و نەهێلیت.
ئەنجامدانا شرۆڤەیێن سیاسی هەمان دەم پێشنیار و گۆتنا کێماسیا ژی ئەم وەک ئەرکێ خوە دبینین، بەشێ دویەمین یێ نڤیسینا مە دێ ل سەر کێماسی و پێشنیارا بیت.
